ҰЛТ ДЕГЕНІМІЗ ҰЛЫ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ

  • 08.10.2012
  • 610 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Амангелді Айталы,
философия ғылымдарының докторы, профессор

Интегралдық теория
Тегі орыс, көрнекті американдық ғалым П.А.Сорокиннің ұлт теориясымен әдейі айна­лыспағаны, тіпті, ұлтқа нигилистік көз­қарас ұстанғаны белгілі. Бүгін біреулер, ол ұлт­тың ақиқаттылығына күмәндәнді десе, екіншілері XX ғасырдың аяғында кең өріс алған теориялардың ғылыми негізділігіне күдіктенді дейді. Дегенмен, 1917 жылғы революциялардан кейін Ресей империясы ыдырай бастағанда, П.А.Сорокин ұлт мәселесі төңірегінде ойлана бастады. Сол кездегі ойын ол былайша білдірді: «… как видим, ни одна из теории не удовлетворяет и не знает, что такое национальность. Национальность как единого социального элемента нет, как нет и специальной связи », «… в процессе анализа национальность, казавшаяся нам чем-то цельным, какой-то могучей силой, каким-то отвлекательным социальным слит­ком, эта «национальность» распалась на эле­менты и исчезла» (Сорокин П.А. «Человек, цивилизация, общество» – М, 1992.248 бет).
Бірақ, бірнеше жолдардан соң, П.А.Сорокин өз көзқарастарын қайта қарап, «Социология жүйесі» атты еңбегінде бірнеше сұрақтар қояды: ұжымдық бірлік, қауымдастықтар тарихи қалай пайда болады? Олар адамдардың басын қалай қосады, біріктіреді, бір мақсатқа, іске қалай жұмылдырады? Бұл сұрақтарға жауап іздеу барысында П.А.Сорокин әрбір индивид екінші бір индивидтің ішкі сезімін, рухани күйін қабылдауы, тануы, басқаны сендіруі, тіпті, мазасын алуы, қоздыруы, адам «жандарының» өзара байланысы, ықпалдасуының арасында психикалық қарым-қатынасты жалғастырушы, бір-біріне таратушы жетекшілер болады. Олар символдар, көңіл-күйді жеткізетін сигналдар, идеялар. Көңіл-күй тірілер мен тірілерді ғана емес, өлілер мен тірілерді байланыстырып жатады. Әр кезде де ол символдар тұрақты әсер беріп, әртүрлі түсінікке ырық бермейді (П.А.Сорокин Система социологии часть ІиІІ – М, 1993. 184 бет). Жетекші интегралды символ – талай озық көңіл-күйдің арқауы, түйіні, байланыстырушы, біріктіруші. Өз ойын П.А.Сорокин орыс қауымдастығының басын қосатын идея, символдар туралы жалғастырады. «Ресей» деген ат біздің көз алдымызда Иван Грозный заманын да, бүгінгі күнді де елестетеді. Қай заманды айтсақ та бұл бөлінбейтін, ажыратуға келмейтін символ. 1919 жыл Грозный заманының жалғасы. Уақыт өтсе де, ұрпақтар алмасса да адамдар қауымдастығы өзін неге орыспыз деп атайды, себебі, ұрпақтар арасында тығыз байланыстар, өзара көріне бермейтін рухани қатынастар орнаған. Көзқарас, дәстүр, әдет, салт, талғам аға-ұрпақ арқылы жас ұрпаққа беріледі, олардың арасында азды-көпті ұқсастық қалыптасады: ол тілдің, наным-сенімнің, салттың, әдет-ғұрыптың ұқсастығы, қысқаша өмір-салт бірлігі (Сорокин П.А. Аталған еңбек, 401-402 беттер).
П.А.Сорокин ұлт бірлігін қалыптастыратын тілдің қызметіне зор мән береді: «Различные поколения говорят на одном и том же языке, например, на русском, но это влечет за собой уравнение и сближение одинаковоязычных лиц и поколений… оказываются связанными друг с другом, мыслями как нечто единое». Сонымен бірге, жер, су, қала, деревня, «Иван Великий», «Василий Блаженный», «Москва» сияқты аттар, қасиетті бас иетін заттар, «шіркеу», «икондар», тағы басқалар да ұлт идеясын сіңіреді дейді. Сонда, (402-403 беттер) ол ұлт ұғымы белгілі құндылықтардың басын қосушы жиынтығын білдіреді дейді. «Нация – это территориальная + языковая + государственная кумулятивная группа, является для нашего времени группой нормальной, солидарной и типичной (Сорокин П.А. Социологические теории современности. 1992. 356-357 беттер). Ұлттың интегралдық теориясын терең зерттеген П.Сорокиннің идеяларын жалғастырған ғалым Мкртич Оганесович Мнацаканян болды. Интегралдық теорияны қолдаушылар да аз емес, себебі ұлттың табиғатының өзі интегралды. Ұлтты – ұлт ететін, адамды іштей елжірететін, көңілді қобалжытатын, толқытатын, бауырлас­тыратын, соның негізінде ұлтты тұтастыратын терең психологиялық аралас-құраластық тән. Интегралды байланыстар, арқаулар үзілсе, ұлт та ұлт болудан қалады. Демек, ұлттың қауымдастырушы қасиеті оның басын біріктіреді. Мысалға, ол армяндарды алады. Олар Москва, Париж, Бейрут, Лос-Анджелес, Лондон, Ереванда тұратын армяндар арасында үзілмейтін байланыс бар. «Армения» деген атаудың өзі көне заман мен бүгінгі күнді байланыстырып, әр замандағы, әртүрлі ұрпақ өзін армянбыз дейді. Бұл байланыстың ортақ тарихи жазу-сызуы есте сақталғаннан, дәстүрден, тағы басқалардан туып отырған жоқ, ұрпақтардың ұдайы өзара бір-бірімен, байланыстарынан, ұстанымдарынан, көзқарастарынан, ұлттық құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа сабақтасып жалғасуынан туып отыр. Григорян дінінің де орны бөлек. Бұл пікірді әлемнің көптеген елдерінде тұрып, бүгінгі тарихи отанына оралып жатырған қазақтар туралы да айтуға болады.
Ұлт өміріндегі айтулы оқиғалар, қайғы-қасірет, жеңістер мен табыстар, оның жаны­на салған жарақат немесе ерлігі талай ұрпақтар­дың мақтанышы мен қайғысына айналады. Жоңғарларға тойтарыс беру, ұлт-азаттық қозғалыстар, Желтоқсан көтерілісі, ұлт батырларын бүгінгі ұрпақ қастерлеп еске алса, тарихи сана жалғасады. Ал, бүгінгі көрікті Астананы, жаңарып келе жатқан елімізді, мәдени мұраны мақтаныш ету кешегі мен бүгінгі байланыстырады. Сонымен бірге, қазақтың кең даласы қалалары мен ауылдары, сулары мен таулары, табиғаты ұлтымыздың рухын көтеріп, келешегі мен бүгінгіні жалғастырып, ұрпақтардың басын біріктіреді.
Интегралдық теория, сонымен, ұлттық қауымдастықты өзіне барлық қасиеттерін, болмысы, тілі мен мәдениеті, атамекені мен шаруашылығын, кешегісі, бүгінгісі мен ертеңгісін сезімі мен санасын сіңірген мәдени-психологиялық феномен ретінде қарайды, ұлтты таңғаларлық үйлесімді тұтас құбылысқа теңейді) (М.О.Мнацаканян. Нация и национализм. Социология и психология национальной жизни. Москва, 2004. 93-96 беттер).

Реалитивистік теория
Ұлттық (этностық) қауымдастықтар бір-бірінің барлығынан хабардар және бір-бірімен күрделі байланыста. Бірақ басқаларды терең танып білуге XX ғасырда ғана қол жетті. Реа­литивистік теория осы қағидадан бастау алады. Мәселе этникалық қауымдастықтың өзін «біз» деп сезіну үшін «олардың» барлығын сезінуде емес. Реалитивистік теорияның не­гіз­гі мәні мынада: әрбір этностық топтың өзі­­нің үйреншікті, араласатын, өзін солармен іш­тей салыстыратын қауымдастықтары болады. Өзін өзгемен салыс­тыру, артық-кемін, өзінде барын-жоғын байқау релятивистік теорияның негізгі тірегі. Осы теорияның авторы А.Г.Здравомысловтың айтуынша, егер бұл дүниеде немістер болмаса, кейбір жағдайда орыстардың ұлттық сана-сезімі өзгеше болған болар еді, ал Ресей Германия болмаса сөзсіз басқа ел болар ма еді. Мүмкін, немістер де орыстар болмаса өзгеше халық болар еді (А.Г.Здравомыслов «Реалитивистская теория наций и рефлексивная политика».Общественные науки и современность», 1997 №4.116 бет).
Сондай-ақ ұлттық сана-сезім басқалар ту­ра­лы пікірілер, өзіндік баға, әртүрлі дәре­жедегі қа­рым-қатынастар, текке, дінге байла­нысты са­ра­лаудан (славяндар, түркілер, хрис­тиандар, мұ­сылмандар) туындайды. Сонымен бірге пікір, баға­лар өзгеріп те жатады, қалып­тасқан стереотиптер сақталғанмен, өзгелердің бейнесі көңіл-күйге, уақытқа байланысты құбылып тұрады. 1997 жылғы зерттеулер бойын­ша, ресейліктер Франция, Америка, Канада, Ұлыбритания ел­дерін жағымды сезіммен қабыл­дайды, оларда кейінгі орында Германия мен Жапония тұр. Демек, орыстар үшін бүгінгі немістер 1941-1945 жылғы немістер емес, орыстарда соғыстан кейінгі немістер емес (119 бет).
Жеке адам ұлттық қауымдастық ортада бірлесіп өмір сүреді. Сондықтан, ұлт қастерлі, қасиетті мәнге ие болады. Ұлттық сезім, бұл теория бойынша, жеке адам өміріне мән, мазмұн береді, себебі дені дұрыс өзін сыйлайтын адам ұлтын да сыйлайды, өзін рухани жағынан «біздерге» жатқызып, соларға сіңіп кетеді. Ұлттық ортада туып өскен адам ұлтын таңдамайды, ұлттық қасиет оған туысынан беріліп, тілін, мәдениетін, дәстүрін қабылдап, өзінің тұлғасын сомдап, өмір жолын, адами бағытын айқындайды. Адам қалыптасу барысында ана тілінің орны бөлек. Басқа тілде сөйлейтін адамдармен кездескенде ғана ол білмейтін тілде сөйлейтін, сондай-ақ оның да тілін білмейтін адамдардың барлығын көреді. Өзінің ана тілі оған туысынан берілгендіктен, оның тілі ауамен демалғандай, аяғымен жер басып жүргендей, табиғи қажеттіліктеріндей керек. Этникалық теория тұрғысынан саралағанда тілдің тағы да бір өте маңызды қыры назар аудартады: тіл бір ұлтты екінші бір ұлттан ажырататын мәдени шекара. Ана тілінен айырылу, басқа тілге ауысу, бөтен тілді меңгеру, басқа ұлтқа ауысуға әкеледі. Адамдармен тікелей қарым-қатынаста біз тіліне қарай «біз» бен «олар» деп айырамыз. «Оларды» бөтен, біздің тілімізді білмейтіндер дейміз. Ол кейде тіпті шиеленістердің көзіне айналады, басқа тілдегі сөйлейтіндер мен қарым-қатынас, сенімсіздік психология да тудырады.
Ұлттық сезім адам бойына ырықсыз, өзінен өзі ұялайтын сезімдердің бірі, тіпті басқа тілдерді меңгерсе де, нақ осы тіл, басқа тіл не тілдер емес, тек менің ана тілім деп қабылданады. Жеке адам демократ не автократ, атеист не діншіл болар, мамандығын ауыстырар, бірақ ұлтын өзгерту өте сирек. Космополит дегендердің өзі де бір ұлт пен дінге басымдық береді, тіпті белгілі бір ұлттық, діни дәстүрмен жерленеді.
Ұлттық көңіл-күйдің құдіреті әсіресе зор­лық-зомбылық, қауіп-қатер төнген тұста көрі­неді, ұлттың бойындағы барлық күш-қуаты, биопсихологиялық мүмкіндіктер жұмылдырады. Ұлттық сезім өршіп шиеленіскен тұста адам­гершілік, кісілік талаптар, өркениеттік қағи­далар ескеріле бермейді. Кісілік қасиеттер «олар» үшін емес деген ұстаным күш алатын жағдайлар көп. «Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды», «егер жау берілмесе, оны құрту керек», «заман күштінікі», «саясат лас іс» деген сияқты принциптермен жанжалды күшпен шешуге, зорлық-зомбылықты ақтауға тырысушылық бүгін ішкі және сыртқы саясатта да кең тараған.
Қай ұлттың да санасы мейлінше күрделі, кейде тіпті бір қыры екіншісін жоққа шығарып жатады. Қадыр ақын айтқандай, «Бабамыз от басқан табанымен, Бірдей екен жақсысы жаманымен», деп, ұлт табиғатында жақсылық пен жамандық үйлесім тауып, бірінің бірі жалғасы боп жатады. Қазақтардың «оларды» қабылдауы осыдан да күрделі, қарым-қатынасын белгілеуі қайшылықты. «Олардың» да қазақты қабылдауы екі жақты. Біз «қазақпыз» дегеннің астарында ұлтаралық байланыстар мен қарым-қатынастардың тарихы, бүгін күн тәжірибесі негізінде салыстыру жатыр.
Ұлттық сезім мен ұлттық идеяның жаратылысы екі жақты. Мысалы, Қазақстан жағдайына сәйкес екі үрдістің бірін таңдауға тура келетін үш күрделі проблема бар:
Жалаң ұлтшылдық па әлде азаматтық ұстаным ба?
Қазақ мүддесі ме әлде жалпы қазақстандық мүдде ме?
Оқшаулану ма әлде жаһандануға бейімделу ме? – дегендей баламалы мүмкіндіктерді таңдауға тура келді. Осы балама мүмкіндіктердің тек біреуіне ғана назар аудару, не тар ұлтшылдыққа не ұлтсыздыққа итермелеп, мемлекеттің, қоғамның мүддесіне нұқсан келтіреді. Мысалы, ұлттық ерекшеліктерге назар аударылмай, жаһандық үрдістердің жетегінде кету ұлттық құндылықтарды әлсіретеді. Тек ұлттық идеяны алға тарту, ұлт дамуын шектеп, заман көшіне ілестіре алмайды. Сондықтан ұлттық прогресс ішкі және сыртқы саясатты үзіліссіз ізденістерге, икемді қимылдарға ыңғайлауға байланысты. Реалитивистік теория үшін шынында ұлт, ұлт­тық мүдде деген мәселе маңызды емес, мәселе ұлттың бейнесінің қалай жасалатынында. Этникалық және ұлттық қауымдастықтар бір-бірін ой елегінен өткізіп, салыстырып, «біз» бен «оларға» ажыратады, сонымен бірге бір-бірімен оқшауланбайтын ұйымдасқан тұтас топтар.
Әдетте әртүрлі ұлт өкілдері араласып жалғасып жатқан жағдайда қарым-қатынастар күрделі сипат алады: басқа мәдениетке деген әуестік, шынайы ықыласпен қатар, сергектік, сақтық, әсіресе қазіргі жаһандану заманында қатар жүреді. Дегенмен жеке адамдар мен тұтастай этностар арасындағы байланыс­тар өткен тарихи тәжірибеге, қалыптасқан этникалық стереотиптерге байланысты жағымды болмаса жағымсыз сипат алады.
Ұлттардың өзі және өзге туралы пікірлері, орынсыз талаптары, жөн-жосықсыз күдік туғызатыны да шындық. Расында, олардың мүддесіне «олардың» көзімен қарап баға беру заңды. Ұлттың мүддесі басқа ұлттар мен мемлекеттерге қауіп-қатер туғызбай ма деген сауалды өзіне қойғаны да дұрыс. Оның қарсыластарының осы мәселе туралы өз пікірінің барлығын ескеру жанжалдар мен қақтығыстардың алдын алуға жағдай туғызады. Ішкі ұлттық саясатта және халықаралық қатынастарда бұл теорияның икемді, алғыр әрекеттерге жол ашатыны анық. Реалитивистік теория саясаткерлерге екі жақтың да маңызды да құнды пікірлерін жинақтауға, жоғары деңгейде тіл табысуға икемдейді. Бірақ, бұл теорияның ең осал тұсы – түп-тамыры те­рең ұлттық қауымдастықтың ақиқаттылығын басқа ұлттың сана-сезімімен байланыстыруында. Әлемде кейбір деректер бойынша тіпті 8 млн-ға жуық ұлттар, этностар, этнографиялық топтар бар. Олардың өмір сүруі басқалардың сана-сезімінен тәуелді емес, олар көптеген ұлттардың, ұсақ топтардың барлығынан хабарсыз. Оны автордың өзі де мойындайды: «Индивид не выбирает нацию. Она ему задана вместе с рождениям, умением говорить и культурным ареалом, который определяет ему рамка его жизненного пути и общечеловеческие стандарты социализации» (Сонда,116 бет).
Саяси-әлеуметтік
көзқарастар жүйесі
Этнос жөніндегі тұжырымдамалардың ішінде психологиялық қағидалардың алатын орны ерекше. Адамдарды ұлтқа біріктіретін шешуші күш – ұлттық сана-сезім (ұлттық абырой, шат көңіл-күй мен қайғы-қасірет). Тіл­дің, діннің, географиялық ортаның, ең бас­тысы , саяси тағдыр мен тарихтың бірлігі ортақ психологиялық құрылым қалыптастырады. Зерттеушілердің ой-түйініне қарағанда , Мос­квада тұратын ассириялықтардың ұлттық мәдени мұрасының ұзақ сақталуының басты себебі – тіл емес, ұлттың бай тарихы, жады, сана-сезімі. Олар үш-төрт мың жыл бұрынғы Ассирия патшалығын бүгінгідей көз алдына елестетеді. Ассириялықтардың 84 пайызы арғы бабаларының атамекенін дәл көрсеткен.
Неміс ғалымы Отто Бауэр өзінің «Ұлт мәсе­лесі жә­не социал-демократия» атты енбегінде: «Ұлт де­гені­міз – ортақ тағдыр, генетикалық және мәдени мұра негізінде қалыптасқан мінездің ортақтығы», – дейді. Ұлттық ерек­шеліктің, да­ралықтың сақталуы, О. Бауэрдің айтуынша дүниені бірден-бір қайталанбас өзінше қабылдайтын ұлттық апперцепция (түйсік) механизміне байланысты. Мемлекеттегі болып жатқан саяси өзгерістерді де ол ұлттық мінездің қасиеттерімен түсіндірген. Франция елінің Конституцияларының тез өзгеріп отыруы француздардың жаңалыққа құштарлығынан. О.Бауэр өркениеттің материалдық негізі мен ұлттық сана-сезім аралығындағы байланысты түсіндіретін соны көзқарастар жүйесін жасады. Қысқаша оның мазмұны мынада: ұлттық мәдениеттердің материалдық жағынан теңесуі, жақындасуы олардың төл ұлттық қасиеттерін жоймайды. Материалдық жағынан бір-біріне жақындасуына қарамастан, болашақ социализм тұсында ұлттық рухани мәдениеттер дараланып, олардың дербестігі , этникалық келбеті күшейеді (О.Бауэр. Национальный вопрос и социал-демократия. СПб.1909.163б.).
О.Бауэрдің ойынша, мәдениет пен өркениет­тің дамуымен бірге ұлттық қасиеттер нығайып , ұлттық сана-сезім тереңдей түседі.Марксизмге қарама-қарсы бұл пікірдің көрегендігін, болжа­ғыштығын бүгінгі күні этникалық фактор­лардың өсе түсуі дәлелдеп отыр.
Мәдениеттану тұрғысынан ұлт дегеніміз мәдени қауымдастық, оны уағыздаушылар ұлттық тілдің алатын орнын баса айтады. Сөз жоқ, халықтың барлық рухани байлығы тілі арқылы көрінеді. Декабрист В.К.Кюхельбекер айтқандай, ұлтты рухани негіздегі қауымдастық деп қарастырсақ, біз тілді, оның ділі деп ай­тар едік, сондықтан да тіл тарихпен байланыс­ты болғанмен, тілдің тарихи мәні саяси өзгерістерден салмақтырақ (Литературное наследство М., 1952.59-том.). Осыдан келіп, дека­бристер орыс балаларын шетел, әсіресе, фран­цуз тәрбиешілерінің қолына беруге тыйым салынсын, орыс тілі, орыс халқының намысы шлагбаум, ордонанс-гауз, обергофмаршал сияқ­ты сөздермен қорланбасын деп талап қойды (Струве П.Б. Исторический смысл русской ре­волюции и национальные задачи из глубины Париж.1967).
Этникалық процестердің мәдени негізі сөз болғанда ұлттық дәстүрлер мен қағидаларға қуат беретін дінге көп мән беріледі. Ұлттық бостандығынан айырылған халыққа дін қуат беріп, ұлттық санасын тереңдетеді. Өз үстемдігін жүргізіп отырған ұлт басқа діннің уағыздаушысы болса, ұлт-азаттық қозғалыс діни де сипат алады. Ұлттың басын қосатын діннің дәнекерлік қызметінің арқасында отаршылдық езгіні басынан өткізген көптеген халықтар өздерін ұлт ретінде сақтап қалды. Ал, дінінен айырылып қалған халықтар өздерін ұлт ретінде сақтай алмады. Мысалы, православие дінін қабылдаған түрік-месхетиндер-грузин, католик дініндегілер – француз, мұсылман болғандары – татар немесе түрік болып кетті. Дін ұлттың рухани тіректерімен, менталитетімен терең байланыс­ты. Сондықтан да, орысты православие, қазақты мұсылман, еврейді иудаизм, полякті католик, басқа да халықтарды белгілі бір дінмен байланыстырамыз. Дінді қудалайтын саясат халықты ұлтсыздануға әкеледі, ал, демо­кратиялық даму жолы діни, ұлттық құнды­лықтарды жаңартады. Егемендік алған бұрынғы Ке­ңес республикаларында дін қайта жаңғырып, діни дәстүрлер жанданып келеді. Бұл ұлттың ме­рейін өсіріп, өмір салтының нығаюына әке­леді.
Ұлт табиғатын саяси тұрғыдан саралау оны мемлекеттің дамуымен байланыстырады. Гегель кезінде ұлт, ұлттық мемлекет абсолюттік идея­ның бір көрінісі деген болатын. Н.А.Бердяев мемлекеттілік – ұлттық болмыстың қалыпты жағдайы, ал, мемлекеттілігінің жойылуы – ұлтты ділінен айыратын үлкен бақытсыздық, ауыр індет деді. Неміс зерттеушісі Р.Дарендорф ұлттың негізі – жалғыз ғана конституция мен хұқық деп атап көрсетеді. Ұлттық пен мемлекеттіліктің арақатынасы туралы П.Б.Струве былай дейді: «Өз мемлекетіңді жек көруге болады, бірақ өз ұлтыңды жек көру мүмкін емес» (Политика, культура, религия, социализм.СПб.1911.).
Ұлттың басын біріктіруде мемлекеттің дәне­керлік қызметі аса жоғары. Мысалы, тіліне, туыстығына, мінез-құлықтарына қарамастан, екі мемлекет құрғандықтан ағылшындар мен американдықтар екі ұлт болып қалыптасты. Ұлтты саяси тұрғыдан түсіну беделді халық­аралық ұйымының – Біріккен Ұлттар Ұйымының – атынан да байқалады. Дегенмен ұлттың табиғатын мемлекеттілікпен тікелей байланыстыру біраз қисынсыздықтар да туғызады. Біріншіден, мемлекет мәртебесіне ие болған халықтар дамыған, кемелденген ұлттар болып есептелініп, басқа ұлттарға қарсы қойылады. Екіншіден, ұлттық болмысты мемлекеттілікпен байланыстыру саяси шекарамен бөлінген бір ұлтты бірнеше ұлт ретінде қарастыруға әкеледі. Мысалы, бұрын Батыс Германия мен Шығыс Германия, Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Вьетнамды, бүгін Солтүстік Корея мен Оңтүстік Кореяны социалистік және капиталистік ба­ғыттағы қос неміс, вьетнам, кәріс ұлттары өмір сүреді делініп, ол ұлттардың тарихи санасы, пси­хологиясы да екіге ажыратылады. Сол сияқты, Қытай мен Тайваньдағы қытайлықтар, Әзірбайжан мен Ирандағы әзірбайжандықтар, Тәжікстан, Ауғанстан, Өзбекстандағы тәжіктер де өз алдына дербес бірнеше ұлт құрайды деуге мәжбүр боламыз. Кезінде И.В.Сталин өзіне тән қаталдықпен егер ұлттың басты белгілерінің бірі – мемлекет деп есептесек, мемлекеті жоқ көптеген этностарды мүлде жоқ деп санауға тура келеді деген.
Ұлт мәнін пайымдауда социологиялық ой-пікірдің алатын орны ерекше. Қытай кон­фуцийшіл ойшылы, біздің заманымызға дейінгі ІІІ ғасырда өмір сүрген Сюньцзы: «Барлық жаңа туған сәбидің үні бірдей, бірақ өсе келе олар әртүрлі әдет-ғұрыпқа үйренеді», деп ұлттың жаратылысын әлеуметтік ортамен байланыстырады. К.Маркс ұлт табиғатының өзгеруін, бір ұлттың жойылып, екіншісінің пайда болуын, ұлтаралық қатынастардың шиеленісуін, не райлануын әлеуметтік жағдайлармен бірлікте қарастырған. Ол «Сәуегейлер әулеті», «Еврей мәселесі жөнінде» еңбектерінде кең таралған «еврей мәселесі – діни мәселе» деген тезисті теріске шығарады. Еврейліктің шын мәні діни қауызбен бүркемеленгенін айта келіп, оның практикалық себеп-салдарын ашуға тырысады.
Өзі неміс еврейі бола тұрып, К.Маркс еврей­ліктің мәнін олардың қанына сіңген кәсі­бінен, сауда мен қаржы қызметіне бейімдел­гені­нен іздейді. Оның пікірінше, еврейдің алдамшы ұлты-алыпсатардың, жалпы қаржылы адамның ұлты. Оның өмір тіршілігінің негізі – бас пайдасын ойлау, пайдакүнемдік. Оның күнде табынатыны – саудагерлік, сенетін құдайы – ақша. «Ақша – Израильдің қызғанышты құдайы, деп тұжырымдаған К.Маркс еврей мәселесін шешу жолын да ұсынады. Ол жол – адамзатты қанаудың қандай да болсын түрінен, соның ішінде ұлттық езгіден азат ету, туар-ақша қатынастарын жою. «Еврейлік мәнді жеңу міндеті шындығында азаматтық қоғамның еврейлік рухын жою, шақыру шыңы ақша жүйесі болып отырған осы заманға өмір практикасының адамгершілікке сыйымды еместігін жою міндеті екені дәлелдеу болатын» (К.Маркс, Ф.Энгельс таңдамалы шығармалар., І том, 1987.). Пайдакүнемдік бүгін тек еврейлерді ғана емес басқа да ұлттарды ұлтсыздануға ыңғайлап отыр.
Марксизм ұлттың рухани материалдық өміріндегі және ұлтаралық қатынастардағы қайшылықтарын өндіріс құралдарына негіз­делген жеке меншікпен байланыстырып, оны жою ұлтаралық антагонизмді жоюға, ұлтты рухани тазартуға әкеледі деп уағыздайды. Бұл пікір негізінде қисынсыз да емес. Агрессия, араз­дық, жауыздық ұлт табиғатына туа бітпейді. Байлыққа ұмтылу, меншіктің иесі болу адамды бақталастыққа, бәсекелестікке итермелейтіні белгілі. Ортақ меншік пен игіліктер адамдарды ортақ жігерге, мүддеге бағыттап, бір-біріне ниеттес етеді, өз талаптарын қанағаттандыру жолында дұшпандық әрекетке бармайды. Бірақ марксизм ілімі, әсіресе Ресей топырағында түлеген оның кеңестік түрі, ұлт табиғатын түсіндіргенде экономикадан өзге факторлардың әсерін, соның ішінде психологиялық құбылыстарға мән бермеді. Орыс ақыны Е.Евтушенко «Казанский университет» атты поэмасында орыс халқының кейбір психологиялық сырларын былай білдіреді:
Даже дворничка Парашка
Армянину кричит:
«Эй армяшка!»
Даже драная шлюха визжит
На седого еврея:
«Жид»…
Даже пьяница, падая в грязь
На татарина:
Бедняков , доведенных до скотства,
Научают и власть, и кабак чувству собственного превосходства:
«Я босяк,
Ну, а все же русак!».
Сонымен бірге ондай дерт езілген халық­тар­дың психологиясында да бар. Африка ха­лық­тарының ауыз әдебиетіндегі «Жидек қарақошқыл болған сайын оның шырыны тәтті» деген сияқты мақалы ақ нәсілді европалық басқыншыларға қарсы айтылған. «Орыстан досың болса, жаныңда айбалтаң болсын» деген сөз орыс халқына емес, империялық күштерге сенбестіктен туған.
Бүгінгі неомарксизм нәсілдік және этникалық қатынастардың түбінде экономикалық факторлармен байланыстылығын, сондай-ақ этникалық және нәсілдік қақтығыстар терең таптық қаты­настардың көрінісі екендігін негіздейді. Бұл қағида К.Маркстан бастау алғанымен, ол ұлттардың капитализмнің қалыптасуымен пайда болуына мән бермеді. Сонымен бірге жаңа марксшілдер «нәсіл» ұғымына мән беріп, оны биологиялық емес, әлеуметтік феномен деп қарастырады. Нәсілшілдік адамның биологиялық ерекшеліктеріне әлеуметтік мән беріп, жағымсыз қылықтар таңып, бөтендерді шеттеуге, алалауға негізделінеді. Жеке адам этносын өзерткенмен нәсілін өзгерте алмайды. Бірақ нәсіл де белгілі бір этностармен байланысты болғандықтан, этникалық сипат алады. Фашистік Германия мен нәсілші Оңтүстік Африка республикасының идеологиясы айналып келгенде этникалық сипат алды.
Бүгінгі әлеуметтік қатынастарды зерттейтін теориялар ұлтаралық бәсекелестікке зор мән береді. К.Маркс та, М.Вебер де бәсекелестікті экономика мен саяси дамудың қозғаушы күші деп есептейді. Көпэтностық қоғамда бәсеке­лестік күш алады.
Жаңа марксшылдар этникалық және нәсілдік кемсітушілікті, наным-сенімді, экономикалық құрылымдардан бөліп қарастырмайды. Капита­лизмнің дамуы тұсында отарлау экспансиясы етек алып ол тегін жұмыс күшінің көзіне айналды, ал, оны ақтау үшін бір нәсілдік екінші бір нәсілден артықшылығы туралы «теорияларды» өмірге келтіру керек болды. Осылай нәсілшілік табыстың көзіне айналды. Ол табыстың бір бөлігі отарлаушы елдердің халқының әлеуметтік жағдайын жақсартуға, таптық қайшылықтарды жұмсартуға себебін тигізді.
Егер, бүгінгі Қазақстандағы ұлтаралық ахуалды бәсекелестік тұрғыдан саралап қарасақ, оның әртүрлі деңгейлерін көреміз.
Біріншіден, урбанизация, қалаға жаппай қоныс аудару ұлттардың арасында жұмыс, баспана, жер мәселелерінде бәсекелестікті күшейтіп, қалаларды әлеуметтік қақтығыстардың да орталығына айналдырды.
Екіншіден, өнеркәсіп орындарында қазақтар негізінен маманданбаған қара жұмысшылар, ал менеджерлер мен жоғары білімді мамандар шетелдіктер мен басқа ұлт өкілдері. Бұл ахуал қазақтардың арасында Қазақстанды әлі де отарланған, тәуелді ел деген психология тудырады.
Үшіншіден, бәсекелестік саяси салада, мем­­лекет басқару саласында да күшті. Бай­лық пен билікке ұмтылмайтын ұлт жоқ. Дегенмен, мемлекеттік қызметкерлердің басым көпшілігі қазақтар болғандықтан, диаспора өкілдерінің психологиясында қазақ үстемдігі деген ой туады. Ал, билік негізінен орыс тілінде қызмет атқарғандықтан, тілдер оппозициясы да шиеленісе түседі.
Төртіншіден, сырттан қоныс аударушылар бәсекелестікті күшейтіп, мигрантофобия психологиясын өсіруде.
Бесіншіден, біз қаншама елімізде халықтар достығы, тұрақтылық орнықты десек те, ішкі бәсекелестік диаспоралардың этникалық сана-сезіміне әсер етіп, диаспоралар дін, ұлттық тіл, ортақ мәдениет пен дәстүр негізінде топтасып, бастарын біріктіруде, ал, ол оқшаулануға әке­леді.
Сондықтан, диаспоралар, бір жағынан, Қазақстанға бейімделіп, Қазақстанды Отаным деп таңдағандар балаларын қазақ балалар бақшасы мен мектептерге берсе, екіншілері, екі әлемде өмір сүруде, Қазақстанда уақытша өмір сүріп еңбек етіп, тарихи отандарына қоныс аударуды жоспарлауда.

Табиғи-биологиялық
көзқарастар жүйесі
Бүгінгі ұлт теориясында этностарды биоло­гия­лық қауымдастық ретінде қарастыратын ой-жүйесі барлығы белгілі. Көне заманнан бері ұлт-қасиетті генетикалық негіздегі тұқым қуалайтын қандас бауырластық деген ой тараған. Бұл примодиализм теориясы. Ол бойынша этникалық, ұлттық қасиеттер туа біткен, адам табиғатына тән құбылыстар деп уағыздайтын ілім.
Примордиалистік көзқарас бойынша, этнос­тылық адам санасына о бастан, ежелден тән, туысқандық топтасу, туыстық қатынастар адам дамуының бір көрінісі. Адамзаттың қайта өсіп сан жағынан өсіп ұлғаюымен бірге этностар да сан жағынан өсіп күрделене береді, қандас, сүйектік жақындықтар кең көлемдегі туыстық қатынастарға ұласады. Этностық байланыстар адамдарды бірі-біріне үйір, бауыр етеді. Уақыт өте келе өзін ұлтқа жатқызу, оны өзіне сүйеніш көрудің ішкі жан-дүниесіне айналатындығын психология ілімінде аффилиация теориясы дәлел­деді.
Жалпы, ұлттың табиғатын түсіндіруде мо­нистік, этносты құрайтын бір ғана факторды бөліп алып қарау терең тараған. Көптеген ойшылдар, мысалы, Ш.Монтескье былай дейді: «Климаттың билігі барлық биліктен күшті» .
XVІІІ ғасырдан бастап ұлттың табиғатын оның территориясымен – әсіресе жер бетінің көрінісі (ландшафт), өсімдіктер (флора) және жануарлар дүниесімен (фауна) байланыстыратын көзқарастар жүйесі қалыптаса бастады. Осы тұжырымдамалардың ішінде ерекше назар аударарлығы Л.Н.Гумилевтің теориясы.
Ұлттың пайда болуы (этногенез), Л.Н.Гу­милевтің айтуынша, тарихи және ландшаф­тылық факторлардың үйлесімді дамуының жемісі. Этнос әлеуметтік кеңістіксіз өмір сүре алмайтыны сияқты, атмосфера, гидросфера, биосферасыз да өмір сүре алмайды.
Этностардың бір-бірінен айырмашылығы олардың қоршаған табиғи-территориялық ортаға бейімделуіне байланысты. Әр ландшафт өз этносын өмірге әкеледі. Ал, өз ландшафтысынан айырылған этнос (жер аударылғанда, көп ұлтты қалаға көшкенде, тағы басқа жағдайларда) басқа бір этносқа, жаңа қауымдастыққа айнала бастайды. Этностың қалыптасуын, дамуын және бірте-бірте сөніп ыдырауын Л.Гумилев бес кезеңге бөледі.
Бірінші кезең – этностың материалдық және рухани күш жинау кезеңі. Оны автор императив деп атайды.
Екінші кезең – пассеизм, ұлттың тарихи сахнаға шығуы. Оны құрайтын аталастар өздерінің ата-бабаларының жалғасы ретінде сезініп, ұлттық мұраға үлесін қосады. Тағы да бір табыс, тағы бір жеңіс, тағы да бір ғимарат, тағы да бір әдеби, ғылыми туынды, тағы да бір шыңдалған семсер деп, ұлттық құндылықтар осылай тырнақтап жиналады. Бұл кезеңді Л.Гумилев «қуатты құлшыныс» (пассионарность) деп атайды.
Үшінші кезең – актуализм (гүлдену, сұйылу) деп анықталады. Бұл тұста адамдар өткенін ұмыта бастайды, ұлттың болашағын ойламайды, оны білгісі де келмейді. Олар өздері үшін ғана өмір сүріп, қара бастары үшін ғана ерлік жасайды. Бірте-бірте тоғышарлық психология күш алып, бұрынғы ұлттық мұра шашылып-төгіліп, ысырап жасалады. Оны орынсыз жұмсау алдамшы молшылық, гүлдену сияқты жалған ойлар тудырады.
Төртінші кезең – футуризмге – этностың бұрынғы тарихын өткен заман деп бағаламау, бүгінгі ұлттық мүддені тиімсіз деп қабылдамау, тек болашаққа, арманға ғана сену тән.
Бесінші кезең – ыдырау, күйзеліс кезеңі – ұлттың дағдарысқа ұшырап, жойылуымен тынады.
Бұл кезеңдер ұлттың қалыптасуының, дамуы­ның өзара байланысты үйлесімді сатылары, ол шамамен 1200-1500 жылға созылады. Даму барысында ұлт табиғаты күрделі өзгеріске ұшырайды, бүлдіргіш құбылыстармен қатар жасампаз процестер де жаңа этникалық қауымдастық қалыптасуға алғышарттар жасайды (Л.Гумилев.Этногенез и биосфера Земли.Л., 1990).
Қорыта айтқанда, ұлттың табиғатын бір ғана фактормен байланыстыру ғылыми тұрғыдан тұйыққа тірейді. Ол тұйықтан шығар жол – ұлттың табиғатының күрделілігін түсінуде. Дін, тіл, табиғат, территория, мәдениет, дәстүр, мінез-құлық, мемлекет этнос дамуының әр кезеңінде әр түрлі ықпал, әрекет жасап, түрліше қызмет атқарады. Әлеуметтік-саяси және табиғи-биологиялық факторлар бір-бірін үйлесімді толықтырып, қайталанбас, соны этникалық организмнің негізі болады.
Ұлт теориясы мен ұлт мәселелерін саралайтын әртүрлі ғылыми ағымдардың мазмұнына үңілудің танымдық та, практикалық та маңызы зор. Көптеген теориялардың астарында этникалық нигилизм, империялық пиғыл да жатыр. Сонымен бірге, ұлттық-этникалық қауымдастық туралы теориялар ұлтаралық қатынастардың астары терең, ұстараның жүзіндей шиеленісті, өткір де нәзік, біржола шешілмейтіндігіне назар аудартады.Ұлттар араласқан ортада келісім мен бәсекелестік, сенім мен сенімсіздік қатар жүреді.
Бұл теориялар мемлекетіміз көпұлтты деген пікірді де саралаудың қажет екеніне көңіл аударады. Шындығын айтқанда, Қазақстанда бір ұлт –қазақтар мен 6 диаспора (орыстар, өзбектер, украиндықтар, ұйғырлар, татарлар мен немістер) ел халқының 96 пайызын құрайды. Халқымыз негізінен орыстанған: татар, украиндықтар, немістер, белорустар, поляктар, кәрістердің 49 дан 90 пайызға дейінгілердің ана тілі – орыс тілі. Теориялық негізде ұлт саясатының басымдықтары мен ерекшеліктерін айқындау, жетілдіру тұрақтылық пен келісімді нығайтудың негізі болмақ.

Алдыңғы «
Келесі »