ИСЛАМНЫҢ ҰЛТТЫҚ НҰСҚАСЫ: ӨЗЕКТІЛІГІ, ЖАЛПЫ БАҒДАРЫ, МІНДЕТТЕРІ

  • 15.11.2017
  • 1223 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Берік Аташ – философия ғылымының докторы

Бүгінгі таңдағы діни психологиялық климаттың тек елімізде ғана емес, әлемдік аренада да бір жағынан үйлесімді, екінші бір қырынан қайшылықты сипат алып отырғандығы жасырын емес. Жалпы алғанда, діннің адамзат қоғамын ілгері дамытудағы оңды ықпалымен қатар, оны дұрыс түсінбеуден болатын жағымсыз ықпалы тарихтың өн бойына сіңірілген тәрізді. Осы жағымсыз салдарлардың қозғаушы күші – діни экстремизм мен терроризм және оған жетелейтін агрессияшыл фанаттық, көзсіз құлдық ұрушылық, схоластиканы аңсау­шылық, дінаралық келісімді сақтамау, зайырлылықтан алшақтау және т.б. туындап жатады.
Қазіргі Қазақстандағы осындай ерекшеліктер біздің елімізде исламның ұлттық нұсқасын арнайы жасақтауды, оның негізгі бағдарларын құруды сұранып тұрғандай болады. Бұл тұста да бүгінгі таңда онымен келісе қоймайтын «Ислам біреу, оны жіктеуге болмайды» деген сияқты көзқарастар қалыптасқан. Біріншіден, ол ұлттық қауіпсіздік пен мем­лекетіміздің жарқын болашағына, бейбітшіл тұрмысқа сенім­ділікті қамтамасыз етуде өзіндік бір үлесі бар қолданбалы және қашанда гуманистік тұрпатты теория. Екіншіден, Исламның ұлттық моделі: жалпылама нұсқа, теориялық бағдар, концептуалды идея және ұсыныс пен ғылыми-зиялы ойталқыға арналған жоба болып табылады. Яғни, бұл қоғамдық теориялық-бұқаралық санада құпталмаса, өздігінен-ақ ығыс­тырылып қалатын жай ғана идея деген сөз. Экстремизм мен терроризмнің алдын-алу жағдайында, қазіргі өркениеттің негізінде жатырған құқық, мораль, философия, діннің кейбір іргелі түсініктерін қайта қарастыру да маңызды түпмәселе болып табылады. Оның үстіне діни экстремизм мен терроризм ахуалы, шындығында, «санадағы діни құндылықтарды қайта бағалау» кезеңінің туындап келе жатырғандығына және дінтануды реконструкциялауға жетелейтін сыңайлы. Бұн­дай діни тараптағы келеңсіз көріністер мен жаңа діни ұйымдардың пайда болуы мен қатерлерін тек тиым салумен ғана шешуге болмайтын­дығын, ұлттық идея мен идеология, ұлттық бірегейлену сияқты табиғи-қажетті беталыстар арқылы реттеу керектігі туралы тұжырымдар негізсіз емес. Үшіншіден, оны тек біз ғана ұсынып, жаңалық ашпақ ниетте емеспіз, бұндай нұсқа мыңдаған жылдар бойы сабақтасып келе жатқан ата-бабамыздың діни бағдарында бұрыннан-ақ орныққан, мәселе, оны қайта қал­пына келтіруде болып отыр. Қазақ хал­қының діни сенімінің тарих­та­ғы келбеті, шын­дығында, ислам діні қазақ даласына енгеннен кейін, осы исламның, тәңіршілдіктің, шамандықтың, ата-баба аруағына табынудың кіріктірілген-жымдастырылған синтездік үлгі­сін өздігінен-ақ қалыптастырған. Осы көптүрлілік, құрамындағы қайсібір діннің басымдылық алуы арқылы фанаттыққа ұрынбауының қорғаныш тетігіне айналған тәрізді. Бүгінгі күнгі «зайырлы» деп аталып жүрген үлгі халқымызда олай аталмаса да, бұрыннан-ақ құрылған модель. Демек, қазақ халқы исламның өзіне ыңғайланған мазхабтарын (Ханафи, Матруди) қабылдай отыра, оны да төл дүниетанымға бейімдеп жіберген сыңайлы немесе «этноконтрислам» деп атауға болатын нұсқаны ресми емес түрде жасап шығарды және оның ұлттық діл мен архетиптер аясында бүгінгі күнге дейін заңды құбылыс ретінде биопсихоәлеуметтік тұрғыдан сабақтасуы тиіс. Неліктен, салт-дәстүріміз бен әдет-ғұрпымыздың кейбір көріністері шариғатта «айтылмаса» да, мыңдаған жылдар бойы күні бүгінге дейін жүзеге асып келді. Не себепті, салт-дәстүр құрылымында тәңіршілдіктің, шамандықтың, ата-баба аруағына табынудың элементтері барынша тиянақты түрде сақталып қалған.
Неліктен, әрісі М.Қашғариден бастап ислам мен түркілік ділдің өзара үндескендігін, берісі Ш. Уәлиханов, кейін­нен бүгінгі күнгі ұлт зиялыларының арасында «қазақ толыққанды мұсылман болмаған» деген сарындаc пікірлер кездеседі. Яғни, бұл – қазақ даласындағы тарихи қалыптасқан «исламның ұлт­тық протонұсқасының» бұрыннан да бар болғандығын елестетеді. Мәселен, Л.Құр­манбаева түркі даласындағы дү­ние­танымның рәміздік қырларын зер­де­лей келе, ІХ-ХҮ ғасырларда ислам­дық рәміздер мен тәңіршілдік таңба­лардың қатар жүргендігін, кейіннен де инкор­порацияға ұшыраған ескі рәміз­дердің ұзақ уақыт бойы өз мағынасын сақтап келгендігін атап өтеді. Ал, Г.Шаймерден қазақ халқының көшпенді өмір салты мен бұрынғы сенімдері исламды саясаттандырғызбағандығын, араб ру­хын­дағыдай шынайы мұсылман бол­ма­ғандығын атап өтсе, М.Шайкемелев қазіргі еліміздегі исламдық сенім ха­лықтық салттармен, дәстүрлермен өз­ара байланысты өзіндік бір симбиозды құрайтындығын тұжырымдайды. Н.Ма­либаева ислам мен саясаттың ара­қатынасын аша келе: «У каждого региона свой ислам… и каждый из них старается привнести что-то свое в религию»,- деп байыптаған болатын.
Төртіншіден, қазіргі кезде ислам дінін ұстанған мемлекеттердің діни-рухани саламен байланысқан саяси-әлеуметтік ұста­нымдары да әр түрлі болып келетіндігін түйсінуіміз қажет. Демек, нақтырақ айтқанда, бүгінгі біздің қоғамымызға сіңіріліп отырған ислам сенімінің көптеген қырлары «….әлдеқандай біреулердің исламдық үлгісі» екендігін негізге алсақ, өзіміздің үлгіні таби­ғи-тарихи, руханиятты-сұранысты түр­де қажет етіп отырғандығын несіне жасы­рамыз. Бізге үздіксіз діни қақтығыс пен соғыс жағдайында өмір сүріп отырған мемле­кеттердегідей ішкі діни тұрақсыздыққа бағ­дарланған немесе өркениеттің талаптары мен прогрестің жағымды-тиімді қыр­ла­рына теріс көзқараспен қарайтын саясат­тандырылған исламның қажеті де жоқ. О.Хульткранцтің «дін экологиясы», Ж. Ваарденбургтің нео­феноме­нологиясы сияқты дінтану әдіс­намасына келіп тоғысатын пікірлерді бас­шылыққа алсақ, мұсылман дінінің жалпы теориялық негіздері емес, бұл жерде оның қазақстандағы қабылдану ерекшеліктері мен санамыздағы келбеті қандай екендігі маңызды. Олай болса, біз ұсынып отырған жобаның өзі түпнұсқамен бірегейлендіруді, әрі діни қоғамдық сананың радикалды қырларынан арылуды көздейді.
Ендеше, исламның ұлттық нұсқасы мұсылман дінін өзгерту немесе жаңа­шаландыру, жаңа иждиһат болып табы­латын модернизация емес, керісінше, ұлттық құндылықтарды қайта жаңғырту мен бірегейленудің табиғи эволюциялық реставрациясы болып табылатындығын және жат ағымдардан қорғанудың «клас­сикалық иммунитеті» болып, ресми емес түрде болса да, қабылданатындығын-бекі­тілетіндігін атап өткіміз келеді. Себебі, дәстүріміздің исламдық емес элементтеріне қарсы келу, мыңдаған жылдар бойғы сақталып келе жатырған дәстүрді «бүгін мен жоқ қыламын» деген түсініктің өзі трагикомедиялы жағдай, жалпы тарих алдындағы күнә. Сол «деструктивті пиғылды Меннің» отыз-қырық жылдық саналы ғұмыры мен мыңдаған жылдар бойғы тарихтың тайталасуы «қанденнің пілге үргенімен бірдей» – комедиялық қыры туындайды. Себебі, тарих бүгінгі әрбір адамның Менінің бар болуының алғы шарты, ата-бабаларымыздың шынайы өмірі және баршамызды да өзінің қойнауына тастайтынруханияттық-тәжірибелік-айғақ­тықпен жабдықталған асқақтық-қастерлілік жады кеңістігі болып табылады – трагедиялық қыры ашылады. Бесіншіден, біз бұны бүгін ұсынбасақ, ұлттық рух пен руханияттың ішкі қуаты өздігінен-ақ осындай нұсқаны (оны арнайы нұсқа, модель деп атамаса да) стихиялы жүзеге асыруы, қалауы ықтимал және оның белгілері де қазіргі кезде экстенсивті арнада жүруі байқалып келе жатырған сыңайлы. Бірақ мәселе, күн санап көбейіп келе жатырған адасқандардың тағдыры мен болашағы туралы болғандықтан, ұлттық нұсқаны ұсынудың өзектілігі, оны интенсивті іске асыру кезек күттірмейтін мәселе екендігі түсінікті жайт. Немесе, Е.Байдаров айтқандай, ол біздің құндылықтарымыз бен мүддемізге сай келмейтін парадигмада сырттан таңылуы мүмкін: «Сондықтан Қазақстанға «өз» исламына бағдар ұстануға тура келеді және ол «қазақы» болғанымен, дәстүрлі исламнан алшақтай қоймайды. Онсыз елдің қоғамдық өміріне мұсылмандық құндылықтардың ену сценарийін біз үшін басқа күштер мен басқа идеологтар жазып беретін болады» . Сондай-ақ, діни экстремизм мен терроризмнің алдын-алу шаралары ретінде М.Нұрғалиева: «мүмкін, ықпал етіп отырған шет елдік білім беруші орталықтар мен құрылымдардан (арабтық, түріктік т.б.) міндетті түрде алыстатылған, қазіргі заманғы «еуроисламға» және оның тарихи жолын салушыларға (мысалы, жәдидшілдік) сүйенетін ағартушы-сауатты ислам формасындағы, мұсылмандық либерализм құндылықтарына екпін беру»,- деп қазіргі еліміздегі өмір сүріп тұрған исламның кейпін өзгерту керектігін атап өтеді.
Алтыншыдан, бүгінгі діни ахуалда, «былай тартсаң өгіз өледі, былай тартсаң арба сынадының» кері келіп тұрғандықтан, әзірге бұдан басқа баламалы жол жоқ екендігі белгілі. Осындай ахуалды жете түйсінген отандық зиялыларымыздың кейбірі бұндай нұсқаның қажет екендігін атап көрсетуде, бұл құбылыстың өзі «ұлттың психологиялық қорғаныш тетігінің» қызметінен туындаған маңызды әлеуметтік әрекет. Шейх Әбсаттар қажы Дербісәлі де мұсылмандық әйел киімдері туралы пікірінде, олардың ұлттық реңкте болуы тиіс екендігін атап көрсетті. Қазіргі таңда, мәселен, имамдар арабтардың діни киімін сол қалпында адекватты түрде қабылдаған жоқ, оған ұлттық оюларды енгізе отырып, талғамымызға ыңғайлап алды. Ендеше, Исламның ұлттық нұсқасы жалпы ал­ғанда: «ұлттық+өркениеттілік+исламдық=зайырлылық» деген тізбекті қағи­даға (алгоритмге) келіп тоғысуы тиіс және радикалды ағымдардан қорғанудың иммунитеті, саяси бағдар, азаматтық ұс­та­ным болып құрылуы қажет. Ендеше, аталған нұсқаның жалпы теориялық-әдіснамалық негіздерін былайша ұсынып өтпекпіз:
1. Ұлттық идея аясына енетіндей болуы тиіс. Себебі, халқымыз мыңдаған жылдардан бері дағдылы ұстанған діни сенімдер ұлттық идеяның руханияттық саласының құрамында сақталады. Сондықтан, ислам діні де барлық ұстанымдары жағынан ұлттық идеяға қайшы келмей, оны толықтыруды жүзеге асыруға қызмет етуі тиіс. Бұл тұста ұлттық идея мен ислам дінінің мазмұндарын тура сәйкес деп түсінуге болмайды, қиысатын және қиыспайтын жақтары бар екендігін ашып айтуымыз керек. Академик Ә. Нысанбаев та қоғамның діни және ұлттық сипатын араластырмау керектігін нақты дәйектеді.
2. Ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптарды да басшылыққа алатындай болуы қажет. «Бұндай дәстүр исламға жат», «шариғатта бұлай айтылмаған» деген сияқты тайыз тиым салулар болмауы қажет. Себебі, дәстүрлі ислам шарттарындағы рухани құндылықтар біздің ғұрыптық-салттық институтымызда әу бастан-ақ бар немесе керісінше исламдық салттар салт-дәстүрімізді толықтырушы жүйе болып келеді. Ендеше, исламдық талаптар мен әдет-ғұрыптың қайшы жақтарын ашып көрсетіп, оны кіріктіру мен келістіруді оңтайлы тәсілдермен жүзеге асыру керек.
3. Бүгінге дейін сақталып келе жатқан исламнан бұрынғы байырғы ұлттық діни сенім шарттарының тиімді, пайдалы, ұтымды қырларын ұмыт қалдырмау қажеттігі туындайды. Себебі, сан мыңдаған жылдар бойы қалыптасып, жүйеленіп, сұрыпталып, тиімсіздері ығыстырылып, оңды, жағымды жақтары дамытылып келген сенімдер халқымыздың шынайы-табиғи ұлттық болмысының нақты көрінісі болғандықтан, оның дүние­танымдық-практикалық қырларын еске­ріп отыруымыз қажет. Бір ғана мысал, туған жерді, елдің геофизикалық кеңістігін қор­ғау патриотизмін қамтамасыз ету қызметін атқарған, табиғатқа деген эко­логиялық және эстетикалық сана қалыптастыруда маңызды болып санал­ған – Жер-Ананы (Ұмай ананы) құр­мет тұтуды «ширк» деп түсініп, орнына бұның қызметін толық атқаратын басқа баламаның ұсынылмауынан не ұтамыз. Бүгінгі таңда Ұмай ана культі солғынданып, оның тек жоғарыда аталған қызметтері ғана сақталып қалған, сондықтан осы солғынданған кейпінің өзі белгілі бір дәрежеде қызмет атқарып тұр.
4. Заманауи өркениеттілік талаптардан тыс қалмайтын болуы тиіс. Барша адамзат ұсынып отырған өркениеттік шарттарына ислам діні қайшы келмей, қайта оны барынша қолдап, сенім мен сезім тұрғысынан айғақтап отыруы қажет. Өркениеттік оңды талаптар мен жағымды құндылықтардың рухани, экономикалық, саяси, әлеуметтік тіпті тұрмыстық жақтарының барлығын мойындайтын және пайдаланатын нұсқа қажет.
5. Жат діни радикалдық ағымдық тар­мақтардың ешқайсысын мойындамай­тын және жоққа шығаратындай мазмұнды қам­тамасыз етуі тиіс. Осы тұста Қ.Лама-Шарифтің: «Жергілікті деңгейде халық арасында діни радикализмді қабыл­дамаудың нұсқауларын одан әрі қалып­тастыру бойынша жүйелі жұмысты қамта­масыз ету орынды деп ойлаймыз» деген ой тұжырымының қаншалықты ма­ңыз­ды екендігін пайымдай аламыз. Неге десеңіз адасу мен шатасу нақ осы жағымсыз пиғылдардан-фанаттықтан бастау алады, сон­­дықтан, бұл нұсқа өзінің қағидаларын жат ағымдардан анық айрылатындай қылып бағдарлап, өзіндік ұстанымдары арқылы олардан қорғанып және қорғап тұратындай болып құрылуы тиіс. Сонымен қатар, белгілі бір деңгейде, олармен күресе алатындай әдіс­намалық-теориялық жақтары өте мығым болуы қажет. Сондай-ақ, діни қауымдастық пен дінтанушылар ұсынып жүрген бағыттың бірі – Ислам дінін насихаттау экстремизм мен терроризмге қарсы күрестің әсерлі-ықпалды тәсілі бола алмай отырғандығын атап өтуіміз керек. Нақтырақ айтқанда, бұл нұсқа А. Косиченконың: «Неге радикалды уағызшылар (Құранды бұрмалай отырып) адамның санасын теракт жасауға дайын етіп шығарады да, ал, «сабырлы исламның» атынан сөйлейтін имамдар Құранды ашық және дәл тәфсірлей отырып, бұл бұзылған сананы тазарта алмайды? Неге олай?» деген сауалына нақты жауап беретіндей, әлеуметтік жауапкершілікпен қарайтындай болуы тиіс.
6. Құран мен хадистер және басқа да өзімізге лайықты болып келетін діни мәтіндердің әр түрлі керітартпа түсіндір­мелеріне жол бермей, оларды бір оңды призмадан ғана қабылдауды басшылыққа алатындай болуы қажет. Кейбір герменевтиктердің пікірінше, мәтін жалпы шикізаттық обьект қана, түсіндірушінің білімі мен өзінтану деңгейіне байланысты ұғынылатындығы айтылады. Шындығында, бұл мәтіндер өте көне болғандықтан, кейде, тым жалпы болып келеді де, әр түрлі түсіндірмелерге мүмкіндік ашады. Міне, радикалды жат ағымдар осыны оңай пайдаланады да, өзінің мақсатына қарай ыңғайлап бұрып алып кетеді. Сондықтан, исламның ұлттық нұсқасы шынайы, оңтайлы, тиімді, зайырлы түсіндірмені ғана ұстанып, содан айнымауды басшылыққа алуы қажет.
7. Ислам философиясы мен дүниетаным идеалдарын өмір шындығынан айыра біле­тіндей болуы тиіс. Философияның кейбір бағыттары дүниетаным шеңберін кеңейту мен рефлексияға арналған, бұндай ұстанымдар нақты практикалық өмірде қоданыла бермейді. Мәселен, суфизм адамзаттың рухани идеалының және екінің бірінің қолынан келе бермейтін Құдайды шексіз сүюдің идеалы, аскеттік өмір стилі. Осыған байланысты «Қалай өмір сүру керек» деген нақты сауалдың туындауы да заңды. Осы мәселе, Ж.Баласағұнидің «Құтты білік» атты дастанында анық таразыланады: Оғдүрміш пен Огдүлмиштің пікірталасы арқылы аскеттік және зайырлы өмір стилінің баламалы таңдау мүмкіндігі сараланады және келер ұрпаққа өз ұстанымын анықтауды ұсынғандай сыңай танытады. Сопылық ұстаным да дін философиясы арнасында құпталғанмен, фанаттық бағдарлы болғандықтан, баршаға және зайырлы қоғамға арналмаған. Бірақ, ол баршаға емес, жекелеген таңдаулы адамдарға ғана тағайындалған эзотерия екендігін де, жалпылама идеал болып құрылғандығын да естен шығармауымыз керек.
8. Еліміздің саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық, рухани-құқықық страте­гиясы мен тактикасына еш қайшы кел­мейтін болуы керек және белгілі бір деңгейде өзінің әрекет ету жазықтығында, мүмкіндігінше, оны қолдап отыруы тиіс. Сонымен қатар, бүгінгі ислам мем­лекет­теріндегі дінге байланысты қақты­ғыстар мен жанжалдарға араласпайтындай бейтарап қатынаста болу керек. «Дінге сену әркімнің жеке басының ісі», «дінде зорлық жоқ» деген қағиданы тек теория жүзінде емес, практикалық түрде де мығым ұстануды үнемі назардан тыс қалдырмауы қажет.
9. Исламның тек құлшылық жағына ғана баса назар аудармай, оның дүниетанымдық-ғылыми-білім­дік-этикалық тұстарын басшылыққа алуы тиіс. Кейбір зерттеушілер атап көрсетіп жүргендей, тек киім үлгілерімен ғана шектелмеу қажет, форма қуушылықтың психоаналитикалық астарларын да сезіну керек. Қоғамымызда сезім күші мен сенім ықпалындағы емес, мәселені парасатты, зайырлы, зиялы тұрғыдан шешетін тұлға дайындалуы керек. Себебі, бізге, қазіргі кездегі кейбір «майдан даласына айналған» мұсылман мемлекеттерінің тағдырының еш қажеттігі жоқ екендігі баршаға аян. Демек, орта ғасырдағы араб-мұсылмандық ренессанс дәуіріндегі әлемге әйгілі болған түркілік ойшылдар кезеңіндегі (Әл-Фараби, М. Қашғари т.б.) ағартушылыққа басымдық берген ислам қажет. Яғни, исламды тек жалаң құлшылық діні ретінде бағалау емес, оның ілім мен білімге, даналық пен адамгершілікке шақыратын үлгісін баса ұсыну керек, сөйтіп, сайып келгенде, «интеллектуалдық ұлт» ұстанымына келіп түйісуге тиіс. Бұндай интеллектуальдік пен діннің кіріктірілуі С. Нұрмұратов атап көрсетіп жүргендей, рухани интеллектуалды ұлт бағдарымен жалғасын табуды қалайды.
10. Ғылым этикасының арнасындағы ғалымның жауапкершілігіне сәйкес, дін­та­нушы мамандар, дін философтары-социологтары мен діни философтар-социо­логтармен қатар, қоғамдағы зиялы қауым өкілдері және біршама ықпалды әлеу­меттік қауымдастық болғандықтан діни көш­басшылар (имамдар, діни саладағы білім берушілер т.б.) мен беделді дін өкілдері (қажылар) де деонтологияланған болуы тиіс. Яғни, исламның ұлттық нұс­қасына сәйкес, қоғамдағы теріс діни ықпалдар мен жат ағымдардан сақтану, адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру, саяси-әлеу­меттік прогресс т.б. жағдайларда дін өкіл­дерінің белгілі бір деңгейде ресми емес болса да, ішкі әлеуметтік жауапкершілігі мен азаматтық парыздары қамтылуы керек.
Осы орайда, Елбасымыздың еліміздегі ресми дін өкілдеріне үлкен жауап­кер­шіліктер жүктеліп отыр­ғандығын, зайырлы қоғамдағы дінбасыларының өзін­дік парасатты парыздары болуы тиіс екен­дігін баса айтуы да ел болашағы мен мемлекетіміздің рухани-мәдени өркен­деуінде олардың маңызды және қоз­ғау­шы буын болып табылатындығын жіті пайымдағандығының көрінісі. Бұл қа­ғи­даттар сайып келгенде, зайырлы мен діни фанаттарды ажырататын, осы талаптарға сай келмесе, қалыпты діни ұстанымда емес екендігін белгілейтін өзін-өзі тексеретін «тест» түрінде де орнығуы тиіс деп айта аламыз. Сонымен қатар, біз көрсетіп отырған исламның ұлттық нұсқасы тек шартты түрде ғана құрылған, жобамен бағдарланған, болжамданған және отандық ғылыми қауымдастық пен дінтанушы мамандардың ойталқысына да ашық ұсынылған, яғни, автордың ғана жеке көзқарасы болғандықтан, түбегейлі-соңғы шешімдер бола алмайтындығын атап өткіміз келеді.
Елімізде ислам дінінің зайырлы бағдарын жастар арасында насихаттауда қоғамдағы әлеуметтік институттар өз деңгейінде қыз­мет атқарып келеді. Соның ішінде, оқу орын­­дарының орны бөлек, өйткені, олар қоғамдық өмірде маңызды және иілікті болып саналатын өз идеяларын насихаттауда үлкен аудиторияларды иеленеді. Бұндай игілікті шараларға, соның ішінде, жастарды діни жат пиғылдан сақтандыруда Қазақ Ұлттық аграрлық университеті де өзіндік үлесін қосу үстінде. Университет жанынан ашылған О.Сүлейменов атындағы Әлеу­меттік-гуманитарлық білім және тәрбие инс­титуты атына заты сай, білім мен тәрбиені ұштастырған рухани орталық болып табылады. Осы орталықта өткізіліп жүрген діни тәрбие мен отаншылдыққа қатысты шараларда еліміздің білікті ғалымдары, дінтанушылар студент жастарға дәрістер оқып, Қазақстандағы дінге қатысты өзекті мәселелерді талқыға салды.

Алдыңғы «
Келесі »