БІЗ ЖУРНАЛИСТИКА МЕН КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТІ ЖАҢЫЛЫСТЫРЫП АЛДЫҚ

Қазақ радиосының тікелей әуе толқынынан берілген «Ашық әңгіме» хабары. Хабардың қонағы – «Заң газетінің» қыз­мет­ке­рі, М.Мақатаев атындағы сыйлықтың лауреаты, ақын, публицист Аманхан Әлім. Хабарды жүргізген Әлібек Шегебай.

– Әдебиетші болғаннан кейін бүгінгі хабарды әдебиет жө­нінде өрбітетініміз ақиқат. Қазіргі қазақ әдебиетінің сізді қуан­татын, мұңайтатын тұстарына тоқталып өтсеңіз. себебі, әдебиет жайында әртүрлі әңгіме бар.
– Алдымен мені мұңайтатын жағына, қазақша айтқанда, қа­па­лан­ды­ра­тын тұсына тоқталсам деймін. Өйткені, жақсылы­ғы­мыз қашпайды. Құдайға шүкір, қазақ әдебиетінде жақсылық көп. Қазір поэзияда да болсын, прозада да болсын, нарық дегенді желеу етіп, сылтау етіп, қара дүрсін, қарабайыр проза мен поэзия пайда бола бастады. Оның бәрін бұлар сөз бостандығы, ер­кін ой мінбері, болмаса, құдай бере салған тығыны ағы­тыл­ған то­ған сияқты көреді. Қазір газеттерді қарасаңыз, кілең мақала боп жарияланған нәрселерді, жағдайларды өлеңге көшіру. мысалы, көшеде тұрған, баспасөз про­блема етіп сан рет кө­тер­ген Сайын көшесіндегі қыздар жайында өлең жазу керек пе? Ме­нің­ше, керек емес. Өйткені, оны публицистика, мықты журналистер проблема ретінде жазып қойған. Оны өлеңге айналдырып, ұйқасқа түсірудің қажеті жоқ. Сондықтан, біздің ақын-жазушыларымыз қазір жанр жаңылыстырғанды былай қой­ған­да, объект жаңылыстырып алған. Сосын, қазір менің кө­ңі­лі­ме қаяу түсіретін нәрсе – деректі әңгіме деген пайда болды. деректі әң­гі­ме деген болмайды. Әңгіме болады. Әңгіме деген – көр­кем дү­ние. Ал, деректі болса, ол очеркке жатады. Ол – пуб­ли­цис­ти­ка­лық дүние. Болмаса, деректі роман дейтін шықты. Роман деген көркем дүние. Жанры бөлек. Деректі болғаннан кейін, ол – деректі публицистикалық шығарма. Яғни, журналистика. Сон­дық­тан, мені қапаландыратыны – журналистика мен таза көркем әде­биет­ті жаңылыстырып алғандығымыз.
Енді, қуанатыным – нағыз ақындар қазір көркем дәстүрден қол үзбеген, кез келген жерде ұялмайтын образға оралып, тілді өлеңдер жаза бастады. Мысалы, мен Есенғали Раушановты айтар едім. Жәркен Бөдешовті айтар едім. Өз қатарларыңнан Әмір­хан Балқыбектің өлеңдерін, Мұратхан, Темірғалидың өлең­де­рін айтар едім. Сосын Нұржан Қуантайұлының прозаға қол сермегені ма­ған ұнайды. Өйткені, ақынмын деп жүре беруге болмайды.
Бізде сын жазатын жігіттер бар. Бірақ мен жақында «Қа­зақ әдебиеті» газетінен Сұраған Ахметұлы дегеннің «Поэзия еш үл­гі­ге сыймайды» деген мақаласын оқыдым. Сол жігіт айтады: «Бір діңгекке байлаулы тұрған әдебиетіміздің үйреншікті дәс­тү­рі жойылуға тиіс», – дейді. Мен сол жігіттен сұрағым келеді: «Дәс­түр­ді жоятын кімсің?» деп. Дәстүрді жоямын дегендер өте көп болған. Мысалы, Маяковский бастаған ақындар. «толстойларды, басқаларды «современность»-тің кемесінен, қа­зір­гі кездің кемесінен лақтырып тастау керек» деген. Со­лар­дың қай­сы­сы қалды, әдебиетте?! Маяковскийдің өзі қалды ма деп сұ­ра­ғым келеді, сол жігіттен. Маяковский әдебиетте қалған жоқ. Ол факт ретінде өмір сүреді, ал, бірақ үлкен ақын ретінде өмір сүр­­мей­­ді. Міне, бұлар осын­дай жағдайды елемейді. Дәс­түр­­ді құртқысы келеді. Әлем әдебиеті деген – ұғымды тү­сін­бей­ді. Әлем әдебиеті де­ген – ол – қазақ әдебиеті. Қазақ әде­бие­тін аме­ри­ка­лық­тар әлем әдебиеті деп қабылдайды. Дәстүрі бар әде­­биет­­ті әдебиет деп түсінеді. Ал, бұлар урбанизацияның же­мі­сін жаңылыстырады.
Сондықтан, Құдай қаласа, біз де сол урбанизацияға барамыз. Бірақ, оған асықпасын, бұл жігіттер. Урбанизацияға жеткен күні біздің әдебиет, дәстүрлі-имандылық басқа бір формаға кө­ше­ді. Оған асығудың керегі жоқ. Бұл – үлкен әңгіме. Сондықтан, әң­гі­ме­ні осы жер­ден сәл қайырайын да, енді бұл жігіт не дейді? былай дейді: «Біз жаһандану барысында қалыптасқан әлемдік ор­тақ тілде өлең жазу дәрежесіне дейін оқып-үйренуіміз керек», – дейді. Мұндағы ортақ тілде дегенін түсінбедім. Сонда, ор­­тақ тіл деген бар ма екен?! Француз тілінен бөлек, ағылшын ті­лі­нен бөлек ортақ тіл дегеніне мен түсінбеймін. Бұл не термин? Осындай бір абстрактілі нәрселерді айтатын сыншыларға таң­ға­ла­мын. Енді бірде ол тағы да былай дейді: «Волошин, брю­сев – әлем данышпандары», – дейді. Егер, бұл жігіт әдебиетті бі­ле­тін болса, цитатаны көп келтіретін болса, Брюсев, Бальмонт де­ген ақын­дар – орыстың ортанқол ғана ақындары. Иә, әдебиетке белсене араласқан. Иә, кезінде орыс әдебиеті қаз-қаз тұра бас­та­ған кезде 17–20 жылдары жазған адамдар. Брюсев де­ген Әде­­биет институтын ашуға көмектескен, қоғамдық қызмет ат­қар­ған, ау­дар­мамен айналысқан екеуі де. Бальмонттың аудармалары өте қат­ты сынға ұшыраған. Осындай нәрселерді білмейді. Біл­­ме­­ген­нен кейін, үндемей қалғаның жақсы дер едім мен, бұл жігітке.
– Әдебиетіміздің ақсақалына айнала бастаған қайсібір ақын-жазушыларымыздың арасында бір-біріне де­ген арыз, жала, өкпе-наз көбейген сынды. Бұл қасиетті қазақ өнерінің қа­ді­рі­нің қашқандығы ма, әлде?
– Мен сұрақты түсініп отырмын. Кез келген әдебиет тарихында ол ағылшында болсын, французда болсын, орыста болсын, бәрінде бұл – бар нәрсе. Жазушылардың бір-бірімен қар­сы­ла­суы, бір-бірімен ағымдарға бөлінуі, симво­лизм, футуризм деген ағымдар болған. Соның бәрі әдебиетшілер көз­қа­ра­сы­ның қарама-қайшылықтарынан туған. Бұны жақсы мағынада тү­сі­ну ке­рек. Шығармашылық қайшылық деу керек. Ал, біздің жа­зу­шы­ла­ры­мыз­дың жеке басты қазбалап кетуі… Міне, осы тұс­та қа­зір­гі таласып-тармасып жүрген ақын-жазушыларымыз қат­ты қа­те­ле­се­ді. Мысалы, Шыңғыс ханға анно­тация жазудың, тү­сін­ді­ру­дің керегі жоқ. Бір кездері Қалтай аға Мұхамеджанов айтқан: «Бұл Шың­ғыс хан деген – злой гений», – деген. Соған қарамай, оны «ұлы қолбасшы» дейді. Міне, түсінген адам солай айту керек. Сол кездегі тарихи ситуацияға қарау керек. Тарихи жағдайға, қо­ғам­ға қарау керек. Егер, Шыңғыс хан қорғанбаса, болмаса Шың­ғыс хан шабуыл жасамаса, о заманда Шыңғыс ханның өзін жо­йып жіберер еді. Ол заманда қазіргідей техника жоқ. Білім жоқ. Өзге мәдениет, өзге өркениет бол­ған. Осының бәрін зерттеу керек. Мы­салы, М.Шаханов алады да, Шыңғыс ханды сызып тастайды. Мағауин алады да, «жоқ, бұл – қазақ» деп шығады. Екеуі екі жағаға қарай ұмтылады. Бұлай болмауы тиіс. Сол сияқ­ты, қазіргі «Жас Алаш» бетіндегі дау-тартыстардың да мен бі­реу­ле­рі­не қосыламын, біреулеріне қосылмаймын. Иә, кейбір тұс­та­ры­на қосыламын. Мысалы, Қ.Мырзалиев туралы ай­тыл­ған сөздердің біразына қосылмаймын. Мырзалиевті өтірік айтады деп мен ешуақытта айта алмаймын. Өйткені, мырзалиевтей өлеңнің ақиқатын жазатын адам жоқ. Біз, ақынбыз деп жүр­ген­де­рі­міз­дің өзі, өлеңдерімізді көркемдендіріп жібереміз. Көр­кем­дік дәрежеге көтеріп жібереміз. Ал, Мырзалиев нақты, жи­на­қы, Мұқағали тілімен айтқанда «Мырзалиев – найзағай ақын». Мұқағали Мырзалиевті мақтаған, жақсы көрген. Мысалы, мен Мұ­қа­ға­ли­дың қасында азды-көпті жүрдім. Сол кезде Қа­дыр мырзалиевті біздің бір желбас жігіт «ол осындай ақын ғой» деп әңгіме бастағанда, «Зәнталақ, үлкен ақын жөнінде ондай әң­гі­ме айтпа», ­– деп тоқтатып тастағанын өз құлағыммен есіткем. Сондықтан, Мырзалиевті Мұқағали мойындамаған деген сияқ­ты әңгімелер әдебиетке керек емес. Әдебиетте сана-сезім кө­те­ре­тін, біз әдебиет дауын оқырманымыз ертегі тыңдағандай дә­ре­же­де қалдырмауымыз керек. Оқырманның талғамын өсі­руі­ге тиіспіз. Үлкен поэзияны түсінетін дәрежеге көтеруіміз керек. Оқыр­ман­ды шайнап берген асты жеуге үйретпеу керек. Оқыр­ман­ды ойлануға үйрету керек. Оқырманды поэзиямен оңаша қалуға, поэзиямен сырласуға үйрету керек. Біздің ақындар қазір жү­рек­ке емес, санаға емес, құлаққа жұмыс істейді. Мінберде өлең оқиды да, жарты сағат залды сілкіп тұрады. Мен осындай нәрселерді түсінбеймін. Міне, дау осындайдан келіп шығады. Құ­лақ­қа жұмыс істеу – сахнада пәлен мың адамды жинап алу, бұл дінге тән қасиет. Дінде ғана барлығын бағындырсам, бәрі бір дінді болса деген ұғым болады. Ал, поэзияда залды толтыру мақ­сат емес. Міне, кейбір оқырман мен ақын жазушылар осыны түсінбейді. Сөйтеді де, бір-бірінің жағасынан алады.
– Өзіңіз әңгіме қылып отырған Қадыр ағамыз: «Ақын-жа­зу­шы­ла­ры­мыз­дың көзінің тірісінде шығып, мойындалып жатуы сирек кездеседі. Оның екі түрлі себебі бар. Бі­рін­ші­ден, озық адам уақытынан да, замандастарынан да озып жү­ре­ді. Кейбір замандастарының оны түсінбеуі де ғажап емес. Екін­ші­ден, пендешілікке байланысты. Біреулер ол адам­­ның шын мықты екенін біле тұра, білмегенсиді. Іштей мо­йын­дай­ды, бірақ жұрттың көзінше мойындамайды», – дейді. Осы пікірге көзқарасыңыз?
– Қадағаң өте дұрыс айтады. Мыса­лы, мен бір жас ақын­ның жақсы өлеңін оқысам, қуанып, оған телефон шаламын. Әйт­пе­се, үлкен ақынға: «Мына өлеңің керемет екен. Кеше оқы­дым», – дей­мін. Сөйтсем, үйдегі жеңгең айтады: «Соған телефон соғу керек пе?» – дейді. Ол мұны жағымпаздық деп түсінеді. Жоқ. Өс­кен әдебиетте жақсы өлеңді оқыса, танымаса да, телефон со­ға­ды. Мысалы, күйші Жарқын Шәкәрім де­ген кісі бар. Сол кі­сі­нің бір қазақ киносындағы ұлттық музыка туралы мақаласын оқы­дым. Шынында, қазақ киноларында қазір ұлттық музыка жоқ. Міне, осыны қуанып оқыдым да, үйіне бірден телефон шалдым. Оған мен ұялмаймын. Шындығында, бізде ондай үл­кен мәдениет жоқтың қасы. Жоқ дегенім ұят болар. Жоқтың қасы. Біз әлі үйренбегенбіз. Осыдан келеді де, өтірік мойындамау… Мысалы, мен Жазушылар одағына бара қалсам, «Қазақ әде­бие­ті­не» шыққан жарты бет өлеңімді оқып, оқымаған адам сияқ­ты өтетін адамдарды да білемін. Білем оның оқығанын. Кө­ріп те тұрмын, сезіп те тұрмын. Бірақ, ол үндемейді. Өйткені, оның жеткен жері сол. Оған өкпелеуге де болмайды. Қай адамға өкпелеп, қалай оны жөндей аласың?! Бірақ, іштей қа­па­ла­на­ты­ның рас. Сондықтан, Қадағаңның сөзінің жаны бар.
– Кезінде өзіңіз көзіңіз көрген, тіпті, аралас-құралас болып жүрген әдебиеттегі ағаларымыз бен замандас, құр­дас­та­ры­ңыз­дың біршамасы дүниеден өтті. Тіпті, біз өзіміз кө­зі­міз көр­ген Тынышбай, Жарасқан ағалар, қабірінің то­пы­ра­ғы әлі кеппеген Нұрлан Мәукенұлы ағаларымыз да ара­мыз­да жоқ. Сол кісілер кейде есіңізге түскенде, не ойлайсыз?
– Менің бірінші ойлайтыным, осы азаматтардың шы­ғар­ма­ла­ры далада қалып қойды ғой деп ойлаймын. Осы азаматтар жө­нінде әңгіме қозғалмай кетті ғой деп ойлаймын. Осы аза­мат­тар­­дың әдебиеттегі орнын әлі жеткізе алмай жатырмыз ғой деп ойлаймын. Мысалы, менің бір бақытым, кейде өздеріңе де айтамын, менің сендерден артық ештеңем жоқ. Менің артықтығым – қа­зақ­тың үлкен ақындарымен бірге жүргендігім ғана. солардан тәлім-тәрбие алғандығым ғана деп айтып отырамын, жас ақын­дар­ға. Мыса­лы, мен Тоқаш Бердияровпен араластым. Ол кі­сі­ден қаншама нәрсе үйрендім. Мұқағалимен қоян-қолтық араластым десем, өтірік болады. Өмірінің соңғы кезінде ол кі­сі­ні де көріп қалдым. Қуандық Шаңғытбаевтың өле-өлгенше қа­сын­да жүрдім. Оспанхан ағамызды да, Хамит Ерғалиевті де көр­дім. Олар да мені бағалады. Ініміз деп жандарына ертіп жүр­ді. мысалы, Сағи Жиенбаев туралы ешкім айтпайды. Со­ған ренжимін. С.Жиенбаев қазақ лирикасын үлкен бір биікке кө­­тер­­ген, таза лирик ақын. Блок өлерінде айтқан: «Мен дыбысты естуден қалдым», – деп. Яғни, ол музыканы естуден қалдым дегені. Сол сияқты Сағилар дыбысты сезінетін ақындар еді. Сон­дық­тан, осылар есіме түскенде, осындай ағаларымыздың азайып бара жатқанына қапаланамын. Қазір аға дейтін адамдар азайып кетті. Мысалы, Тынышбай. Ол туралы қазір ешкім айт­пайды. Ты­ныш­бай­дың композиторлығы қандай еді?! Ол керемет домбыра шертетін. Оның өзіндік ақындық мәнері бар еді. кейде мен қабылдамаған тұстары да болғанмен, мысалы, Кең­ші­лік мырзабеков жөнінде сөз айтылады. Кеңшілікті бір адам ғана жоқ­та­мау керек. Біз бүкіл ақын болып іздеуіміз керек. Жұ­ма­тай жөнінде де арнаулы бір топ бар. Екі адам иеленіп алған. солар ғана аузынан тастамайды. Айтқанда, тереңнен қозғап айтса екен-ау. Тек сыртқы формасы жайлы ғана айтады. Олар те­рең­деп зерттеп айтса, мен қуанар едім. Біздің осын­дай ақын­дар өзі­нің зерттеуін күтіп жатыр. Сондықтан, мен бұл та­қы­рып­ты тек өкі­ніш­пен ғана еске аламын.
Асқар Сүлейменовті жақсы көріп, аузынан тастамай жүр­ген­дер оның шығармасын түбімен қопарып айту керек. Ал, бізде не? Сыртқы фон. Асқар гений еді, философ еді дейді. Әй, сен сол философтығын ашып бер. Әйтпесе, сол Асқар Сү­лей­ме­нов­пен Есен­ға­ли Раушановтай араласқан адам жоқ. Әлі Есенғали сө­зін айт­қан жоқ, айтам деп жүр. Тәкен Әлімқұловпен Есен­ға­ли­дай ара­лас­қан адам жоқ. Оны да жазам деп жүр. Мен де Ас­қар­мен де, Тә­кен­мен де араластым. Бірақ, айта алмаймын. айтатын да уа­­қыт келеді. Сағыну керек, кеудеңді жарып шығу ке­рек. Оны ке­ліп күніге мінберден, мәселен, халуаны қанша дәмді дегенмен, дәміне дәм қосылмайды. Дәмнің сырын ашу керек. Ал, бізде тек фамилиясын айту.

«Жас қазақ».
06.08-12.08.2004 ж.