ҚАЗАҚСТАНДЫ КОСМОПОЛИТИЗМ ЕЛЕСІ КЕЗІП ЖҮР

Бұл мақаланың негізі бір кезде жасалынып, кейбір ой-тұ­жы­рым­да­ры­мыз мерзімді басылымдарда үзік-үзік жарияланып жүрді. Соған қарамай, үнемі ізденіс үстінде жүретін әдетпен кө­кей­де көптен жүрген жайларды алдарыңызға толық әрі жан-жақ­ты тартсақ деген ой көптен көкейімізде болатын. Оны асық­тыр­ған жақындағы Парламент депутаттары О.Әбдікәрімов, Ж.Тұяқ­бай, Ғ.Байназаров, Х.Ережепов, Ғ.Қалиев, Қ.Тұрысов, М.Сағ­диев­тің өз әріптестері Айталының тіл туралы көтерген мә­­се­­ле­­сі­­не өре түрегеле қарсы болуы мен күні кеше ғана «литературная газета» 23 наурыз күнгі №10 санында жарияланған александр Ду­гин­нің православияға негізделіп, орыс шовинизмі құ­­лық-ние­тін­де­гі Еуразия идеясына байланысты «Евразийство наследует дух и стиль Московской Руси. Это продолжение той Руси, того русского государства, где элита и массы говорят на одном языке и где этот язык национальный» дей келіп, «сейчас наблюдается бум евразийсива в двух странах – в казахстане и Турции» деген ойды қозғай «… в казахстане это означает ускоренную реализацию Евразийского союза – проекта назарбаева» деп айтқан пікір-тұжырымы болды. Бұ­лар­­дың екеуінен де аңғарғаным Қазақстанды көптен бері космополитизм елесінің кезіп жүргендігі. Сондықтан…

Бүгінде тәуелсіздік алып, егемендікке қол жеткізгенімізге он үшінші жылға аяқ басты. Егер, бұған өткен кеңестік ке­зең­де­гі бесжылдықтар белесімен қарасақ едәуір уақыт. Ал, оған тарихи тұрғыдан келсек, онда бұл жас баланың қаз тұрып, мектеп та­бал­ды­ры­ғын аттағанынан кейінгі, әлі де болса жақсы мен жаманды толық айырып болмаған кезі. Ендеше, біз мәселеге соң­ғы пікір-тұжырым тұрғысынан келгеніміз жөн. Құдайға шү­кір, Қа­зақ­стан қазір өзінің экономикалық-әлеуметтік, саяси-қоғамдық жағдайымен ТМД, яғни, «Үшінші әлем» (тәуелсіздікке жаңа қол жеткізген мемлекеттерді батыс солай атайды. – А.Ә.) ел­де­рі арасында ең алдыңғы саптағы мемлекет қатарында болмаса да, көштен қалып жатқан жоқ. Бірақ, қазақтың қазіргі қа­сі­ре­ті тә­уел­сіз­дік­тің қадір-қасиетін толық түсінбей, әлі де болса әл­де­бір, әлдеқайдағы Батысқа не Америкаға, тіпті болмаған жағ­дай­да іргеміздегі «сендерді жарылқап тастаймыз» дегендерге алаң­дап отыратындығы. Мұндай синдромнан арылмай болмайды.
Біздіңше, бүгінгі Қазақстан жағдайында біз тұтастыққа негізделген ең мықты ұлт болуға тиіспіз. Сонда ғана халқымыз ал­дың­ғы қатарлы әлемдегі мемлекеттер сапына қосылып, әлем-мәдениеті мен өркениетіне үлесін өзінің дәстүрлі негізінде қоса алады. Оған баратын екі жол бар, біріншісі – іргеміздегі ірі көршілерімізді мойындату. Әрине, ол қыр көрсетіп, тоң­мо­йын­дық танытумен іске аспайды. Екіншісі – өзіміз күшті мемлекет болуымыз керек. Мұндайда басы ашық жай, аталған ой-пі­кі­рі­міз­дің алдыңғысы орындалмайды. Өйткені, біз Ресей мен алып Қы­тай­ды әлсірете алмаймыз және олармен ара-жігімізді ажыратып, ат құйрығын кесісуге тағы болмайды. Оған қоса іргелес жатқан осынау үш мемлекеттің аңысын аңдып, Еуропа мен америка тұр. Ендеше, бізге бір-ақ жол бар, ол мықты мемлекетке ие тұтас ұлт болып қалыптасу. Ал, мемлекет болса өзі атын алған ұлттың қай салада болмасын мүмкіндігін ашып, оны қол­дап-қорғап, желеп-жебеп отыруы тиіс. Бұл туралы орыс ойшылы Н.Бер­дяев: «Через государство раскры­вает нация все свои потенции. С другой стороны, государство дол­жно иметь национальную основу, национальное ядро, хотя племенной состав государства может быть очень сложным и многообразным» дейді де ойын: «Госу­дарство, не имеющие национального ядро и национальной идеи, не может иметь творческой жизни» деп түйеді. Сосын, кейбір «білгіштер» секілді батыс пен Шығыстың айырмасын, сондай-ақ, олардың басы еш уа­қыт­та қосылмайтынын жақсы білмесек, онда біз кім кө­рін­ген аяғын сүртіп кете беретін ел боламыз. Ондай болмау үшін алдымен адам тәрбиелеуіміз ке­рек. Жалпы адам емес, өз ұлты мен жерін сүйетін, сосын жергілікті мекен-жайын құлай ұна­та­тын азамат тәрбиелеуге тиіспіз. Ал, бір-бірімізді сыйлау – сол адамды құрметтеп, оның есімін жоғары қоюдан басталады.
Қазақстанның басты ресурсы – адам. Біз әлі өзіміздің рухани, өнер, иманға негізделген адами максимализміміз арқылы әлем­ді жаңа құндылықтармен байыта аламыз. Сондықтан, сырттан телініп өз талап-тілегі, мақсат-мүддесін көздеген сөз бос­тан­ды­ғы мен ой еркіндігіне, жалпы демократияға қа­зақ­тың өзінің ұлтына тән (басқа Қазақстанды жайлаған ұлт­тар өздерінің салт-дәстүрлерін сақтау арқылы жергілікті халықтың тұр­мыс-салты, қарым-қатынасымен суарылған – А.Ә.) дәстүрлі сөз бостандығы, ой еркіндігі, тұтастай дала демократиясын дамытып, жаңартып-жақсарту арқылы ғана қарсы тұра аламыз. Біз Батыстың да, Шығыстың да имандылыққа негізделген қа­сиет­те­рін сараптап, електен өткізіп алу арқылы ғана ең мық­ты ұлт бола аламыз. Бұл өзгені жоққа шығарып, мансұқтау емес, қай­та соларды білу арқылы өзіңді асқақтату. Егер, әлдебір көз­сіз, сана сарабына салмай батысшылықтың балалық ауруымен ауыр­ған­дар­дың сөзіне сеніп, олардың айтқанын істесек, біз еш уа­қыт­та өзіндік бет-пердесі бар, өзіндік экономикалық-әлеу­мет­тік тұрмысы қалыптасқан ел бола алмаймыз. Қазіргі қазақ ер­кін­ді­гі­нің (қай саладағы болмасын дәстүрлі еркіндігінің – А.Ә.) өзін­ше өсіп-өркендеуіне кедергі келтіріп жүргендер де солар.
Осыдан біраз уақыт бұрын Александр Казинцев деген орыс ой­шы­лы­ның: «В XX столетии только русская и американская культура универсальны. Американская потому, что не уходит корнями в националь­ную почву (лучшие американские писатели, такие как Фолкнер или Фрост, не в счет, не они, а именно «дядюшка Скрудж» и подобная мелюзга являются символом – и оружием! – американизма). напро­тив, русская культура – культура Толстого, достоевского, шолохова – черпает свой универсализм в национальной почве» деген ой-пікірін оқыдым. Бұл не деген сенімділік. Қан­дай ас­қақ­тық. Біз осылай айта аламыз ба?! Әй, қайдам. Ал, сол ресей мен америкадан біздің рухани құндылығымыз кем бе? Жоқ, әри­не, оларды ұқсата алмай жүрген өздеріміз. Сон­да, қа­зақ­тар, өзі­міз­дің бай фольклорымызды былай қойғанда, жыршы-жы­рау­­ла­ры­мыз, рухқа толы сан алуан ұлттық құн­ды­лық­та­ры­мыз­ды не­гіз­ге алып, оны сәтті жалғастырған мәдени өмі­рі­міз­де­гі алыптарымызды неге үлгі етпейміз. Сондықтан, кез келген адам, мемлекет, қоғам, жүйе өзінің қорытынды, қол жеткізген же­тіс­тік­те­рі­мен бағаланады. Олар ұлтқа қалдырған ұлт пайдаланып жүрген, ұлт жалғастыратын мұра-мирасқа байланысты. Оның ең бастылары материалдық және рухани-дәстүрлі құн­ды­лық­тар.
Жақында бір журналистің Қазақстанда Батыс пен Шығыс өр­кениетін бір-біріне қарама-қайшы қою тенденциясы барлы­ғын айта келіп, Дидар Амантайға соған қалай қарайсыз дегенге сая­тын сұрақ қойса, ол: «Теріс қараймын. Жалпы, «агрессивность», жау-дұшпан іздеу, бір нәрсені бір нәрсеге қарсы қою – қа­раң­ғы­лық пен советизмнің қалдығы. Батыста әң­гі­ме арасында өз ұлтыңды айтып мақтану әбестікке (дурной тон) жатады. Бірақ, батыста да өз ұлтшылдары, расистері жет­кі­лік­ті. интеллигенция, интеллектуалдар және демократия мен либера­лизмді жақтаған халық оларға қарсы кү­ре­се­ді» деп жауап беріпті. Егер, о «білгіш» түсінсе, ешкім ешкім­ді еш­кім­ге қарсы қоймайды, бірақ, Батыс пен Шығыстың бір-бі­рі­мен күн­нің шығып батқанындай қосылмайтынын айтып, олар­дың мә­де­ние­ті мен өркениетінің әртүрлі деңгейде дамып, әр­қай­сы­сы­ның өзі­нің дәстүрлі қарым-қатынасының болатынын салыстырып жазу арқылы ақиқатка көз жеткізгісі келеді. Ақын Р.Кип­линг­тің: «О, запад есть Запад, Вос­ток есть восток, и с мест они не сойдут» деуінің де сыры сонда. Оларды ешкім зорлап қоса алмайды. Қа­зір­гі әлемдегі қоғамдық-саяси ахуал­дың шым-шы­ты­рық қай­шы­лық­қа толылығы соны көрсетеді. Оны кө­ріп-біліп отырып Батыс пен Шығыс мәселесінің мәң­гі­лі­гін тү­сін­бей­тін­дер­ге еріксіз таңғаласың. Ғаламдастыру идея­сы­ның пайда болуы сол Батыс пен Шығысты жасанды тұтастыру ниетінен туып отырған жағдай емес пе? Ал, оның қар­сы­лас­та­ры­ның қан­ша­лық­ты екендіктері баршаға белгілі. Сондай-ақ, дидар мырза айтып жүргендей ұлтшылдармен (расизмді қос­па­ған­да, өйт­ке­ні ұлт­шыл­дар еш уақытта расист болған емес, болмайды да – А.Ә.) кү­ре­се­тін «интеллигенция, интеллектуалдар және демократия мен либерализмді жақтаған ха­лық­тар­дың» ұлты жоқ па, бар. Әйтпесе, елдің бәрі өзінің ұлтын жасыратын не айтуға намыстанатын «Азия дауысы» фес­ти­ва­лі­нің бас директоры Мұ­рат Ир­ға­лиев мырза секілді болып кетті дейсіздер ме? жалпы, тегі мен ұлтын құл немесе қу ғана жасырады. Сон­дық­тан, бұл мәселеге келгенде біз кейбір өзін «көп­шіл» санайтын коммунизм елесін қуғандармен еш қосылып, келісе алмаймыз. Сосын, расизм мен ұлтшылдықты жа­ңы­лыс­ты­ра­тын адамдарды кім, не деп түсінуге болады. Мұрат Ирғалиев демекші, ол белгілі бір газет журналисінің «Ұлтыңыздың кім еке­нін айтпайсыз ба?» деген сауалына «Бұл сіз үшін өте ма­ңыз­ды ма?», «Мен орысша ойлаймын, демек, орыспын ба?..», «Әлде паспортымда не жазылса соны көрсетуім керек пе?», «…Ме­нің кім екенім жұмбақ күйінде қала берсін, мүмкін мен еврей шығармын…» деп сұрақты сиырқұйымшақтандыра келіп, «қаша» жауап береді. Қайталап айтамыз, тегі мен ұлтын құл немесе қу ғана жасырады.
Анау бір кезде өткен «Орталық Азия және Еуропа елдері мә­де­ниет қайраткерлерінің Ыстықкөл кездесуі» атты бас­қо­суын­да қазақ театр режиссері Болат Атабаев мырза ға­лам­дас­ты­ру­дан қа­шып құтыла алмайтынымызды (оған сол керек болуы керек – А.Ә.) тілге тиек ете келе «Мен қазақ болып ту­ға­ны­ма мақ­та­на­мын» дейтін ақындарды түсінбеймін. Ол неге дүй­сен­бі күні сағат таңғы 10-да туғанына мақтанбайды» депті. осыдан біраз уақыт бұрын ресейлік режиссер Эльдар рязанов мыр­за­ның «…для меня национальность не имеет никакого значения. Есть замечательное вы­ражение по этому поводу: это все равно что гордиться тем, что ты родился во вторник или в четверг. национальность – это не беда и не заслуга» деген пікірін мысалға келтіріп, бұл ұлтты тексіздікке шақырып, өзі­нің қайдан шығып, қайда баратынын білмейтін мәңгүртке ғана тән қасиетке ие жандардың аузынан шығатын сөз деп сы­на­ған едік. Ал, жоғарыдағы Атабаев мырзаның айтып отырғаны әлгі Рязановтікінен қай жері артық-кем. Ол мырза шы­ғар­ма­ла­рын қазақ тілінде жазып жүріп, өз тілін мақтан ете алмаса, онда өзге тілде жазсын. Бір кезде Чаадаев Пушкинге жазған хатында «Сіз тек қана орыс тілінде жазыңыз, ол сіздің миссияңыз» деген сөзді айтқан болатын. Ал, Тургенов болса өзінің орыс ті­лін­де жазатынын айтып, оны мақтаныш еткен. Қазақ ақыны өзі­нің ана тілінде жазатынын айтып мақтанса, өзінің қазақ болып ту­ға­ны­на масаттанса қылмыс па?
Жоғарыдағы Атабаев мырзаның сөзіне қайтып оралатын бол­ған­дық­тан, оны дәп сол жерден тоқтатайық та, енді Олжас Сү­лей­ме­нов­тің: «Халықтың өзіндік ерекшелігін, ашық-жар­қын­ды­ғын қазіргі заман этносының толыққанды өмір сү­руі­нің бірден-бір шарты деп есептемеймін» деуінен бастап, ға­лам­дас­ты­ру­ға әлем болып қарсы тұрып, олардың саны күн­нен-күн­ге артып жатқанда «Антиглобализмнің ақиқат кей­пі – ыдырау» дегенге дейінгі ұшқары пікірді айта келе, Ислам ді­ні­не байланысты, оның әмбебаптығына күдік келтіріп «…ол дәл сондай дін бола алмады, өйткені өз саясатында баяғы «не біз – не олар» принципін уағыздады» десе, іле «Барлық мемлекеттер шын мәнінде де федералды (одақтасу, бірлесу), үс­­ті­міз­де­гі жүз­жыл­дық­тың орта кезінде тек ақындар ғана емес, ға­­лым­­дар да: «Күл­лі әлем – бір ел», бірыңғай конституциясы, жал­пы­ға ортақ заңдар жинағы және алуан түрлі бірегей мә­де­ние­ті бар, бір федеральды мемлекет» – деп атайтын болады. Және сол мемлекет алдияр патшасыз, нәсілшілдікті, ұлт­шыл­дық­ты, рушылдықты және әлеуметтік күйзелісті жеңу­ге қа­бі­лет­ті ұжымдық ақыл-оймен басқарылатын болады. Бұл қиял емес. Осындай кәміл жетілген әлемді жа­сау­ға біздің күш-жігеріміз жетеді. Егер қолдан құрылған тә­уел­сіз­дік­ке сандалып кетіп қалып жүрмесек (не деген жа­уап­кер­ші­лік­сіз айтылған сөз – А.Ә.)» дейді. Осынау Болат атабаев пен олжас Сү­лей­ме­нов­тің сөздерінің арасында көзге кө­рін­бей­тін, су асты ағыстары секілді байланыстар барлығын көп адам аң­ға­ра бермеуі де мүмкін. Өйткені, мұндай мақсат-мүдде мен көз­қа­рас­та­ғы ой-пікірлер әр уақыттарда өзара айтпай-ақ тү­сі­ні­сіп, жең асты қол (пікір дегеніміз ғой – А.Ә.) жалғасып жатады. Бұл кітаби, фарисейлік негізде дамыған интеллигенттік-уто­пия­лық сана-сезім мен атеизм мектебінен өткендердің ой-тұ­жы­рым­да­ры, пікір-түйіндері. Енді, бұлар бұдан кейінгі шы­ғар­ма­шы­лы­ғын­да да, өмірлік бағыт-бағдарында да, ұстанған прин­цип­те­рін­де де жоғарыдағы келтірілген сөздерден артық еш­те­ңе айтып, жаза алмайды. Өйткені, ғұмырлық жиып-терген рухани азық­та­ры сол дәрежеде ғана. Ал, уақытқа бейімделіп (адаптация) сан құ­бы­лып жатса, оған мен таңғалмаймын. Яғни, бұ­лар то­пы­рақ­тан қол үзіп, өздерінің қайдан шыққанын, әм қайда баратынын біл­мей­тін­дер­дің тобына жататын интеллигенция өкілдері.
Міне, біздің қазақ интеллигенциясының өмірі қалай дамып, нендей бағыт-бағдардағы идея мен идеологияға қызмет етуде деген сұрақты қайта-қайта алға тарта беруіміздің сыры сонда. Жо­ға­ры­да­ғы­дай ой-пікір мен тұжырымдардағы адамдар барда «Қа­зақ­стан болашаққа кіммен, қалай баруы керек?» деген сұ­­рақ күн тәртібінен бірде түспейді. Түсірмеу керекпіз. Атал­ған адамдар екі алаңда ойнап, екі жаққа сүйкімді болғысы келеді. Мұн­дай ұпай жинау әдісі ешкімді, еш уақытта ұшпаққа шы­ғар­ма­ған. Адамда принцип болуы керек, әсіресе, ол творчество адамында нақты әрі жақсы жолға қойылмаса, тіпті болмайды. болмаса, Олжекеңнің ғаламдастыруға қарсылықты ыдырау дей отырып; «Мен өзімді ғаламдастыруды қорғаушыларға да, оның жауларына да қоса алмаймын» деуіне не жорық. сосын, оның Ежелгі Рим әлемді жаулап алып, үстемдік ету мақ­са­тын­да өздеріне бейімдеп алған, отарлау саясатынан туған сөз­ді «итальяндарда Ежелгі Римнен мирас болып қалған: «Бү­кіл әлем – бір ел!» – «Tutto il mondo t paesa!» деген мәтел бар (мен оны қайталағанды ұнатам)» деп алға тартуының өзі кітаби, интеллигенттік-утопиялық сана-сезімнің көрінісі емес пе? Болмаса, ол кезде бұл мәтел қазіргі ғаламдастыру ұғы­мы­ның жабайы, отарлау саясатындағы жаугершілікке тән тү­сі­нік болатын. Әйтпесе, онда ешқандай ізгілік жоқ. Болмас еді де. жалпы, олжас Сүлейменов: «Бүкіл әлем – бір ел!» болуы керек тү­сі­ні­гін­де әлемде социализм мен коммунизмді ор­нат­тыр­мақ бол­ған КСРО-ның салқыны барын біле ме екен және ол еш уа­қыт­та да бұ­рын­ғы КСРО-ны көксейтінін ешкімнен жасырып, не бүк­кен емес. Ұлт табиғи процесте дамуы тиіс. Әрине, оған уа­қыт, заман, қоғам лебі әсер етпей қоймайды. Яғни, біз Қа­зақ­стан­ның даму процесінде мұны да ескеруіміз керек. Тек сол уа­қыт, заман, қоғам тудырған құбылыстардың ең жақ­сы­ла­рын бойымызға ұлттық дәстүрмен сіңістіріп жалғай білуге тиіс­піз. Оның ұлы үлгісі тәңірліктен қалған дәстүр мен ис­лам­ның сіңісіп, бір-бірімен үндестік тауып ұлт ұйытқысы болуы. Осы жерде тағы да бір данышпан адамның сөзі еріксіз жадыңа оралады. Мұндайда, әсіресе ұлттың табиғи дамуына кедергі келтіретіндерге қарап айтылған Достоевскийдің: «неужели и тут не дадут и не позволят русско­му организму развиться национально, своей органической силой, а непре­менно безлично, лакейски подражая Европе? Да куда же девать тогда русский-то организм? Понимают ли эти господа, что такое организм?» деген пікірі сөз-ақ. Ал, мұны Олжас Сү­лей­ме­нов білмейді дегенге сенбеймін. Біледі. Біле тұра ол «қол­дан құ­­­рыл­­­ған тәуелсіздіктің» соңында сандалып кетіп қал­ма­йық дейді. Ол мырза білсе, тәуелсіздік пен ұлттық рух нәзік, ші­­кәм­­шіл, кірпияз құбылыс. Яғни, тәуелсіздік пен ұлттық рух­­қа оппозиция болу ешбір интеллигентке жараспайтын іс-әрекет пен сөз. Сондықтан, бізді түптің-түбінде орға жы­­­ға­тын­дар өз­­де­­рі­­нің қайдан шығып, қайда баратынын білмейтіндер. Яғни, бұ­­лар «Бүкіл әлемдік – қалыпты модельді» қа­лып­тас­ты­рып, абстрактылы «абсолюттік ақиқатты» іздеймін деп қазіргі сөз бос­тан­ды­ғы мен ой-еркіндігін ұлтжандыларға қарағанда асыра пайдаланып жүргендер. Олардың арасында «Біздің сала қыз­мет­кер­ле­рі­нің (дипломатия қызметі туралы айтып отыр – А.Ә.) қазақ тілін білуі міндетті емес» – деген экс-министр ерлан Ыдырысов та бар.
Қазір біз қайда беттеп барамыз, бізге уақыт – заман талабы қай бағыт-бағдарда дамып, болмаса қалайша жасарып-жа­ңа­ру­ды ұсынады. Осынау ұлы көштегі қазақтың, жалпы Қа­зақ­стан­ның ұстанған жолы қандай болуға тиіс. Әлде қоғам, мемлекет, ұлт ретінде кейбір Батыс елдерімен бірге Америка ұс­тан­ған, ұс­тан­ды­ру­ға ұсынып, тіпті, итермелеп отырған «Бү­кіл­әлем­дік-қа­лып­ты (дұрысы қалыпқа түскен, стандарт не нормальный – А.Ә.) модельде» күн кешуіміз керек пе?
Бізге салса әрі біздің біліп-сезінуімізше әрине, ешқандай «Бү­кіләлемдік-қалыпты модель» жоқ. Сонымен бірге, әлем­де­гі қай ел-жұрттың болмасын даму процесі де табиғи жүріп жат­қан құбылыс. Сол Батысың мен Америкаң да өзінің кезең-кезе­ңі­мен дамып, табиғи өсу процесімен дүниені «Бүкіләлемдік-қа­лып­ты модельде» дамыту керек деген дәрежеге жетті. Өйт­ке­ні, оларда ұлттық мүддеге қарағанда «жалпыадамзаттық» мақ­сат-мұрат кеңінен етек алған. Оның себебі, сол америкада не­гіз­гі кін­дік ұлт жоқтығынан. Ол үндістердің қаны мен сүйегі үс­тін­де құ­ры­лып, «Алтын арбауына» түскендерден жиналып, еңсе кө­тер­ген мемлекет. Онда кіндік ұлттың болмайтындығы да сон­­дық­­тан. Ал, ондай мемлекеттің мақсаты қашанда да «Бү­кіл­әлем­дік-қалыпты модель». Ендеше, олар көксеген мақсат-мұ­рат­ты аз уақытта күштеп, революция не асығыс реформамен өз­гер­тіп-түрлендіремін деу табиғи процеске қарсылық. Ал, та­биғи про­цесс ондай қиянаттыққа еш көнбейді. Яғни, физика тіліндегі «бір күшке қанша күшпен әсер етсең, ол сонша күш­пен қар­сы әсер етедіге» саятын қағида дұрыс. Әйтпесе, кей­бі­реу­­лер әр жерден шала-шарпы оқып, не естіп алғанын нақты, жер­гі­лікті жердегі өмірден қол үзген, табанының бүрі, тұяқ ті­ре­рі жоқ реформаны сырттан әкеліп, сол ел-жұрт, жерге тели сал­ғы­сы келеді. Және оны асығыс, тез арада атқарғысы келетіндігін қай­тер­сің. Бұ да еш жемісін бермейтін қанға, жоқшылыққа, бейадами моральдық қарым-қатынасқа негізделген іс-әрекет. Ондай интеллигенттік-утопиялық сана-сезімнің жемісін біз ең соңғы «социализм», «коммунизм» қоғамынан жегенбіз. Қияли, кітаптан өріп, өмірден қол үзген «измдер» ұлттық мақсат-мүддеден бір­те-бірте алыстаттырып, «жалпыхалықтық» жұмақ орнатпақ бол­­ған. Оның елес екендігіне өмірдің өзі, қоғамдық-тарихи қоз­ға­лыс­тың табиғи процесі көз жеткізді. Ендеше, ешбір кітаби, фарисейлік негізде дамыған интеллигенттік-утопиялық сана-сезім ұшпаққа шығармайды екен. ХVІІІ – ХІХ ға­сыр­лар­да мұн­дай интеллигенттік-утопиялық сана-сезім жетегінде жү­­ріп, со­лар­дың көрсетуімен жасалынған төңкерістердің санына куә бол­дық емес пе? Сонау ағылшын, француз, берісі, өзі­міз бастан өткізген орыс революциясы сол сана-сезімнің ық­па­лы­нан бол­ған жайлар. Жалпы, абстрактылы «абсолюттік ақи­қат­­ты» із­дей­мін деп, қазіргі сөз бостандығы мен ой еркіндігін мей­лін­ше пайдаланып, Бүкілұлттық идеяларға негізделген құн­ды­лық­тар­ды жоққа шығаруға еш болмайды.
«Бүкіләлемдік-қалыпты модель» қаншалықты болмаса «Бүкіләлемдік-қалыпқа түскен» өнер түгілі өмір де, сонымен бірге құқықтық-заңдық жүйелер де, сондай-ақ, адам типі де (жиынтығы да – А.Ә.) болмайды.
Егер, қазір топырақтан қол үзген интеллигенттік-утопиялық сана-сезімнің балалық аурумен ауырған аз ғана, бірақ күннен-күнге сан арттырып бара жатқан соқыр сезім жетегіндегі нақ­ты­лы жағдайды елеп-ескермейтін, абстрактілі қоғамдық пі­кір­ді қа­лып­тас­тыр­ғы­сы келетін топтың ұғымындағы «Бүкіл­әлем­дік қа­лып­қа түскен» ғұмырды кешсек, онда қалыпқа түскен не тү­се­тін рухани және сана-сезімге негізделген талғам-таразының да барлығын мойындауға тиіспіз. Ол қазақтар үшін еш мойындамайтын, мойындауға келмейтін жағдайлар. Қазақ болса ежелден тәңірлік наным-сенімнен қол үзіп, мұсылмандыққа ден қоя Иман түзеген, табиғилықты бұзатын қалыпқа түсуді мо­йын­дамай (жетпіс жыл бойы қалыпты, қалыпқа барынша тү­сір­гі­сі келген «социализм», «коммунизмді» сіңіре алмай келген – А.Ә.) өзі­нің даму процесінде бірыңғайлыққа ұрынбай келе жат­қан ел-жұрт. Бір­ың­ғай­лы­лық­қа ұрынбай келе жаткан деуі­міз­дің сыры, біз­дің мем­ле­ке­ті­міз­дің кіндік ұлты бар. Ол – қазақ. ендеше, дәс­түр­ге топыраққа негізделген ұлт ешқандай да «Бү­кіл­әлем­дік-қа­лып­ты модельді» қабылдамайды. Сондай-ақ, біз­дің мә­де­­ние­­ті­міз бен өркениетіміздің даму процесі табиғи. Біз кейбір батыс, сонан соң Америка сияқты өмір сүру қорын тауысуға айналып, көзін енді айналасына сала бастаған ел емеспіз. Ал, біз, ұлт, мемлекет ретінде әлі жаспыз. Олар болса қартамыс (не кәр­те­міш дейді – А.Ә.) тартқан мемлекеттер.
Біздіңше, қазір Қазақстанда екі жол бар. Онын біріншісі, мемлекет ретінде бірте-бірте «Бүкіләлемдік-қалыпты модельге» түсу арқылы дамып, өзінің ұлт, мемлекет ретіндегі тарихи-қо­ғамдық миссиясын өшіріп-өлтіру. Оған бастайтын жол жаңа уа­қыт­тың жалған және өлі, жансыз құндылықтарын иге­ріп, сосын интеллигенттік-утопиялық сана-сезім жетегінде­гі­лер­дің сө­­зі­­мен кету. Яғни, дәстүрлі топырақта өнген құндылықтардан бас тарту. (Ол өнерде де, экономикада да, саясатта да болсын – А.Ә.). Екіншісі, табиғи даму про­цесі арқылы, табиғи өзіндік болмыс бітімі бар әлемге түзелу. (Мысалы, Шығыс елдері – А.Ә.). Бұл ең қиын жол. Қазіргі Бүкіләлемді жайлап, кең етек алып бара жат­қан ғаламдастыру – «Бүкіләлемдік-қалыпты модельге» апаратын бірден-бір құбылыс. Біздің Президентіміздің ға­лам­дас­ты­ру туралы өзінің нақты ой-пікірін білдіруі, оның әлемдік даму процесінің қайда бағыт-бағдар алғанынан хабардар болып оты­ра­тын­ды­ғын байқатады. Ал, теңсіздікті насихаттап ішкі-сыртымыздан атқарылып жатқан теріс ықпалдарда шек жоқ. Олар­ға қар­сы тұру бір президенттің қолынан келмейді. Оны ел-жұрт болып қолға алуға тиіспіз.
Бізге өзінше шешім қабылдап, өзінше ойланып-толғана алатын, өткен-кеткеннен, қазіргі айналамыздағы қандай да болмасын белең алған құбылыстардан қорытынды шығарып, қа­зақ­тың тарихи міндеттері мен мақсат-мүдделерін жақсы тү­сі­не­тін адамдарды БИЛІКТЕ көбейтпей болмайды. Қазақстан – қа­за­ғы басым мемлекет. Және мемлекет со халықтың атында. ендеше, біз ешқандай «Бүкіләлемдік-қалыпты модельді» мойындамай, әлем­дік қауымдастыққа өз болмыс-бітімімізбен кіріп, өзіміздің ҚА­ЗАҚ екендігімізді дәлелдеуге тиіспіз. Бізді де әлемнің то­лық­қан­ды бір пұшпағы ретінде со әлем мойындамаса, онда біздің құ­ны­мыз көк тиын. Бір кезде «совет» халқы ұғымындағы «изм» мұрындығында жүргеніміз жетеді. Интеллигенттік-уто­пия­лық сана-сезім жетегінде жүргендерді БИЛІККЕ үйір етіп, олар­дың ниет-құлықтарына еш жол бермеуіміз керек.
Тарихтан белгілі, қазақ тұтастығы сан бұзылған ел. Оған әр түрлі тарихи-қоғамдық жағдайлар себеп болды. Енді, мына бе­ріл­ген мүмкіндік бізге еш қайталанбайды. Иә, қазір эко­но­ми­ка­лық, әлеуметтік-тұрмыстық негізді құрайтын ма­те­риал­дық жағ­да­йы­мыз әлі тік тұрып кете қойған жоқ. Ал, оны жақ­сар­ту үшін бізге РУ емес, РУХ тұтастығы қажет. Рим империясы, ең соңғы орыс иелігі – империялық этнос ретінде іріп-шіріп, сыртқы және ішкі кері ықпалдардың әсерінен ға­сыр­лап жинаған бедері мен беделін жоғалтты.
Тағы бір мысал, түсіріліп жатқан «Көшпенділер» филь­мі­нің сценарийін жазған әзірбайжан драматургі Рус­там ибрагимбеков қазақ ұлты үшін ең жауапты, ең құнды, сосын оның бү­кіл салт-дәстүр, қадір-қасиет, өмірлік-қоғамдық әрі саяси принциптерін көрсететін кинофильмді жасағалы жатып, газет тіл­ші­сі­нің «Сіз қазақтың салт-дәстүрі мен ұлттық ерек­ше­лік­те­рін қаншалықты білесіз?» деген сұрағына «Оны мен бі­лу­ге тиіс емеспін… Кім соны жақсы білсе, шектеулі шең­бер­дің ішінде қалып қояды» деп жауап береді. Сонда, біз қазақ ки­но­сы­ның тағдырын кімге тапсырып отырмыз? Ол кино сөзсіз аме­ри­кан­дық, не батыстық үлгіде болмаса, болмай ма екен? Өнер­дің мақсаты өз ерекшелігімен оқшауланып тұру емес пе? Ұлт та солай, оның өзге ұлттарға қараған­да, ерекшеліктері болуы керек. Тіпті оны айтасыз, Рустам мырза «Қазаққа ұнау үшін оны қа­зақ­тың ең мықты актері ойнауы керек, ал Бүкіл әлемге ұнауы үшін оны Гир (амери­кандық актер Ричард Гирді айтып отыр – А.Ә.) ойнауы тиіс» дейді. Бұл не деген ұшқары пікір тия­нақ­сыз тұжырым. О кісіге сонда қазақтың мықты актері өзге ұлт­қа ұнамайды деп кім айтты. Талант қайда да та­лант. Онда шек, шекара жоқ. Тек ол топыраққа негізделген, өз ұлтының ерекшелігін көрсете білетін тұлға болсын деңіз. Мен де, мысалы, пен­де ретінде мүмкін, қатып қалған стан­дарт киноны, оның қа­тып қалған бір мойын мінезді стандарт кейіпкерін, сондай-ақ со­ның рө­­лін­­де ойнаған қатып қалған бір мойын стандарт актерді ұнат­пай­тын шығармын. Қайта дәстүрге бай, адамның ішкі иі­рі­мін жанды да сезімтал жеткізетін Жантурин мен Әші­мов­ті, Шә­рі­по­ва мен Өмірзақова секілді өзге ұлттардың қал­пы­на түс­пей, өзінің ұлттық өнер-өрнегін көрсететіндерді ұна­тар­­мын. сосын Сергей Азимовше бізді, «Бұл фильмнің негізгі мақ­са­ты («Кө­шен­ді­лерді» айтып отыр – А.Ә.) біздің кім екенімізді бү­кіл әлем­ге таныту. Неге Американың киносын әлем жапырыла кө­­ре­ді. Әри­не, бұның да өз құпиялары бар. Ең бастысы, стандарт бойынша жасау ке­рек» деген принциппен қазақты өз­ге­ге та­ныс­тыр­ғым келмейтін шығар. Өйткені, қалыпқа (азимовше айт­қан­да стандартқа түскен – А.Ә.) түскен өмірдің де, өнердің де, тіпті қарапайым адамның да, одан да әрі кеткенде мемлекет пен қоғамның да қандай құны бар? Алланың өзі не нәр­се­ні болмасын өзінше ерекшелігі бар етіп жаратты емес пе? Міне, мә­се­ле­ге осы тұрғыдан келгенде, біз пендеңіз жоғарыдағы, яғни, дидар Амантайдың тілімен айтқанда, бүкіл әлемдік коммунизмді аң­са­ған советизм (Аталмыш мырза тағы бір то­пы­рақ­сыз, текке негізделмеген «измді» ойлап тауып отыр-ау, сірә – А.Ә.) принципіне қарсымыз. Біреуге «қараңғылық пен советизм» кінәсін тағу үшін алдымен аталған автор өзінің «жал­пы­ха­лық­тық» үлгі принципінен арылып, «Ұлттық философия бол­майды» деген тұжырым-пікірді қарапайым ха­лық­тың сана-сезіміне құймасын. Сонда, біз «Шығыс даналығы» деп бү­кіл әлем мойындаған қағидалар мен топырақтан өсіп-өне келе, әлем­ді мойындатқан Конфуций, өзіміздің Абай секілді философтарды қайда қоямыз. Ал, олар топырақ – ұлттан өсіп-өн­бей, таз-тақырда пайда болды ма? Түсінгенге ненің, қандай нәр­се­нің болса да негізі бо­лады. Философия алдымен адам, содан кейін барып со адамның өзі өмір сүрген қоғам, ұлт, мемлекеттік қа­рым-қа­ты­нас­тан түйген тұжырымы. Дәп сондай ойды индира Ганди: «Мен бәрінен бұрын үндістандық философия аталатын өмірмен мақтанамын» деп жалғастырады. ендеше, ұлт­тық философия болмайды деген ұғым санаға сыйып, көңілге қон­бай­тын пікір екен. Енді бір жас жазушы Мәдина омарова болса, «Әдебиеттен – ұлттық белгілерді іздеу қа­жет­ті­лі­гін қа­жет­сін­бей­тін кезең туды» деп атүсті ой түйетінін қай­тер­сің. Егер, Мә­ди­на қарындасым білсе, әлемдік әдебиет, алдымен, ұлт­тық топырақта өніп-өсіп, өзіндік салт-дәстүр, әдет-ғұрып ар­қы­лы қалыптасады да, сол әлемді таңғалдырады. Оның озық үл­гі­сі қа­зақ үшін «Абай жолы».
Біз сөз басында, алдымен, ең мықты ұлт болуымыз керек де­дік, ал, ондай ұлт болу үшін, біз өз жері мен өз елін сүйетін арлы азамат болуға тиіспіз. Ал, азамат адамнан тәрбиеленеді. ендеше, ұлт болып болашақ ұрпағымызды тәрбиелегіміз келсе, алдымен өзін­дік кескін-келбеті бар, өзіндік принцип ұстанған, өзі­нің то­пы­ра­ғын өзгеге алмастырмайтын жылқы мінезді қазақ тәр­бие­леу­ге тиіспіз. Оған баратын жол – ұлттық идея мен идеологиямызды түзету.
Бұл табиғи процесс. Оның түбі бүгін, не ертең солай болатынын тарихты оқыған кез келгеніміздің көңіл-көзіміз, түйсік-сезіміміз білетін. Ол туралы астыртын басылымдарда, сонау, Ке­ңес кезінің өзінде жазылып жүрді. Бірақ, оны аз ғана топ оқи­тын. Олар интеллигенттік-утопиялық сана-сезім жетегінде жүр­ген­дер­дің халықты қияли, өмірден қол үзген, нақты тыныс-тіршіліктен ада идеялармен суарып, ең бастысы түп­тің тү­бін­де ұлттық болмысқа негізделген дәстүрді жойып тынбай тоқтамайтындығын жақсы білетұғын.
Этнос – тарихи категория. Біз өз мемлекетіміздің иесі бо­лу­ға тиіспіз, оған толық Халықаралық дәрежедегі құқымыз бар. Оны қорғасындай ерітіп, қайта балқытып, басқа «Бү­кіл­әлем­дік-қалыпты модельге» түсірем деушілер қатты қателеседі. Ол ұлт барда еш мүмкін емес жағдай. Болмаса неге «француздарды» «рес­пуб­ли­ка­лық халық», «ағылшындардың» орнына «корольдік ха­лық» болмаса «парламенттік халық» демейді. Сон­дық­тан, мә­се­ле­ге осы тұрғыдан келгенде біз бір кездегі «совет халқы» деген ұғым­нан арылғандай «евразиялық ұлт» дегенді де сана-сезімімізге сіңіргісі келгендерден бойымызды аулақ ұстап, сонау пат­ша­лық Ресей кезінен бастау алып, 1920 жылдары князь трубец­кий, Савицкий жалғастырған, бүгінгі күні орыс ойшылы А.Ду­гин жалғастырып отырған «Евразия идеясына» да сақ­тық­пен қа­ра­уы­мыз керек. Бұл бір кездегі еуроцентризмге қар­сы ба­ғыт­тал­ған идея да, бірақ, ол болашақта «Орыстық-қа­лып­ты модельде» дамуға бастайтын идеяның негізі болатын. Оның ішіне Орта Азиядағы Ресей отарында болған бұратана ұлт­тар­дың бар­лы­ғын орыстандыру саясатымен бірге, түптің-түбінде провославия дініне кіргізу жоспары да болған. Жалпы, өзін «Үшін­ші әлем», яғни біз Еуропа да, Азия да емеспіз дейтін ресей философтары мен саясаткерлерінің осынау «еуразиялық идеясынан» әлі де тәуелсіз мемлекет бола тура арыла алмай келеміз. Тіпті, кей­бі­реу­лер со «Еуразия идеясын» қазіргі уақыт тудырып, мә­се­ле болып көтеріліп отырған Еуразия Одағымен жа­ңы­лыс­ты­ра­ды. Бұл екеуінің алға қойған мақсат-мүдделері, айта берді кө­тер­ген мәселелері, сосын, пайда болған мезгілдері де мүл­дем бас­қа екенін елеп-екшемейді. Бір кезде Лев Гумилев: «россия – это хрящ (не ет, не сүйек емес, шеміршек деуге келерлік мүше бөл­ше­гін солай дейді – А.Ә.), на­росший от трение европы об Азию, Запад об Восток» деген. Ендеше, біз де сол ет те, сү­йек те емес, шеміршек сияқты мемлекет деңгейінде қалып қой­мау­ға тиіс­піз. Сосын, өз бағыт-бағдарымызды қалыптастырып, кез келген мемлекетпен иық тиістіре алатын, түйістіре білетін ел-жұрт дә­ре­же­сі­не көтерілмесек, өзіміздің тарихи миссиямызды орын­да­ма­ға­ны­мыз. Өйткені, біз өзіндік кескін-келбеті бар ел­міз. Тарих солай қалыптастырып, Алла сол үшін жа­рат­қан.
Осыдан біраз уақыт бұрын қолы­ма «Известия» газеті тиді. Онда Евгения Доцуктің қазақстандық ре­жиссер кинодокументалист Эльза Ділмұхамедовамен жүргізген «Лев Гумилев: «Я молюсь на восточные зори, а западных только скорблю…» деген сұхбаты жарияланған. Бір қарағанда ол өте қызық, көп мә­се­ле­лер­дің басын қамтыған. Сөз жоқ, Лев Гумилев үлкен тұл­ға, әрі өзіне дейінгі П.Савицкийдің орыс геосаясаты, сосын өзі­нің орыс этнологиясы, орыс лингвистикасының структурасы (структурализм), орыс социологиясы (әсіресе, элита теориясы) және Ресей мемлекеттілігін нығайтатын еуроазиялық идеяны дамытушылардың алдыңғы қатарындағы ғалым. Бі­рақ, ол біздің қазақ ұлты, қазақ мемлекеті үшін не берді? Және ол идея мен идеологиялар бізге, біздің менталитетімізге қан­ша­лық­ты пайдасы бар. Міне, мәселе қайда? Осыған көз жү­гір­тіп көр­дік пе? Мұны айтып отырғаным әлгі, жоғарыдағы келтіріп отырған сұх­ба­ттың «двойной стандартқа» саятын астары бар­лы­ғын­да. Эльза ханым мен Лев Гумилевтің «На континенте евроазия мы все евразийцы – с общей ментальностью, с общим мироощущением» дегенін малданып, өзі «однако этот «дуализм», по Гумилеву, будет вре­менным, потому что будущем, когда население Евразии оформится в еди­ный народ, поя­вится и единая вера. При этом сам Лев николаевич был глубоко верующим православным че­ловеком» дейді. Мә­се­ле­ге, гумилев тұрғысынан келсек, ол өте дұрыс, ал, енді дәп сол мәселеге ұлттық-қазақ тұрғысынан келсек ше? Әри­не, дұ­рыс емес. Сонда, біздің мемлекеттілігіміз бен ұлт­шыл­ды­ғы­мыз, тә­уел­сіз­ді­гі­міз бен ұлттық болмыс-бітіміміз қай­да қалады? Міне, бұл миссионерлік мақсат-мүдде, яғни, Лев николаевич қа­ла­ған жол. Мұн­дай жолда мен өз басым Эльза ханым Діл­мұ­ха­ме­до­ва­мен бірге сапарлас бола алмаймын. Менің идеям мен мақ­сат-мүд­дем еуразиялық емес – қазақтық. Жалпы, еуразия мен бір кездегі КСРО расында ешқандай да айырмашылық жоқ. еуразия православияға негізделген орыс отаршылдығының ең әде­мі қи­тұр­қы түрі. Біздің кез келген ғылыми-әдеби процестегі ең­бек­тер­де «двойной стандарт» болады дейтініміздің сыры да сонда.
Лев Гумилев демекші, ол өзінің бір сөзінде: «…не­гативная идеология, (Ерекше назар аударыңыздар – А.Ә.) съедает этнос, в котором она нашла приют, так же как бледная спирохета съедает орга­низм человека и гибнет вместе с ним. торжество негативной идеологии оз­начает провал в бездну» дейді. Шындығы да сондай. Қазіргі сөз бостандығы мен ой еркіндігін мейлінше пайдаланып жүрген кейбір ұшқары пікірлі мә­де­ниеттанушы, киногер, тарихшы не аудармашы, ақын атан­ған дилетанттар мен графомандар мерзімді баспасөздерде ал­дың­ды орап, жаңағы Гумилев айтқандай жалған идея мен идеологиялар қалыптастырып, ел-жұртты топырақтан қол үзуге «атсалысып» келеді. Оның нақты мысалы, ұлттағы бар­ды жоққа шы­ға­ра­тын, өзгеге еліктеп-солықтаушылар. Мысалы, қазақ киносыншысы Гүлнар Әбікееваның Қырғызстанда өткен «Сорос» гу­ма­ни­тар­лық қоры бөлімшелерінің ұйымдастыруымен «Ор­та­лық Азия және Еуропа елдері мәдениет қайраткерлерінің Ыс­тық­көл кездесуі» атты басқосуда айтқан «қазақ киносының жаңа толқыны «Біз енді кеңестік кино емеспіз, сонда біз кімбіз?» деген сұраққа жауап іздеп, «Біз еуропалықпыз» деген жауапты тапты» деуінің өзі жоғарыдағы біздің пі­кі­рі­міз­дің куәсі болса керек. Көзсіз әлдекімдерге еліктеп-со­лық­тау­шы­лар­дың мақсаты әйтеуір қазақ болмау. Олардың бір қа­сие­ті – бір-бірінің аузына түкіріп қойғандай. Біз режиссер болат Атабаевтың ұшқары, атүсті, ешқандай топырақ-негізге сү­йен­бей айтқан пікірін қаншалықты жоққа шығарсақ, мына Гүл­нар ха­ным­ның да пікірін өзін-өзі танып біліп алмай, өзінің түп-төр­кі­ні­нен бас тартып, өзгеге құлдық психологиямен табынып, бас ию­ші­лік танытушыларды да соншалықты сынға аламыз. Қа­­зақ ки­но­сы­ның өзіндік кескін келбетін көрсете алмай, бір кезде Шәкен Айманов қалаған дәстүрлі ұлттық ки­но­шы­ғар­ма­шы­лық­тың бүгіндегі дағдарысына со атабаев, Әбі­кее­ва, азимов, Қарпықов секілді өз топырағын жатсынып, бағыт-бағ­да­рын Батыстан не Америкадан іздегендерден кө­руі­міз керек. Өйткені, жоғарыдағыдай құлдық психологиядан арыл­ма­ған­дар мемлекетті де, қоғамды да, ұлтты да өзгенің алдында жы­ғып береді. Мұндай қасиет құлда не қуда ғана болады. ендеше, біздің сана сарабына салмай батысшылдықтың балалық ауруымен ауырғандармен пікір қайшылығымыз жақын арада біте қоймайтын шығар, сірә. Себебі, олардың өздерін көктен түс­кендей сезініп, өз ел-жеріндегі мәселелерді шешіп тастап, енді бү­кіл әлем мәселесі соларға қарап қалғандай күй ке­ше­ті­нін қай­те­сің. Және ол туралы ойларын еш уақытта жасырған емес. Жа­қын­да, сондай пікірдің бірін «Известия» газетінің қо­сым­ша­сын­да Әуез­хан Кодар мыр­за айтты. Ол: «Ведь, но существу, мы жили в консервной банке, где кильки считали себя сомами. Дру­гую же половину объявили «манкур­тами», или беспамятными. Как буд­то кильки могли позволить себе па­мять» дей келіп, барлық мәдениет пен өркениеттің негізін әлгі «мәң­гүрт­тер­ден» іздейді де, дәстүршілдерді өзінше «кильки» деп («Біз» деуіне қарағанда, оның ішінде өзі болса дұрыс – А.Ә.) кекетіп, мұқатқан бо­лады да «Трагедия было в том, что именно эти «вторые» были небезна­дежны. В них было меньше забито­сти и темноты, меньше стадности и тупого упования на «аксакалов» дейді. О мырза біле білсе, мәдениет (куль­тура) – ұлт­тық та, ал, өркениет – (цивилизация) жалпыадамзаттық. Өйт­ке­ні, мә­де­ниет­тің түбірі киелі ұғым, діни қадыр-қасиеттен бастау алады да, табиғатпен үндесіп, топыраққа негізделеді де, ал, өр­ке­ниет ақыл-ой жемісінің көрінісін паш етеді. Қазіргі урбанизация мен ақпараттық тасқын соны білдірмей ме? Мұны біліп, тү­сін­гі­сі келмейтін Әуезхан мырза мәдениет туралы: «настоящая культура – без берегов и без националь­ной принадлежности. Настоящая культура – только та, которую назы­вают мировой.
– Или – западной?..
– Нет, мировой» дейді. Одан сұхбат алған журналист тимур Егізовтің де мәдениет туралы ұғымы со Әуезхан мырзадан «асып» түспесе, кем түсіп жатқан жоқ. Апама-жездем сай екені осынау диалогтан-ақ байқалып тұрған жоқ па. Мәдениет пен өркениеттің айырмашылығын білмейтін адамдардың қа­лай мәдениеттанушы болып жүргеніне адам таңғалады. Ал, «СОРОС» қорының өзін топырақ-негізден қол үзгендерді ғана таң­дап алып, бүкіл ұлт атынан сөйлеттіретініне таңғаласың.
Енді, сол жоғарыдағы аталған сұхбатқа келсек, онда Эльза Діл­мұха­ме­до­ва өзінің Лев Николаевичтің ықпалымен православияны қабылдағанын айтады. Және атақты ғалым оны со­ған шо­қын­ды­рып, осынау ерекше күн есте қалу үшін өзінің «география поведения» деген тақырыпта оқыған лекциялары жа­зыл­ған аудиокассетасын сыйлапты. Міне, көрдіңіздер мен, сана сарабына салмай, көзсіз елітіп-еліккен батысшылдарға бұ да мәр­те­бе, мақтаныш. Сонда, біз сол бір іс-әрекет, әркімнің өзі­не қа­тыс­ты жағдайдан сабақ, үлгі алуымыз керек пе? режиссер-кинодокументалист оны бізге неге айтып отыр. Содан соң, Эльза ханым «Он (Гумилевті айтып отыр. – А.Ә.) был уверен, что евра­зия вот-вот даст некий новый тип людей, она уже готова этот тип произвести» дейді. Осы бір сөздер менің есіме Тур­ге­нев­тің «Отцы и дети» шығармасындағы нигилист Ба­за­ров­тың бір кездері Бүкіл адам баласы бақтағы-ақ қа­йыңдар­дай бір­дей бо­лады деген пікірге саятын ойын есіме түсірді. Міне, осыны қа­лай қабылдап, қалай бойға сіңіруге болады. жалпы, еуразия идеясы абстракциялы ойда тұрып, санаға сіңбейтін ұғым. Ол егер экономикалық жағынан болса, онда оны қа­был­дау­ға болады. Ал, Эльза ханым трактовкасында ол абстракция ғана.
Қазақтың өзіндік кескін келбеті бар дедік. Ол қандай? Оның негізі алдымен мұсылмандықта. Ал, Ис­лам, әмбебап дін. ешкімді жатсынбайды. Онда алдымен Алла, сосын Адам жо­ғар­ғы идеал. Сондықтан, қазақ мінезін мұсылмандықтан өріл­ген Имандылықтан іздеген жөн. Американың ұлттан бас тартып «Бүкіләлемдік қалыпка түсіру», яғни, ғаламдастыру идеясы біз үшін жат. Кейбір бейқазақ бағыт-бағдардағы ниет-құ­лық қайдан шығады. Оның тамыры – интеллигенттік-уто­пия­лық сана-сезімде. Яғни, тарих ғылымының докторы Ж.Әбіл­ғо­жин: «Мы не ушли из сельской субкультуры» дей келіп, «отношения строятся по прин­ципу «я – тебе, ты – мне» деуі мен «стереотипы поведения и общения на селе, перенесенные массово в го­род, могут стать тормозом в разви­тии» деген қо­ғам­дық, философиялық, саяси, діни, қазақ, ауыл тура­лы ой-пі­кір­ле­рін елеп-екшесек қазақтың болашағы жайында үл­кен ой кешуге тура келеді. Әйтпесе біз, жоғарыдағы адам­дар­дың күй­ре­ту­ші­лік күшке ие көзқарастары тура­лы сан рет айтып, әл­де­не­ше рет жазғанбыз да. Мұндай көзқарастағы қа­зақ­тар­дан соң «Қа­зақ­стан болашаққа кіммен, қалай баруы керек?» де­ген сауал өзінен-өзі қойылады. Бұл тырнақ астынан кір іздеу емес, ба­тыс­шыл­дық­тың балалық ауруымен ауырған, интеллигенттік-уто­пия­лық сана-сезімнің жетегіндегі, бар дәстүрді жоққа шы­ға­ра­тын нигилизмнің жолына түскендердің көпке тартып жүрген ой-пі­кір­ле­рін келтіру арқылы ақиқатқа көз жеткізу. Сөйтіп, қа­зақ­тың, жалпы Қазақстанның әлемдегі алатын орны мен оған баратын жолындағы кездесетін кедергілерді кімдер жасап жүр­ге­нін айқындау.
Біз Қазақстанда алдымен қазақ ұлты, сосын, барып өзге ұлт­тар мен ұлыстар тұрады деп есептеуіміз ке­рек. Және олар­дың арасын тұтастырып, біріктіріп тұратын бір-ақ түсінік бо­лу­ға тиіс. Ол – қазақ жері, қазақ ұлты. Сондықтан, табиғаты, болмыс бі­ті­мі, ішкі әлемі бірдей екі адам болмайтыны секілді, бір-бірінен аумайтын ұлт та, қоғам да, мемлекет те болмайды. Олардың ара­сын­да­ғы қарым-қатынастарды қалыптастыру болса, ол өзін­ше үл­кен бір әңгіме. Ендеше, тепе-теңдік, тең құқықтылықты қа­лып­қа түсіру арқылы қазақтың елдік-жерлік несібесін біреуге бө­ліп беру қиянат. Сондықтан да, «Бүкіләлемдік-қалыпты мо­дель» бізге жүрмейді.
Қазақстанға сырттан келген және ішіміздегі «Бүкіләлемдік қа­лып­ты модельді» насихаттаушылар кешегі коммунистік тәр­бие­ні қаншалықты пайдаланса, бүгінгі демократиялық қа­рым-қа­ты­нас­ты да соншалықты пайдалануда. Олар кез келген өз­де­рі­не жа­са­лын­ған ескертулер мен құлаққағыстарды, тіпті, өз­де­рі­нен талап етілген заңдық-құқықтық мақсат-мүдделердің өзін де­мо­кра­тия­ға жасалынған қиянаттық, қастандық деп есептейді. сонда, өздері тарапынан ұлтқа, қоғамға, мемлекетке, олар­дың ұс­тан­ған дәстүрлі, салт-тұрмысқа негізделген идеялары мен идеологияларына жасап жатқан қиянаттары мен заң­сыз­дық­та­ры ескерілмеу керек пе?
БИЛІК пен МЕМЛЕКЕТ өзі өмір сүріп, өзі тірек етіп отыр­ған ұлт пен жерді алдымен көгертіп, сонан соң өзгелерді қа­рық ете алмаса, онда олардың бір-бірімен тұтастық таба ал­ма­ға­ны. Оған негізгі дін Исламды қо­сы­ңыз. Міне, осы Үш­тік одақ нық болмай біз өзге діндер мен ұлт­тар­дың басын біріктіріп, тұтастықта ұстай алмаймыз. Түп­тің түбінде «на­рық­тық (базарлық десе де болады – А.Ә.) де­мо­кра­тия­ның» ғұ­мы­ры ұзақ болмайды. Оны біз өзін «демократиялық мемлекет» санайтын елдердің кейбірінің қа­зір­гі жүр­гі­зіп отырған ішкі-сырт­қы саясатынан толық көріп отырмыз. Әлем­де­гі тыныштықтың «қыл» үстінде тұруының өзі соны аң­ғар­та­ды. Ақшалы «аристок­ратия» немесе қазірше айт­қан­да «оли­гархия» қоғамды, мемлекетті, ұлтты іштен жеп бі­ті­ріп, оларды сыртқы қар­сы­лас­та­ры­мыз­ға жығып береді. сонда, негізгі салмақ ұлт­тың өзі мен оның мүд­де­сін ойлайтын интеллектуал-интелигенттерге тү­се­ді. Олар­дың жасы, ма­ман­ды­ғы, ин­тел­лек­туал­дық және пси­хо­ло­гия­лық көңіл-күйі әр түрлі болуы мүмкін. Бірақ, оларды тұ­тас­ты­ра­тын Қазақстан әрі қазақ тағдырына деген жауапкершілік. Солар ғана МЕМЛЕКЕТ және БИЛІКТІ бір қалыпты, өзін­дік бағыт-бағдардағы «температурада» ұстай алады. Бізге әзір­ге жетпейтіні – ҰЛТТЫҚ БИЛІК. Ал, мемлекетте жақсылы-жаманды, жетістікті-кемшілікті, жоғары-төменді олқы да то­лық жағдайлар бола береді. Олар­ды түзеу уақыт еншісінде. Тек, та­би­ғи даму процесімізден қол үзбеуіміз керек. Асығыстық орға жы­ға­ды. Ал, «Бүкіләлемдік-қалыпты модельге» түсу біз үшін ең қатерлі бағыт-бағдар. Оның арғы жағында ұлттық болмысымызды жоғалтып, «жалпыхалықтық» – америкалық ғұмыр кешетін, текке негізделмеген қайғы-қасірет тұр.
Бүгінде ғаламдастыру (глобали­зация) туралы әркім әртүрлі әң­гі­ме айтып, өздерінше тұжырымға келетін ой-пікір түйеді. Оны біреулер экономикалық жағынан қараса, екінші біреулер саяси-мәдени қарым-қатынас тұрғысынан талдап, талқылайды. Қа­лай болғанда да, қандай жағдайда да әлемді ғаламдастыру үрейі билеген, әйтпесе, дүниежүзінің түкпір-түкпірінде ға­лам­дас­ты­ру­ға қарсы қозғалыстар пайда болып, адамдар топ-тобымен әртүрлі іс-әрекетте алаңға шықпас еді ғой. Жалпы, ға­лам­дас­ты­ру – жаңа компьютерлік технологияның жан-жақты жетілген қуаты арқылы жедел түрде жалпы-әлемдік тұтас бір ба­ғыт-бағ­­дар­­да шоғырланған қаржы-ақпараттық кеңістікті қа­лып­тас­ты­ру болып саналады. Ол қазір барынша кең қанат жайып келеді. Бұл – «сана-сезімді шаю» процесі арқылы адамның ең­бек құ­ра­лын жаңартып, жетілдіру деген сөз. Оның бүгінгі күн­де­гі қа­дір-қасиетті артып тұрған бизнес көзі болатыны да сон­дық­тан. Өйт­ке­ні, сана-сезімі «шайылған» адам – маргиналь. Ал, Қа­зақ­стан­ға ондай қазақ-маргиналь керек пе? Егер, оны біз қазақтың санын арттыру үшін қажет десек, онда оған ұлттық тұрғыдағы талап-тілектер қоя білуіміз керек. Болмаған жағдайда олар ұлт­қа қатерлі құбылыс жемісі болып табылады. Қазіргі белгілі бір «ақ­па­рат­тық элита» солай қалыптасып келеді.
Жалпы, жоғарыда келтірілген тексіздікке шақыратын ой-пі­кір­лер мен тұжырым-түйіндер қазақ БАҚ-тары беттерінде жа-рияланбауы тиіс. Оларды жариялайтын және насихаттайтын БАҚ түрлері мен салалары Қазақстанда жеткілікті. Солар-ақ олар­дың мейманасын арттырып, насихатын жеткізіп жатқан жоқ па? Мұның бәрінен аңғарғаным бүгінде Қазақстанды космополитизм елесі армансыз-ақ кезіп жүргендігі. Оны насихаттаушылар қазақстандықтар мен қазақ ұлты жастарының санасын армансыз шайып, оларды туған топырақ деген ұғымдардан алыстатуды көздегендеріне бір жыл не бір кезең емес нешеме ға­сыр болды десек, еш қателеспейтініміз тағы анық. Ендеше, ел боламыз десек алдымен ұлы Әуезов айтқандай «Бесігімізді ғана түзеп қоймай» сырттан келетін космополитизмді насихаттайтын кез келген ағым, баспасөз құралдарына есігімізді жабуға тиіс­піз де, әлемдік озық өркениет пен мәдениеттің ұлтымызға керек деген ең қажеттілерін ғана алуға тиіспіз. Сөйтіп, уақыт және заман талабымен аяғымызды тең баспасақ, іргелі ел болмайтынымыз тағы анық.
Сондықтан, әлгі біздің депутаттардың өздерінің туған тілін жатсынып, оған оғаш мінез-қылық көрсетуі өзінің ел-жерін жоқ­қа шығаруымен бірдей қасиет болса, ал, Дугин мырзаның әлім­сақ­тан жалаулатып жүргені Азия мен Еуропа кеңістігін жай­ла­ған аз ұлттарды жұтып қоятын идея. О мырза қайда жүріп, қай жерде сөйлемесін кілең Президент Назарбаев ұсынған Еуразия ода­ғын алға тарта береді. Және соны «көзір» етеді. Еуразия идея­сы идеологының осы тұстағы білмейтін, не білсе де білмегендей кейіп көрсететін жағдайы, Еуразия идеясы пат­ша­лық, ресей кезінен бастау алатын империялық пиғылдан өрген еуроцентризмге қарсы орыс шовинизмі бағыт-бағдарындағы ағым да, ал біздің Елбасымыз ұсынып отырған Еуразия одағы болса таза тәуелсіз мемлекеттер арасындағы экономикалық байланыстан туған оң идея. Сондықтан да, бізге Еуразия идеясы мен еуразия одағын еш жаңылыстыруға болмайды. Ал, біздің тарихшы, философ, сонымен бірге академик атанып жүрген енді бір қан­дас­та­ры­мыз, білім саласын басқарып жүрген ана бір азаматымыз еуразия идеясы мен Еуразия одағының ара-жігін ашып бе­ру­дің орнына, оларды бірін-бірімен жаңылыстырып, қойыртпақ ете келе, қа­лың қазақты әрі-сәрі ететін мақалалар жазып, ойлар айтып жүргеніне таңғаласың. Академик Ә.Нысанбаев болса, Еу­разия­лық одақты «…славяндар мен тұрандықтардың іс жү­зін­де­гі ішкі менталдық бірлігіне негізделген идея» деп ой тү­йе­ті­нін қайтерсіз. Біздің қайта-қайта Еуразия идеясы мен еуразия одағын жаңылыстырмай, олардың аражігін қара ормандай қазаққа түсіндіре ажыратып беруіміз керек деп қан қақ­сай­ты­нымыз да сондықтан. Қайта, Елбасымыз ана бір жылы Мәс­кеу­де өткен Еуразия одағына байланысты дөңгелек үстелде мәс­кеу­лік Еуразия идеясын насихаттаушы философтар мен саясаткерлерге оның бағыт-бағдарын барынша түсіндіріп, Одақ­тың экономикалық жағына баса назар аударған болатын.
Біздің жарғақ құлағымыз жастыққа тимей қашаннан бері жазып та, айтып та келе жатқанымыз, «Мәскеуді үшінші Рим» санайтын дугиншілдердің насихаттап жүргені Еуразиядағы аз ұлттар­ды түптің-түбінде жұтып қоятын жайын құлықты еуразия идеясының басымызды зорға арашалап алған КСРО-дан бір­де айырмашылығы жоқтығы мен оның православияға негізделгендігі. Сонымен айтарымыз, шынымен Қазақстанда еуразияшылдар «огромное количество» болып, ол идея республикамызда «государственный курс» болса, онда бізді шын ма­ғы­на­сын­да Құ­дай­дың ұрғаны. Ондай бағыт-бағдарды шынымен те­мір­қазық етсек, онда қазіргі бар тәуелсіздігімізден қол үзе­тін­ді­гі­міз­­ге сенім білдіре аламыз.

Ақ жол, республикалық
қоғамдық-саяси апталық
«Ақжол Қазақстан» газеті
№13 (86) 2 сәуір 2004 жыл,
№14 (87) 9 сәуір 2004 жыл