ҰЛТ ДЕГЕНІМІЗ ҰЛЫ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ

  • 20.09.2012
  • 3033 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Амангелді Айталы,
философия ғылымдарының докторы, профессор

Ұлттық-этникалық қауымдас­тық­тардың теориялық мәселелерін талдамас бұрын, ұлттық фактордың ұдайы өсуі және пікірталастарға толы ұлт (этнос) жөніндегі терминологиялық проблемаларға назар аударайық.
Соңғы 20-30 жылда этникалық мәсе­лелерге назар аударыла бастауының айқын себептері де бар. Біз өмір сүретін орта – көп этностық. Әлемде 200-ге жуық мемлекеттердің шамамен 20-ға жуығы бір этносты деп есептеледі. Онда да ол елдер бірыңғай бір этностық емес, шағын этностық топтар да бар, бірақ, олар 5 пайыздан аспайды. «Ұлт», «этнос», «этностылық» (этничность) бірқатар ғалымдардың категориялық аппаратына енген.
ХХғ.ортасына дейін ғылым мен технологияның дамуы, демократияландыру, азаматтық біртектілік этностық бел­гілерді бірте-бірте ығыстырады деп болжам жасалған. Ал, бұрынғы Совет Одағында таптық қатынастарға зор мән беріліп, этникалық фактордың маңыздылығы мойындалмады. Бірақ, тарихи тәжірибе этникалық құбылыстардың әлеуметтік және саяси процестердегі мәні сақталып қана емес, күшейгендігін көрсетті. 1972 жылы Оксфордтың ағылшын тілі сөздігінде этникалық мәселелерге (этничность) жаңа мән берілді. Этнос – грек сөзі, алғашқыда оған көп құдайға табынушылар деген мағына, кейін нәсілдік мән берілді. АҚШ-та «этникалық топтар» деген ұғым тегі британдық емес еврей, итальяндық, мексикандық, басқа да ұлттарға қатысты айтылды. Совет ғылымында «этнос» ұғымы 50-60 жылдардан қолданыста. Этностық проблема бүгін жаһандық мәселелердің біріне айналды. Отарлау жүйесінің күйреп, тарих санасына жаңа ұлттардың пайда болуы бұл мәселеге зор мән бергізді. Бүгін этникалық қатынастарды әлеуметтік антропология, психология, әлеуметтік философия, этнопедагогика және басқа да ғылымдар зерттеуде.
Айта кететін бір жағдай – әр аймақ­тарда бұл проблеманы зерттеудің өз ерек­шеліктері бар. Этникалық және нәсіл­дік топтар қарқынды араласқан АҚШ-та ХХ ғасырдың басында өзіндік ғылыми мектептер қалыптасты. Еуропада этностық мәселелер діндермен астарлана бастағаннан кейін, Германия, Ұлыбритания, Франция, Нидерландияда да оларға мән беріле бастады. Қоныс аударушылар жаңа мәдени ортаға сіңбей, этникалық топтар өздерінің дәстүрлі қағидаларын, дінін, туыстық қатынастарын, қауымдастық байланыстарын үзбегені еуропалық ғалымдарды, саясатшыларды таң қал­дыр­ды. «Этникалық элемент» Еуропа мемлекеттерінде жаңа маңызға ие бола бас­тауы ғалымдардың да назарын аударды.
Азаматтық біртектілікті ғана алға тартатын батыс қоғамында әлеуметтік көпэт­ностылығы деген ұғым әлі де даулы мәселе болғанмен, этностар мен этнос­аралық қатынастар қоғамның әлеуметтік құрылымы мен жеке тұлғаның келбетіне ықпалын мойындамасқа амал жоқ болып отыр.
Этнос туралы ХХ ғасырдың 80-90 жылдарындағы пікір алмасудың басқа да себептері бар. Ұлтаралық қатынастардың түбірлі өзгеруі, жаңаруын қалыптасқан теориялық қағидалар толық қанағаттандыра алмады. Сонымен, постсоветтік, постсо­циалистік кеңістікте ұлттық қозғалыстар мен қақтығыстардың қозғаушы күштері мен себептерін зерттеу қажеттілігі де туды. Дау тудырған басты мәселенің бірі – этностық қауымдастықтарды тарихи сатылы тұрғыдан жіктеу – ру, тайпа, халық, ұлт және ұлтты тек капитализм дәуірімен байланыстыру, сондай-ақ, ұлт деп тек өздерінің мемлекеттілігі бар одақтық және автономиялық республикаға ие халықтарды мойындау да көптеген совет ғалымдары тарапынан күдіктер туғызды. Сондай-ақ, этностық қауымдастықтарды халық (народность) және ұлт деп жіктеуге де негіз жоғы алға тартылды. Іріктеудің басты критериі өнеркәсіптегі жұмысшылардың саны жағынан халықтар мен ұлттардың айырмашылықтары жоқтығы дәлелденді.
ХХ ғасыр бойы «ұлт» ұғымы этни­калық мағынасында пайдаланылды, оған мыңдаған еңбектер арналды, ол ұғым миллиондаған адамдардың санасына сіңді, менталитетіне айналды. Расында, XVIII ғасырда ұлы француз революциясынан кейін ерікті азаматтардың қауымдастығын «ұлт» («нация») деп атады. Кейін азаматтардың қауымдастығы ретінде бұл ұғым ағылшын тілінде де қолданыла бастады.
Германияда жағдай өзгеше болды. Онда бірнеше неміс тілді мемлекеттер өмір сүрді. Неміс қауымдастығы тілдік, мәдени, теориялық негізінде үйлесім тапты. Ұлт ұғымын немістер халық (volk) мағынасында күні бүгінге дейін пайдаланып келеді. Ресейде «ұлт(нация), халық (народ), этнос» ұғымдарын пайдалануда нақтылық, айқындылық болмады. Ұлт ұғымын аза­маттық мағынасында пайдалануға аза­маттық қоғам қалыптаспағандықтан да болар, қолданысқа енгізбеді. Сонымен бірге, бүгін ұлтты мемлекеттік азаматтық қауымдастық ретінде қабылдаушылар көбеюде, бірақ оны этностық жағынан да қолдаушылар аз емес.
Ұлттық фактордың әлемде және жеке мемлекеттерде, ұдайы өсуі түрліше теориялар мен тұжырымдардың, оның ішінде нигилистік ағымдардың пайда болуы мен тарауына себеп болды. Кейбір постмодернистік ағымдар ұлттық қауым­дастықтардың ақиқаттығына, нақтылығына күмән келтіріп, оны адамдардың санасындағы ғана ұстаным деп аңызға саятындар көбеюде. Бұл негізінен сан жағынан үстем ұлт өкіл­дерінің сойылын соғатын ғалымдар жағынан туып отыр. Оларға сенсек, ұлттық қауымдастық ең алдымен ұлттық сана-сезімнің бірлігі, ол ешқандай да топтық айырмашылық, ерекшелікті білдірмейді. Ұлт дегеніміз жай ғана ұран, адамдарды бірлікке жұмылдыратын идея ғана, ешқандайда ғылыми категория емес. Ұлт ұғымын ғылымда пайдалануға тұрмайды, сондықтан, ғылыми қолданыстан алыстату керек дегенге дейін барды. Бұл бос, бекер сөзді тек кәсіби деңгейі төмен ғалымдар мен саясаткерлер ғана қолдайды делінеді. Ұлт идеясы болмаса, Совет Одағы да ыдырамас еді, себебі ұлттық қауымдастық тарихи қажеттіліктен туған қауымдастық емес, адамдардың саяси әрекетінің нәтижесі. Ұлт ұғымы басқа да қырынан сынға ұшырауда.
Әрине, мәселе көп жылдар бойы созылып келе жатқан мәні жағынан күрделі де терең, ұлт сияқты ұғымның таным төңірегінде пікір таластарды жалғастыруда емес. Мәселе, осы ұғымға көзқараста және одан шығатын нақты саяси ұстанымдарда. Бұл жерде қалай бүркемелеп бұлдырақтатқанмен, ұлттық нигилизм айқын көрініп тұр. Ұлтты ұлттық сана-сезімге теңеудің астарында ұлтты менсінбеу, философиялық тілмен айтсақ, субьектіні мойындап, обьектіні жоғалту, ұлттың өзгеруін, дамуын, жаңаруын, оның жоғалуына теңеу, дамудағы сабақтастықты мойындамауға әкеліп отыр. Айналып келгенде, ұлттық қауымдастықтың өзін бұлдыр сағым деп оған мән беруді, оны ғылыми обьект ретінде зерттеудің де қажеті жоқтығын дәлелдеу.
Мәселе терминдер төңірегінде де өрбіп тұр. Бүгінгі әлеуметтік ғылымда «ұлт» ұғымы әрдайым екі жақты мағынада пайдаланылады:
а) әлеуметтік теория қоғамды әлеу­меттік, таптық, демографиялық, кәсіби жіктерге бөлумен бірге, этностық қауым­дастық және этнографиялық топтарға да бөледі. Мемлекеттердің ұлттық құрамы жөнінде сөз болса ұлттар немесе этностар, диаспоралар туралы айтамыз.
Осы тұрғыдан келгенде, «ұлт» пен «этнос» термині синонимдер;
б)саяси ұлт мағынасында, мемлекет азаматтарының бірлесуі ретінде де қолданады.
Қазақстан республикасының Конституциясы ұлт категориясын этникалық мәнінде тарқатады. Мысалы, 14-баптың екінші тармағында «Тегіне әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды» – делінген. Сондай-ақ, 19-баптың, 1 тармағында «Әркім өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге жататынын өзі анықтауға және оны көрсету -көрсетпеуге хақылы» деп түйеді. 20-бапта ұлттық астамшылықты үгіттеуге жол беріл­мейтіндігі ескертіледі. Ал Қазақстан халқы, қазақстандықтар туралы сөз болса ұлт ұғымына мемлекеттік мән береміз. Осыдан келіп «ұлттық табыс», «ұлттық экономика», «ұлттық компания», «ұлттық қауіпсіздік», «ұлттық университет» дегенде біз ұлттық деп этникалық мағынада емес мемлекеттік мәнін айтамыз.
Қазақстан Республикасының Прези­денті Н.Назарбаевты ұлт көшбасшысы деге­німізде қазақтардың ғана емес, қазақ­стандықтардың лидері деп қабыл­даймыз. Әлемдік қауымдастықты Біріккен Ұлттар Ұйымы деп атайды.
Бұл ұғымның екі мағынада қолдануында тұрған ештеңе де жоқ. Бірақ екі сапалы құбылысты білдіретін бір терминді пайдалану қаншалықты орынды деген сауал да туады. Сонымен бірге, бұл екі ұғымның артында екі әлеуметтік қауымдастықтың этностық және мемлекеттік тұрғаны және оларды ажыратудың қажеттілігінің барлығы да белгілі. Сондықтан, ғылыми әдебиетте ұлттың этникалық мәні туралы сөз болғанда, этноұлт (этнонация) деген терминді қолдану идеясы да ұсынылды. Ол ұсыныс қолдау таппады. («Социологические исследования», 1998, №6 61-66 беттер).
Мәселе, тек осы терминдерді ажы­ра­ту­­да ғана емес, мәселе бүгін үзілді- ке­­­­сіл­­ді ұлттың этностық (атамекен, тіл, мәдениет, дәстүр т.б.) мәнінен бас тартып, мемлекеттік, азаматтық мәніне ба­сымдық беру, тіпті паспортта да ұлтын көр­сетпеуге бет алуда болып отыр. Осы тұрғыдан бүгін «ұлт мәселесі», «ұлт саясаты», «ұлтаралық қатынастар», «ұлт­аралық қақтығыстар» да кеңес заманының қалдығы, ескірген ұғымдар бо­лып отыр.
«Ұлт» терминін әртүрлі анықтауға болар, бірақ оның терең әлеуметтік, тарихи тамырын, тіл бірлігін, мәдени ерекшелігін, дәстүрлері мен салтын көрмеу мүмкін емес.
Сонау кеңес заманында, тарихи ма­териалистік тұрғыдан саралай келе ұлт­тың рухани өміріне, тіліне, мәдениетіне үстүртін қарадық. Ұлт болмысының тер­риториялық, экономикалық, ша­руашылық қырларына ұлттың белгілері ретінде мән беріліп, ұлтты ұлт ететін эт­никалық сана-сезімін, рухани болмысын елемедік, жоққа шығардық. Бүгін совет заманындағы біржақтылықты сынай келе, енді екінші шекке шығу орын алуда – ұлттың ақиқаттығына күмәндану, оны тек субьективтік, тамырсыз қиял ретінде түсіну.
Өмірде жеке адамның өзін ұлтқа жат­қызуы (самоидентификация) – күрделі де қиын жағдайларға байланысты болатыны белгілі. Жеке адамды, оның ресми түрде қандас туыстығына байланысты міндетті түрде нақты ұлтқа жатқызуды, оның хұқын шектеу деушілер бар. Осыдан келіп паспортта ұлтын көрсетпеуді қолдайтындардың ықпалы да күшейді. Елмен ақылдаспай осындай үлгідегі паспорт беру ел арасында пікір-талас туғызып, бұл да азаматтардың хұқын бұзу деп есептелді. Бұл талапты аралас некеден туғандар қойып келген, бірақ олардың бәрібір белгілі бір ұлтқа бүйрегі бұратыны анық. Ұлттық қауымдастықтың адамдық материалы өзгеріп, оған жаңа топтар еніп, санамен бірге тілі, діні, ұлтын да өзгертіп жататындар кездеседі. Бірақ, осыдан келіп ұлт қауымдастығы өткінші, уақытша қауымдастық, адамдар бүгін бір этносқа, ертең екінші этносқа ауысып, біреу мініп, біреу түсіп жаңарып жататын қаладағы қоғамдық көліктей өзгереді, бүгін ұлт тұтас әлеуметтік организм ретінде жойылып барады деген асығыс пікірге жетелеп отыр.
Жеке азаматтың қай ұлтқа жататыны ол жеке өзінің субьективтік, өзіндік сипаттағы мәселесі, ал ұлттық қауымдастық бұл обьективті, шынайы ақиқат, қияли топ емес. Әлемдегі әр мемлекеттің тірегі ұлттар, олардың саяси-территориялық қауымдастығы, ал, бір ұлт, егер, ол ел халқының 60 пайызынан асса, мемлекет құрау­шы ұлт болып табылады, себебі сол мемлекеттің ұйытқысы. Сондықтан, көпэтностық мемлекет деген, «ұлттардың мемлекеті» деген қисынсыз пікір. Бүгін, әсіресе көші-қон тасқыны қарқынды дамып тұрған тұста, бір ұлтты мемлекет жоқтың қасы. Қоныс аударушылардың келу-кетуіне қарай мемлекетті көп ұлтты деу қате. Бүгін Германия да, Франция да, басқа да мемлекеттер де әр түрлі ұлттар тұрып жатыр, бірақ, ол мемлекеттер мәні жағынан ұлттық болып қала береді. Бүгін, сондай-ақ, тарихи отанына қоныс аудару үрдісі де кең орын алып отыр. Оны Совет Одағы ыдырағаннан кейінгі жағдай көрсетті.
Ұлтты шынайы, нақты қауымдастық емес деушілер әлемдік әдебиетке жиі-жиі сілтеме жасайды. Батыс әлеуметтік ғылымы мен советтік ғылыми теориялар арасында үлкен алшақтық, маңызды категорияларды әр түрлі тұрғыдан түсіну, ұлт мәселесіне байланысты әртүрлі ғылыми салалар да бар. Әрине, шетелдік тәжірибеге де сүйену, кеңес заманында қалыптасып қалған кейбір идеологиялық қағидалардан арылу бүгін орынды. Ал, енді, шетел ғылымы да, өз ғылымымызда пайдаланатын, нақты әлеуметтік қауымдастықты теориялық тұрғыдан бейнелейтін терминді негізсіз деу жөнсіз. Бұл тек ғылыми пікір-талас емес, ғылыми мәжілістерде талқыланумен шектелмейді, тікелей өмірге, ұлттардың мәртебесіне, ұлт саясатына қатысы бар тұжырымдама. Егер, ұлт негізсіз, орындалмайтын арман (химера), саяси ұран , белгілі бір мақсатқа қол жеткізетін, мысалы, тәуелсіздікке, құрал ғана болса, неге оны басқа идеялармен алмастырмасқа. Қазақстандағы қазақ ұлтын, диаспораларды «қазақстандық ұлт» деп атау орынды десек, бұл айналып келгенде нигилизмге, қазақтардың жерін, ті­лін, мә­дениетін, дінін менсінбеуге, диа­с­поралардың мүддесімен есептеспеуге әкеледі.
Ұлт мәселесінің көкейтестілігі бүгін сан жағынан тек басым этностарды ғана емес, шағын этникалық топтарды зерттеуді, олардың терминологиялық атауларына зор мән беруді талап етіп отыр.
1992 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблиясы шағын этникалық, діни және діни азшылық топтардың мүддесін адам хұқы аясында қорғау, жанжалдардың алдын алу үшін Жоғарғы Комиссардың институтын құрды.Себебі олар белгілі бір этностардың бөлігі болып, басқа мемлекеттерде өмір сүреді. Бұл топтарды ғылыми талаптарға сай қалай атауға болады? Және оларға берген атау олардың мәртебесін кемітпейтін, сондай-ақ, саяси-құқық жағынан да айқын болғаны жөн. Терминология тұрғысынан Қазақстандағы татарлар мен Татарстандағы татарлардың мәртебесі әртүрлі. Қазақстандағы татарлар шағын этникалық топ, Татарстандағы татарлар республиканың негізгі байырғы халқы. Ал, енді, Қазақстандағы орыстар шағын этникалық топ мәртебесімен келісе бермейді. Қазақстанда 40 жуық саны 100 шамасында ғана этнографиялық топтар өз мәртебесімен сөзсіз келіседі, олар­ды этникалық тегіне байланысты сана-сезімінен басқа ұлттық этникалық құндылықтардың нышаны көрінбейді. Кейбір ғылыми публицистикалық мақа­лаларда көп ұлттымыз деу үшін жоқты бар деп ұсақ этникалық топтарды теріп жүрміз деу негізсіз емес. Мысалы, Қытайда 1950 жылғы халық санағы бойынша 700 ұсақ ұлттық топтар тіркелген, кейін саясат өзгеріп «түзетіліп», олардың санын 30-ға дейін түсірген.Шынында да, ұсақ этностар халқының саны 50 мен 60 аралығында болған. Басқалары, тіпті, сан жағынан ұсақ этнос деп айтуға да келмейтіндер. Оның барлығын тіркеп ұлттың санын көбейтудің қажеті жоқ. Ал, әлем қауымдастығы үшін бұл ел қытай ұлты өмір сүретін мемлекет болып қабылданады, қытайлықтар да өздерін солай сезінеді.
Азшылық этникалық топтарға бай­ланысты соңғы жылдары «диаспора» термині пайдаланады. Бұл ұлттық немесе этникалық тегі бір, тарихи отанынан тыс жерде өмір сүре­тін шағын топтар. Олар тұрақты, топ­тасқан, қабылдаған елдің заңын, құндылықтарын мойындаған, билік пен және негізгі ұлтпен тиімді қарым-қатынасты орнатқан қауымдастықтар. Олар көптеген мемлекеттердің дамуына ықпал етеді, сол арқылы тарихи отаны ту­ралы да оңды пікір қалыптастырады. Диаспорамен тіл табысу ұлт саясатының маңызды бағыты. Диаспора сонымен бірге ұлттық мәдениет ерекшеліктерін, тілін сақтауға тырысады.
Бүгін Арменияда тұратын армяндар мен шет елдерде тұратын армяндардың саны бірдейге жуық. Олар Еуропа, Азия және Америка елдерінде тұрып жатыр. Арменияда шамамен 2 млн. жарым армяндар тұрады. 1991мен1995 жылдар аралығында Армениядан 1 млн. жуық армяндар қоныс аударған. Тек Ресейде 1 млн. 130 мың армян тұрады (Ю.В. Арутюнян. «Армянь в Мосвке». «Социологические исследования» 2001ж. №11,13 бет; Сол автор: «Армяне-россияне сквозь призму этносоциологии» «Социологические исследования», 2010 №3.58-бет.).
Диаспоралардың тарихи отаны болуы да, болмауы да мүмкін. Әр елде шашырап қоныстанған курдтар, сығандар, тағы басқалар да диаспора деп аталады. Дегенмен, диаспораға кімдер жатады деген сұрақ әлі де ғалымдарды ойландырады. Диаспораға басқа ұлттық ортада өмір сүре отырып, ұлттық төл-тума қасиеттерін сақтаған және сақтап қалуға мүдделі этникалық топтар жатады деген пікірмен келісуге болар. Егер, белгілі бір этностық қауымдастықтың өз болмысын сақтауға ішкі ынтасы, сұранысы болмаса, оған ұмтылмаса, басқаға сіңіп бара жатса, оны диаспора деуге болмас. Көптеген диаспоралардың этномәдени бірлестіктері, жерлестік қауымдастықтары, тіпті, саяси ұйымдары жұмыс істейді, олар қандастарына әлеуметтік, рухани, саяси жағынан үлкен қолдау көрсетеді. Олардың басын біріктіруде діннің де орны бөлек. Мысалы, әлемде тарыдай шашылып өмір сүретін еврейлер мен армяндардың ұлттық тегін сақтаушы ұлттық діндері.
Ғылыми әдебиетте диаспора ұғы­мымен қатар, ирредентта ұғымы қол­данылады, ол латыншадан аударсақ, азаттығы жоқ жер дегенді білдіреді. Бір ха­лық мемлекеттік шекарамен екіге бөлініп, бөлінген аумақ қайта қосылуды көздейтін қозғалысты ирредентизм дейді. Біздің саяси әдебиетте Ресей, Қытай, Монғолия мемлекеттеріндегі қазақтарға байланысты кейде бұл ұғым орынсыз қолданылатынын көреміз. Мысалы, Ресейдегі қазақтар саны жағынан кейбір байырғы, автономиялық республикалар бар халықтардан басым, бірақ этникалық топқа, диаспораға жатады. Қалағандары елге оралып жатыр.
Ғылыми әдебиетте мемлекеттің ежелгі тұрғындары, байырғы, тұрғылықты хал­қы (коренные) деген атау көп тараған. Бі­рақ, Ресейдің отарлаушы саясатының ықпалымен қазақ жеріне, басқа елдерге қоныс аударған орыстар да өздерін байырғымыз, бірнеше ұрпақ осы елде туып өсті дейді. Тіпті, күні кеше солтүстік өңірлерге қоныс аударғандар өздерін байырғы тың игерушілерміз дейді. Ежелгі тұрғындарды, қазақтарды байырғы халық деп атауды қолдамайтындар «байырғы» сөзінің астарында қазақтарға ерекше артықшылық береді деп меңзейтіндер бар. Сондықтан, ғылымға титулды, титулды емес халықтар деген ұғым енгізілді. Бірақ титул деген сөз де князь, граф, барон сияқты құрметті атақ иелерін, еңбегін, қызметін мойындап берілетін әскери лауазымды да білдіреді. Байырғы немесе титулды ұлт дегеніміз сол елдің ежелгі халқының атауы, оның байырғы тілі, мәдениеті, салты, дәстүрі, діні, атамекені, ұлттың бұрынғы өткен дәуірден бастау алатын түп-негізін көрсетеді. Қазақстан Республикасының Конституциясында біздің мемлекеттің «байырғы қазақ жерінде» құрылғанына әдейі назар аударылған. Ал, диаспоралар сан жағынан мемлекет құраушы ұлттан аз, бірақ этномәдени ерекшеліктерін сақтап қалғандар.
Ұлттық-этникалық қауымдастықтар саласындағы терминологиялық пікірталас ұлт феноменінің күрделілігінен туындайды. Бірыңғай құбылыстарды анықтайтын терминдердің алуан түрлілігі, әрқилы ой тудыратыны бүгінгі әлеуметтік ғылымға тән жағдай. Біз «ұлт», «этнос», «диаспора» ұғымдарына байланысты бүгінгі ғылыми әдебиеттердегі басым қолдау тауып отырған пікірлерді ортаға салдық.

Конструктивизм
Конструктивистердің тұжырымы бойынша ұлттық-этникалық қауымдастық ұлттық қозғалыстар мен қақтығыстарға жетелейтін жеке мүдделерін көздеген саяси лидерлер мен интеллектуалдардың қолымен балалардың ойыншығындай жасанды әлеуметтік құрылмалар (конструкты). Батыс елдерінде өмірге келген бұл теория Совет Одағы ыдырап, ұлтаралық қайшылықтар өріс алып, Ресей Федерациясына да қауіп төнген тұста постсоветтік кеңістікке де тарай бастады. Бұл теорияның негізін қалаушы Эрнест Геллнер. Бұл теория ұлттардың тамырын этностардың тарихынан емес, саясаттан іздейді. Белгілі бір саяси, мәдени, тілдік, басқа да мақсат көздеген билік ұлттық мүдделердің бағдарламаларының төңірегінде саяси күштерді, топтарды шоғырландырып, ұлттық мемлекет құрады. Шындығында ұлттар, мемлекеттер де кездейсоқтық дүниелер. Ұлттың территориясы, мәдени, тілдік, психологиялық, шаруашылық ерекшеліктері бар болғаны саяси-хұқықтың нышандардың бейнесі ғана. Адамдар бір-бірінің ортақ хұқы мен алдындағы міндетін мойындағанда ұлтқа айналады делінеді. Сонымен, ұлт тарихи қауымдастық емес, саяси күштердің саяси ойнынан пайда болған теориялық құрылым, наным-сенімнен, тілдік әуестілік пен бейімділіктен, еркін таңдаудан туады.
Әлемдегі мемлекеттер мен ұлттардың саны сәйкес келмейтіндігін ескере оты­рып, конструктивисттер ұлттарды нақты ұлттар мен потенциалды ұлттар деп екіге жіктейді. Нақты ұлттар мемлекетке ие, ал, екіншілерінің мәдениеті төмен, әдет-ғұрпы жабайы. Ал, әрбір мәдениеті дамыған ұлт мемлекеттілікке ұмтылады, ұлтшылдыққа шалдығады. Әрбір жабайы мәдениет жетіліп, жоғары мәдениетке қол жеткізуі мүмкін. Ал, кемшін мәдениет иелері мемлекет болуға үміттенбейді, өмір­ден оңай ығыстырылады, олар ұлтшыл бола алмайды.
Мәселе, тек африкандық және азия­лық аз ұлттар жөнінде емес, Еуропа мем­лекеттері құрамындағы фламандықтар, шотландықтар және басқа да шағын этностар туралы да болып отыр. Олардың ұлт­тық мемлекет бола алатын мүмкіндіктері бар, олар тағдырымызға ассимиляцияға ұшырап, ірі ұлттарға сіңіп келу жазылмаған деп есептейді.
Бірақ, тіпті, мемлекеттің ассимиля­ция­торлық саясатына қарамастан, империялар ыдырап, жаңа мемлекеттер пайда болды. Әр ұлт мүмкіндігіне қарай мемлекеттілікке ұмтылуда. Н. Бердяев жазғандай «это есть здравый инстинкт нации». Дербестіктен, тәуелсіздіктен айырылу ұлттың соры, ауыр індет, ең бастысы ұлттың рухына жарақат салып, оны жасытады.
Конструктивизм теориясы большевиктерден бастау алады. Ұлттардың тарихи болашағы шектеулі, адамзат даму барысында олар тұтас ұлтсыз қауымдастыққа ұласады деп насихаттаған Ресей коммунистері о баста ұлттық егемендік, тәуелсіздікке, дербес мемлекеттілікке қарсы болды. В.И.Ленин 1917 жылға дейін Ресейдің унитарлық мемлекет болуын қалады.Кейін ұлт-азаттық қозғалыстардың дүмпуімен ұлттық мемлекеттілікті мойындады. Сонымен бірге, «Алаш» ұлттық партиясы мен ұлттық егемендікті қолдайтын басқа да саяси партиялар мен саяси қозғалыстар аз болмады.
Батыс философы Э.Гельнер ұлттық қауымдастығының нақтылығын жоққа шығармайды. Қай ұлт та ұзақ тарихи даму барысында пайда болып, өсіп, жетіледі. Бұл адамзатқа ортақ үрдіс – ортақ тіл, ата­мекен, жалпыға бірдей мәдениет пен тарих негізінде ұлттық қауымдастық қалып­тасады.
Ұлтшылдық идеясы елді жаңалыққа жұмылдыратын идея. Халықты модер­низацияға жұмылдыру, оның негізінде ұлттық мемлекет құру үшін белгілі бір деңгейде елдің бірыңғайлығы, ортақ мәдениеті, тілі, әскері, хұқықтық тәртібі, азаматтығы қажет. Бір сөзбен айтқанда, ұлттық идея ұлтшылдыққа бастайды. Ұлтшылдық ұлттың тіліне, ұлттық тілде білім алуға, ұлттық тарихқа, әде­­биетке, дінге артықшылық береді. Фи­лософ Эрнет Гельнер айтқандай, ұлт ұлтшылдықты тудырмайды, ұлтшылдық ұлтты өмірге әкеледі, шыңдайды. Бұл пікірмен келісуге болмайды. Керісінше, отарланған ұлттар тарихи көштен қалып қойған кемсітушіліктің орнын толтыру, ұлттың жанына салған жарақатын емдеу үшін ұлт идеясын жүйелі ұлтшылдық идеологиясына айналдырады.
Конструктивизм идеясын қолдаушы­лардың бірі Ресей ғалымы В.А.Тишков болды. Оның «Забыть о нации. Постнационалистическое понимание национализма». «Вопросы философии» журналының 1998 ж. 9 санында жарияланған.
Конструктивизм теориясы үшін ұлт қиялы, өмірдегі емес, санадағы қауым­дастық. Совет қоғамы ұлттар мидай араласқан ұлтсызданған ел еді дей келе, Тиш­ков В.А. «Эта воображаемая общность становится реальностью по мере то­го, как массы обретают веру в эту идею и в то, что ее составляет» (8 бет).
Горбачев бастаған қайта құру, қоғамды демократияландырудың сәтсіздікке ұшы­рауының басты себебі ұлт ұғымын мемлекет мәнінде емес, этностық мәнінде қабылдауында болды. Себебі, ұлт ұғымы мемлекеттілікпен емес, ұлттың өзін өзі билеуімен байланыстырылды: «этнические казахи, русские, украинцы, татары, латыши и прочие как нации должны обьязательно политически самоопределяться и иметь свое собственное государство. Если они не имеют «своей национальной государственности», то они есть некая полунация или не полностью состоявшаяся нация», – деп менменсіген түр танытады автор.
Адамзаттың тарихи даму барысын­да әртүрлі қауымдастықтар өмірге келді, олар географиялық орта, технология, мә­де­ниетке байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, дейді автор, бүгін отбасы, туыстық ұғымдардың төңірегіндегі көңіл-күй өзгерді. Неке мен отбасының бүгінгі күні дағдарысқа ұшырауы, жиырмадан астам елде бір жыныстық некелердің өмірге келуі, гендерлік саясаттың ықпалымен әйелдің отбасындағы табиғи, тарихи орны­ның өзгертуі, шамадан тыс ақылға сыймайтын эмансипация немесе еркектенуі, сондай-ақ, ерлердің әйелденуі, ерлерге тән психологиядан айырылуы соған дәлел. Ұлт та сол сияқты өзгерді деушілер көп. Ұлт мемлекеттің синонимі ретінде қолданыла бастады. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл мемлекеттердің халықаралық ұйымы. «Нация – это слово, наполненное смутным, но привлекательным содержанием», – дейді В.А.Тишков. Ол конструктивизм идеясын дәлелдеу, ұлттың жай ғана ұран екендігін көрсету үшін Қазақстан және басқа да мемлекеттерді мысалға алады. Мемлекет тілінен гөрі орыс тілінде көп сөйлейтін, жазатын, ойлайтын олар орыс тілді ұлтқа қарай бет алды деп түйіндейді: «в правительственных кабинетах и в президентских семьях, а также большинство населения столиц разговаривают не на том языке, который обьявлен «национальным» или государственным». Қазақстан сияқты елдерде ол таңданарлық жағдай қалыптасқан дейді: ұлттық тілді мемлекеттік деп жариялап, басқа тілде сөйлеу. Бұл да ұлттық құндылықтардың екінші, үшінші дәрежеге ысырылуы деген қорытындыға жетелейді. Шынында, егер этноұлт обьективті ақиқат емес, жай ғана субьективтік көңіл күй, белгі, аңыз, оның мемлекеттілігі де тамырсыз, табаны жоқ болып шығады. Сондықтан да, «қазақстандық ұлт» идеясын қолдаушылар қазақ идеясына қарсы болды. Дегенмен халықтың басым көпшілігі де, ғалымдар да, саясаттанушылар да, бұл идеяны қолдамай, оның ел бірлігіне қаншалықты қауіпті екенін ескертті. Бірақ, күні бүгін де ұлттық нигилизмді ресми мемлекеттік саясат деңгейіне айналдыруға тырысатындар баршылық.
Конструктивизм аясында әлеуметтік ұлт идеясы да алға тартылды. Көп этностар тұратын мемлекетті біртұтас мемлекетке айналдыру үшін бірлікке, тұрақтылыққа шақырып, ұран тастау аздық етеді. Тарихи тәжірибе халықтың әлеуметтік жағдайы әсер ететіндігін көрсетіп отыр. Молшылық пен еркіндікке қол жеткізген бай мемлекеттерде азаматтарды мемлекеттің мүддесіне, мәдениетіне, тіліне икемдеуге қоныс аударушыларды да мемлекетті отаным деп тануға, ішкі жан-дүниелерінің де бейімделуіне жағдай туады. Бұл өте ұзақ жылдар бойы қалыптасатын психологиялық ахуал. Неге Кеңес одағынан АҚШ-қа, Израильге қоныс аударушылар көбейді? Неге Батыс Германиядан Шығыс Гер­манияға өтушілер көп болды? Егер, немістердің тарихи Отанындағы тұрмыс деңгейі Сомалидағыдай болса, немістер қоныс аударар ма еді деген сұрақтар кезін­де көп қойылды. Мысалы, неге бүгін Қазақстандағы орыстардың Ресейге қоныс аударуы толастар емес? Оның себептері, әлеуметтік жағдайда: жұмыссыздық, тіпті қолда бар жұмыстан айырылып қалу қаупі, қымбатшылық, осыдан келіп балаларының тағдыры ойландырады. Жайлы әлеуметтік ахуал, тәртіп, қауіпсіздік әр жеке адам үшін ең басты мұрат. Ол үшін адам басқа тілге де, ұлттық ортаға да икемделеді. Осыдан келіп жеке адам өзінің туған ұлтына қызмет ету үшін өмір сүрмейді, өзі үшін ғана өмір сүреді деушілер де бар. Сөйтіп, Еуропада этникалық емес әлеуметтік ұлт идеясы үс­темдік құрып, ұлттық құндылықтар өзінен өзі мәнін жояды, қайшылықтардың беті қайтады деген қағида басымдыққа ие болды. Дегенмен, өмірде олай болмады, этномәдени мәселелер өзекті бола бастады.
Қазақстанда да әлеуметтік жағдай жақ­сарған сайын ұлтаралық ахуал өзінен өзі жақсарады деу алдамшы пі­кір.Елдегі этно-мәдени орталықтар өз диаспораларының шаруасымен, өз бауырларына білім беру, қызметке орналастыру, дін ісімен, тарихи отанымен байланыстарға басымдық беріп, оқшауланып бара жатыр деген орынды пікір айтылуда. Қазақты, Президентті мақтауға саяси бизнеске айналдырып, мәжіліске, сенатқа депутат болғанмен, балаларын қазақ мектебіне беруге олар асықпай отыр. Бірқатары ұрпақтарының ағылшын тілін білгеніне мақтанады. Бүгін қазақ мектебінде оқитын диаспоралардың балалары мектеп оқушыларының 1пайызға жетер жетпес, ал, диаспоралар еліміздің 30 пайыздан астамын құрайды. Диаспоралардың бірқатары Қазақ еліне тек табыстың көзі ретінде қарайды. Қазақтар туралы тәтті сөз айтылады, бірақ, қазақты сыйлаудың бір және жалғыз бірегей критериясы – оның тілін білу. Диаспоралардың шет елден ағыл-тегіл келіп жатырған қаржысы бақылаусыз. Заңды сыйламайтын діни топтар да бар.
Бүгін Еуропа толеранттылық идея төңірегінде үлкен пікір-таластар туып отыр.Толеранттылық, біржағынан, қажетті, екінші жағынан, міндетті емес сияқты көрінетін, нақты критериялары жоқ, сусылдап қолға тұрмайтын, психологиялық жағынан тіпті қауіпті көрінетін ұғым екендігіне назар аударылады.
Бүгінгі қауіп-қатерге толы, ұлттық астамшылық пен ұлтсыздық, экстремизм мен радикализм бас көтерген заман­да толеранттылық немесе төзімділік, өз­гені сыйлай беру қаншалықты тиімді? Егер, мемлекеттің тілін сыйламау, меңгермеу, тіпті масқаралау, мемлекеттік рәмізді қорлаумен ке­лісу болмайтындығы ақиқат болса да, төзімділік көрсету керек деген қағиданың солқылдақ екендігі белгілі.
Толеранттылық ештеңеге аралас­пау­­шылық, селқостық, ықылассыздық, пәр­менсіздік, басқаны қабылдап беру дегенді білдірмейді. Жеке адам, қоғамның басым көпшілігі қабылдамаған, мойындамаған құндылықпен келісу мүмкін емес. 2011 жыл­дың 5 ақпанында Мюнхен қаласында өткен қауіпсіздік мәселелеріне арналған конференцияда Ұлы Британия премьер-министрі Д.Кэмерон, Германия канцлері А.Меркельді қолдап, толеранттылық саясаты ұлт, дін мәселелерінде ойдан шықпай отыр деді. Мультикультурализм идеясының тиімсіздігін мойындады.
Сонымен, тарихи қалыптасқан ұлт­тық-этникалық қауымдастықтардың тұ­рақ­тылығы, беріктігі оның адамдардың маңызды қажеттілігі , сұраныстарынан, тіпті мұқтаждықтарынан туып отыр.
Біріншіден, ұлттық сана-сезім, психология оның мәдени және рухани құндылықтарының бейнесі, ұлттың ұлт ретінде басын біріктіріп, тұтастығына, тарихын сақтауына негіз болады.
Екіншіден, этникалық стереотиптер, ұстанымдар басқа ұлттарды қабылдауға, «біз» бен «оларды» салыстыруға, олармен араласып, алысып-берісіп өмір сүруге бағыт береді.
Үшіншіден, адамның дүниетанымы, рухани бейнесі, мәдени таңдауы, өмір салты, дәстүрі, наным-сенімі көп жағдайда этникалық тегіне байланысты. Сондықтан да, ұлттық қауымдастық конструктивистер айтқандай жасанды идея емес. Белгілі бір тарихи қажеттіліктен пайда болып адам өміріне де зор ықпал жасайды. Өзінің үйреншікті мәдени, әлеуметтік, дәстүрлі, тілдік ортасынан бөтен ортада адам өзін әлсіз, бишара сезінеді, кейде тіпті күлкілі көрінеді. Оның іс-қимылы басқа ұлт өкілдеріне қораш көрінуі де мүмкін. Оның мәртебесі оның қаржысымен емес, өмір сүретін ортасы, білімділігі, мәдениеті, тәрбиесімен айқындалады. Ол жеке адамды жатсынудан туған жағдай емес, керісінше өзінің басқа ортада ыңғайсыз сезінуінен туған жәйт.

«Мемлекеттік ұлт» идеясы
Еуропада да мемлекеттік ұлт құру идеясын ұстанғандар болған. Мысалы, Франко зорлық-зомбылықпен, қан төгіп, баскілер мен каталондықтардың ұлттық қозғалыстарын басып жаншығанмен де мызғымас біртұтас испан ұлты қауымдастығын құра алмады.
Үш тілде сөйлейтін Бельгия ко­роль­дігінде, солтүстігінде 5,7 млн. фламандықтар фламанды тілінде, оңтүс­тігінде 3,3 млн. құ­райтын валлондықтар француз тілінде, шығысындағы этникалық топ неміс тілінде сөйлейді. Әр провинция ұлттық-этникалық негізде автономия құрып, Бельгия федеративтік мемлекетке айналды. Ұлтаралық мәселе елде әлі де шиеленісті жағдайда, бұл мемлекет ыдыраудың аз-ақ алдында.
Испанияның мемлекеттік құрылымы да терең өзгерістерге ұшырады. 1979 жылдан бері Каталония, Баскония, Ви­ленсия,Галисия және Балеар атаулары автономия алды. Этникалық тілдер кас­тиль тілімен қатар ресми тіл мәртебесін алды. Мемлекет жалпы 17 әкімшілік территориялық және ұлттық аймақтарға бөлінген. Ұлттық автономияларға табиғи ресурстарын пайдалануға, ұлттық мәде­ниеттерін дамытуға, білім және басқа да салаларға еркіндік берілген.
Ал, Англияға келсек, онда шотландықтар мен уэлстіктерге ұлттық-территориялық әкімшіліктері құрылған. Орталық билік пен федеративтік байланыстардың жолдары қарастырылуда. Шотландияның Парламенті дербес сыртқы саясатқа және өте бай мұнай көздерін дербес билеуге ұмтылуда.
Францияда корсикандықтардың XIX ғасырда басталған ұлт-азаттық қозғалысы 1991 жылы корсикан автономиясын құруға әкелді. Францияның Ұлттық Мәжілісі ұзақ талқылаудан соң, «корсикан халқын» ресми түрде мойындады. Сонымен, Еуропада барлық ұлттық қауымдастықтар әртүрлі деңгейде өз мемлекеттігіне қол жеткізді. Совет Одағының, Югославияның, Чехословакияның ыдырауы Еуропада жаңа конфедерациялық қауымдастыққа жол ашты, бүгін Еуроодаққа 27 мемлекет кіреді, 5-6 мемлекет кіруге дайындық үстінде еді. Бүгінгі дағдарыс оның болашағын күмәнді етіп отыр. Сонымен Еуропада барлық ұлттық қауымдастықтар мемлекеттер жүйесінде өз орнын табуға ұмтылуда. Ал Югославия, Чехословакия жасанды федерациялар сияқты одақтар, КСРО ыдырап, жаңа демократиялық талаптарға сай мемлекеттілігін таңдады.
Қираған империялардың жұртында өмірге келген афро-азиаттық мемлекеттер көп тілді, көп дінді, көп мәдениеттілігімен ерекшеленеді. Неке, отбасы, білім, құқық, дәстүр, еңбек салаларында бұл этникалық ерекшеліктер дараланып, әр этникалық топтың ішкі қатынасын реттейтін механизмге айналды. «Бір мемлекет – бір ұлт» идеясын іске асырған тұста бұл мемлекеттерге өте өткір шиеленісті қайшылықтарға тап болды. Сепаратизм, автономизм, шови­низм идеялары елді жанжалдарға итермеледі. Бұл қақтығыстарға жас мемлекеттер ықпал етуге қауқарсыз болды, қай жеңгенің менікі дегендей сырттан байқап отырған жағдайлар жиі кездеседі. Бір ұлтқа бүйрегі бұрмасын деп, кейде ел басшылары, элита өкілдері жергілікті этностардан болмады, олар барлық этностарға ортақ мүдде көздейді деген ой үстем болды. Сан жағынан басым этникалық топтар мемлекетке өз үстемдігін орнатуға, ұсақ топтарды өзіне сіңіруге тырысты. Этнос­танушы ғалымдардың айтуы бойынша, «бір мемлекет – бір ұлт» идеясы этникалық топтар мен азаматтарды мәжбүрлеумен қол жеткізілмейді. Этностардың құқын шектеу, биліктен «бөтендерді» ығыстыру, оларды тең азамат етуді емес, кем бағынышты топқа айналдыруды көздейді. Бирмада 67,8 пайызын құрайтын бирмандықтардың үстемдігі басқа ұлттардың ызасын туғызды. Бирмада өз тарихи этникалық территориясында карендер 6,3 пайыз (2,6 млн.) , шандар – 4,9 пайыз (2,1 млн.) арақандықтар – 4,2 пайыз (1,8 млн.) еркін дамуға тырысуда. Бирма федеративтік мемлекет делінгенмен, шындығында унитарлы мемлекетке айналды.
Филиппин елінде бисайлықтар (35пайыз) тогалдықтар (25 пайыз), илокандықтар(10 пайыз) құрағанмен бір тұтас ұлттық мемлекеттің нышаны жоқ. Елдің астанасы Манила қаласында өндірісі дамыған нарық, капитализм қарқын алған. «Филиппин ұлты» белгілері сезілмейді, ұлттардың өзіндік мүдделері айқын көрініс алып отыр. Ел билеушілері, әсіресе, Ф.Маркос «филиппин ұлты» идеясын жалықпай уағыздағанмен, «жалпы ұлттық» рухты сіңіруге тырысқанмен, бір пікірлестік, ынтымақтастық қалыптаспады, «жалпы ұлттық» идеяның іргетасы қалыптаспады. Оның басты себебінің бірі, сараланған ұлт идеясының қалыптаспауы. Президенттің кадр мәселесінде бір ұлтқа артықшылық беруі, тіпті күзет қызметін локан этносы өкілдеріне сенуі елді ойландырды. Бір этносқа артықшылық беруі Тайланд, Шри-Ланка, африкандық мемлекеттерде жиі кездеседі («Социологические исследования» 1999, №5.124-125 беттер). Сонымен бірге, елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдай, жемқорлық, ұрлық, шенеуніктердің жалпы елдің қамы емес, өз қара бастарының қамымен айналысуы, жемқорлардың басым, мемлекет құрушы ұлт өкілдерінен болуы да елдің басын біріктіруге кедергі болып отыр. «Бір мемлекет бір ұлт болуы үшін ” ұлтаралық ахуалдың қалыптасуы маңызды. Зерттеуші Р.Исмагулова Африка елдерінде халықтар туралы «жыртқыш», «қаскүнем», «пайдақор», «айлакер», «залым», «жалқау», «қайырымсыз», «сатқын» сияқты жағымсыз стереотиптер кең тараған. («Азия и Африка сегодня», 1957 №6, 22-23 беттер).
Замбия «бір ел – бір ұлт» идеясын басшылыққа алып, 73 ұсақ этникалық ұлттық топтардан бір ұлт қалыптастыруға бет алды. 1991 жылы Президент Ф.Чилуби барлық этностарды ығыстырып, өз этносы бембамен жақындағанда жанжалдар бас­талды. Ал 1995 жылғы конституция бемба этносының басымдығын бекітіп, ел халқы заңмен мұсылман, христиандар болып жарияланған тұста елде ойран басталды. Ал Руандада елдің 15 пайызын құрайтын, бірақ дамыған тутси тобы елді түгел басқарып тұр. Ал, 84 пайыз құрайтын хуту биліктен түгелдей ығыстырылған. 1994 жылғы ұлтаралық қақтығыста бір миллионға жуық тутси қырылды. Бүгін де жағдай күрделі күйінде қалып отыр. Бір сөзбен айтқанда, «бір ел – бір ұлт» идеясы бір ұлтқа артықшылық беріп, ұлтаралық қатынастарды шиеленістіреді.

«Ресей ұлты» хақында
Совет Одағы ыдырап, ұлтаралық қай­шылықтар күш алған тұста Ресейде де «Ресей ұлты» идеясы алға тартыла бастады. Паспортта ұлты көрсетілмейтін болды. Батыстың конструктивизм теориясын негізге алып, ұлт аңыз, қиялдан туған қауымдастық деуші ғалымдар көбейді. Ең бастысы Ресей өзінің бағыт-бағдарын әлі анықтап алмаған мемлекет дейді Збигнев Бжезинский. Ол тура мынандай сұрақ қояды:
«Чтобы быть русским, должен ли человек быть русским с этнической точки зрения или он может быть русским с политической, а не этнической точки зрения (т.е. быть «россиянином»-что эквалентно «британцу», не «англичанину»)? Например, Ельцин и некоторые русские доказывали (трагическими последствиями), что чеченцев можно «даже должно считать русскими» (Збигнев Бжезинский. Великая шахматная доска.М.1999ж., 119бет).
В.Путин алғашқы рет Ресей Президенті болған тұста «ұлт» ұғымына этномәдени емес, азаматтық қауымдастық – «саяси ұлт» мәнін беруді жиі қолдады. Оның «ресейлік ұлт», «ресей азаматтары», «біз ұлт ретінде», «біз ресей халқы», «біртұтас ресей халқы» тағы басқа сөздерінің астарында ұлтты мемлекеттік қауымдастық ретінде қабылдау идеясы жатыр. Ұлт және одан туатын «ұлттық мүдде» сияқты сөз тіркестері В.Путин жолдауларында жиі кездесті. Ресей ғалымдары В.Путин «ұлт» ұғымын 2000ж.-10 рет, 2005ж.-15рет, 2007ж.-18рет пайдаланды деп көрсетті (Общественные науки и современность, 2007ж.№2,69 бет).
«Ресей ұлтын» қалыптастыру бары­сында ассимиляцияға ұшырап, ұлт­сызданғандарды, ұлтын орысқа ауыс­тырғандарды қолдау, ұлтсыздықты саяси мәдениетке, әдепке, төзімділікке, кеңдікке теңеу орын алған. 2005 жылдан бері Коми-Пермяк, Таймыр, Эвенки, Усть-Ордын Бурят, Коряк, Ағын Бурят автономиялық округтары тарады. Бұл орыс ұлтына қарсы психологияны өршітіп отыр. Шағын ұлт өкілдерінің арасында үрей көбейді. Әсіресе, ненецтер мен адыгейлер орыстарға деген араз­дығын ашық білдіруде. Енді қалған автономиялық республикалар да таратылады деген үрей пайда болды («Литературная газета», 14-20 мамыр, 2008жыл).
Сонымен, Ресей де «ресейлік ұлтқа» бет алды, бірақ, бүгін ресейлік азаматтар үшін, әсіресе, орыс емес қауымдастықтың арасында ұлттың этностық мазмұны басым. Ғалымдар Ресейдегі ұлтаралық қарым-қатынастардың дамуын физиканың энергияның сақталу және айналу заңы бойынша дамиды деп есептейді: сепаратистік қауіп бәсеңдеп, әлеуметтік шиеленістер азая бастаса, «біз жеңдік!» – деген ұлыдержавалық шовинизм күш алады, ал, ол өз кезегінде қайтадан сепаратизмді күшейтеді. Осылай цикл қайталана береді. Бұл болжамның шындығын уақыт көрсетеді.

(Жалғасы бар)
Амангелді Айталы,
философия ғылымдарының докторы, профессор

Алдыңғы «
Келесі »