АРАЛ-КАСПИЙ ӨҢІРІ: НАУРЫЗ МЕРЕКЕСІНІҢ ТАРИХЫНА ҚАТЫСТЫ КЕЙБІР АЙҒАҚТАР МЕН ЖАЙТТАР

  • 21.08.2017
  • 474 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Серік Ерғали,
мәдениеттанушы

Бүгінде Наурыз мерекесінің туындауы мен оған қатысты барлық жоралғыларды парсы жұрты мен ежелгі Ираннан іздеу әлемдік тарих ғылымында қалыптасқан пайым болғанмен, дәлелді дәйек деуге келмейді. Ондай пайымдар Наурыздың тегі мен тарихына қатысты төмендегідей біржақты ғылыми көзқарастың қалыптасуына тиек болып отыр:
– Сафар Абдулло, [1,8б] «Навруз широко отмечался более 1000 лет как официальный праздник в 3-х великих иранских империях от Ахеменидов до Сасанидов вплодь до завоевания Ирана арабами»;
– Саид Муххамад Бокир Камоладдин, [1,285б]: Навруз является одним из древнейших праздников, который отмечается в Иране уже свыше шести тысяч лет.
Алайда, тарихта қалыптасқан ежелгі Иран мемлекеттері жөнінде олардың парсы жұртына ғана тиесілі екеніне күдікпен қарайтын уақыт жетті. Себебі, түркілік сөз төркініне барып тірелетін «парсы» этнонимін былай қойғанда, аталмыш ежелгі мемлекеттердің тұтушысы (носителі) ретінде түркілік көшпелі жұрттың ізі байқала бастады.Оның үстіне Наурыз мерекесінің парсылық ауқымнан да кең дүниежүзілік сипаты бар екенін ұмытпай әрі оны сол ауқымда қарастыратын да мезгіл жетті. Оның үстіне, жоғарыда аталған алты мыңжылдық тарихы бар Иранға қатысты Ахеменит, Парфия, Бактрия мемлекеттеріне қатысты еркін тарихшы Мұрат Аджидың [2] мына уәжіне ресми тарих ғылымы тарапынан тегеурінді төтеп беру жүзеге аса қойған жоқ: «В Персии все было свое. Она имела строгие черты тюркского государства, особенно после реформ царя Дария. В ее армии главенствовала кавалерия, которой на Среднем Востоке прежде не знали, отсюда те огромные военные успехи. Тюрки ввели «ямы», то есть конную почтовую службу, которая восхитила Геродота. Значит, они писали письма… Об их исключительности говорит и то, что Ахемениды носили неиранские имена, это подметили сами иранисты… Случайно ли?» Бұған қоса, аталған мемлекеттердің ізімен батыс Азияға өз ықпалы мен ізін қалдырған «төре скифтердің» («патшалық» аталып келген) де түркітекті жұрттарға, оның ішінде ежелгі оғыздарға тікелей қатыстылығын әзербайжандық ғалым Заур Гасанов өзінің іргелі [3] еңбегінде жан-жақты дәйектеп шықты. Десек те, біздің мақсат ежелгі «ирандық» мемлекеттерді «түркілендіру» емес – Наурыз мерекесі аталып өткен көне тарихи ортаның түркілерге қатысты болғандығына назар аудару. Алайда, Наурыз мерекесінің тарихи жазынды күйіндегі сипатынан тыс, нағыз мазмұндық географиялық аумағы одан да кең екенін және оны біржақты парсыдан төркіндетудің орынсыздығын байқататын қазақстандық ғалым З.А.Джандосованың [1,278б] мына бір аңғартпасы қайран қалдырады: «Любопытно, что похожий новогодний обряд существует с давних времен в Японии, когда в седьмой день первого лунного месяца (ныне – седьмого февраля) готовится жидкая рисовая каша, в которую добавляется «семь трав» (яаяпкуса), и в некоторых местах существует даже специальный праздник Нанакуса мацури». Демек, Наурыз көженің жапондық «яаяпкуса» аталатын тағы бір тұрпатын, сонау, қиыр шығыс аралындағы жұрттың тұтынуына қарағанда, жеті дәмді бұл асқа тарихы мен тілі барынша жуық түркілерден басқа ешкімнің қатысы бар деу қиын. Ал, бір қызығы, Алматы облысы Райымбек ауданындағы албандар да Наурызды ақпан айында атап өтетін салты бар екен. Соған қарағанда, Наурыз турасындағы пайымдарды келте қайырудың жөні жоқ.
Наурыз мерекесінің мазмұны мен тұрпаты әлемдік елдердің қайсысына тән десек те, оны идеологиялық жағынан рәсімдеп, тарихи дәстүрге сіңірген зороастр діні екенін жоққа шығара алмаймыз. Наурызға қатысын былай қойғанда, ол діннің адамзатқа мол әсерін белгілі зороастртанушы Мэри Бойс [6] былайша бағалады: «…самая древняя из мировых религий откровения и которая, по видимому, оказала на человечество большее влияние, чем какая-либо другая вера». Аталмыш діннің адамзат тарихындағы маңызы біздіңше, космогониялық дуалистік ұғым мен танымды дәйектеп, өмірлік кеңістен бір-біріне оппозициялық ұстанымдағы қос полярлық тараптың жарасымын іздеуге адамзатты итермелеуінде болса керек. Бұл турасында тарихнамашы Мұрад Аджи: [2] «Дуализм учения Зороастра конечно же не означал, что пророк был противником монотеизма. Он развивал представление о приближении последнего этапа существования мира, когда Добро и Зло будут отделены друг от друга. Зороастр учил, что каждый человек участвует в уничтожении Зла и восстановлении Добра, перед которым одинаково равны все. По мнению известного востоковеда Р. Фрая: «Тот, кто видит в последователях Зороастра мирных пастухов со стадами скота, а их врагами считает кочевников, угоняющих и убивающих скот, находит в словах пророка больше, чем в них содержится» деуі біраз жайды аңғартады. Шын мәнінде зороастр дінін түркілік тәңірлік діни көзқарастан ажырату қиын, өйткені, зорострлық дуализм тәңірлік сенім жүйесінің де өзегі болып табылады. Себебі, тәңірлікті Тәңір-Іңір, Құт-Жұт, Ін-Ен (ин-ян), Үлген-Эрлик, Қыс-Жаз, Ақ-Қара секілді оппозициялық қос тарапсыз елестету мүмкін емес. Тіпті, мұның барлығы түркілік Наурыз рәсімдерінің сипаты болып табылады. Шынында да, М.Аджи мырзаның [2] «Исток веры всюду был один, это чувствуют все мало-мальски грамотные люди, даже в переписанной (кодифицированной при Сасанидах) Авесте, древнейшем сборнике священных книг Ирана, прочитывается он. А почему? Никто не знает. Впрочем, без тюркской истории понять это нельзя» деуінде үлкен сыр бар.
Наурыз мерекесін түркі халықтарының рухани-мәдени құндылықтарының бір көрінісі ретінде мойындайтын мезгіл жетті, оған әзірше жоғарыда аталғандай, біржақты қасаң ұғымнан шыға алмау мен оған түркілік құндылық ретінде қарауға жалтақтау басым. Наурыз мерекесі түркілердің Күн мен Түн қатысына орай дәстүр еткен төрт мерекенің бірі екенін ескеретін мезгіл жетті. Белгілі этнограф А.Сейдімбек [4,206 б] «Көшпелі қазақ төрт маусымды өз ішінде үшке бөліп,12 айды саралаумен ғана шектелмеген. Әр айды 30 тәуліктен жіктеп, әр маусымға 90 тәуліктен еншілеткен. Қазақ тіліндегі «жаз тоқсан», (жаз маусымы), «жел тоқсан» (күз маусымы), «қыс тоқсан» (қыс маусымы), «жыл тоқсан» (көктем маусымы) деген сөз тіркестерінің мәні осында.» деуінен түркілердің төрт маусымға сәйкес төрт іргелі мерекесінің болғандығын шамалаймыз. Жыл тоқсан мерекесі – Наурызға, жаз тоқсан мейрамы – сахалық Ысыахқа,қазақтың сақпан тойына («Қымызмұрындық» рәсімі осының бір көрінісі) сәйкес келсе, қыс тоқсан салтанаты – қысқы күн тоқырауындағы Күн-сәбидің туылуы ретінде (бұған қазақтың ежелгі «Соғым» науқаны сәйкес) аталып өтетін, бүгінде кейбір түркі халықтарының «Корачун» аталатын ырымдық мерекесіне сәйкес,ал күз тоқсан мейрамы – бүгінде татар-башқұрттар ғана атап өтетін «Сабантой» жиын-терім мерекесі сәйкес күзгі маусымның салтанаты болған деуге негіз бар және ол күзгі Күн мен Түн теңелісіне сәйкес келетін 21-23 қыркүйек аралығында халықтық сауықтың салтанаты болған сыңайлы. Жоғарыдағы мәліметтерді ескере келе, Арал-Каспий өңіріне ерекше тән, Наурыз мерекесіне қатысты мына жайттарды атап өткен абзал.
1. Аталмыш маңай қазақтары Нау­рызды Ортаңғы Азия тұрғындары секілді көктемгі Күн-Түн теңелетін күні емес, ескіше – наурыздың бірінен, жаңаша – 14 наурыздан бастайды және бұл күні «Қыс тоқсан» маусымының шығуына сәйкес Көрісу рәсімімен ескі жылды шығарып салу мен Жаңа жылды қарсы алу шаралары қатар басталып кетеді. Және де адамдардың «Көрісу» аталатын төс қағыстыру рәсімі де тек қана осы өңірге тән болып отыр.
2. Жоғарыда аталған әрқайсысы 90 күндік 4 маусымнан артылған жылдағы бес күн «қонақ» аталып, Наурыз айы біт­кен соң, 14-18 көкек аралығында өлара есе­бінде өткеріледі. Мұны Арал-Каспий өңірінің жұртшылығы «Бес қонақ» ата­ғанымен, Қазақстанның өзге өңірі бұдан бейхабар, ол жайында соңғы кездері ғана баспасөз арқылы таралған ақпарат арқылы танып білуде.
3. Авест ілімі бойынша әрбір күннің атауы болған, демек, әр күннің өз сипаты болғаны. Грек тарихшысы Квинт Руф (б.з.д. І ғ.) [4.227б] өзінің «Ескендір жорығы» Ортаңғы азиялық көшегендердің Наурызда қотанға шымқай қызыл мауытыдан киінген 365 бозбаланың шығуын олардың өздеріне сай сипаты болғандығынан хабардар етеді. Демек, әрбір тәулік-сәбидің есімі де болғаны. Олардың қызылтүсті киінуі оттың бөлшегі, Күннің шапағы екендіктерін білдіргені. Ол кезде әр ай түгілі әр күннің атауы болып қоймай, әрбір тәулік Күннің қасиетті мезеті саналған. Осыған орай, Маңғыстаудағы «360 әулие» ұғымы о бастағы әр күнді дәріптеу нанымының жұрнағы екендігі бүгінде ғылыми ортаны ойландыра бас­тады. Жалпы, Маңғыстау түбегі ежелгі тәңірлік танымға негіз болған Зороастр дінінің бесігі іспетті. Түбектегі ежелгі әулие орындар мен ескерткіштер осыған меңзейді.
4. Аталмыш өңірге қатысты енді бір жайт наурыздық мифтің бас кейіпкері болып табылатын Жамшид патшамен байланыста. Наурыздың шығуына қалам тартқан И.С.Брагинскийдің [1,152б] «Легенды связывают введение этого праздника с именами мифических царей – то ли Джамшида, то ли Каюмарса. Ввиду того, что образ Каюмарса связан с представлением о первочеловеке (древнеиранское его название в Авесте – Гайа Мартан, т.е. «живой смертный», иначе «человек»; позже это название превратилось в «Гайомард», «Гайомарт», «Каюмарс»), который принес людям блага культуры, то можно считать, что легенда, связывающая возникновение праздника с Каюмарсом, более древнего происхождения» десе, Э.Негмати [1,239б] былай дейді: «Джамшид – легендарный царь древнего Ирана; Каюмарс, согласно зороастрийской легенде о сотворении мира, первый человек, а по «Шах наме» Фирдоуси, первый царь…
Хайям, как Фирдоуси и Бируни, возникновение Навруза считает началом сотворения мира и связывает его с именами Джамшида и Кайумарса». Алайда, «жел болмаса шөптің басы қимылдамайды», Кайумарс есімі қазақтарда ғана емес, әлемнің көптеген халықтарында сақ­талған суға байланысты «қай» (кай: қайсақ, қайрақ, қайраң, кайак, қайық, кайута…) сөзінен басталуы тегін емес. Бәлкім, Кайумарс айтулы әлемдік топан судан кейінгі адамзатты бастаған белгілі бір тұлғаның лақап аты болуы ғажап емес.
Бір қызығы, Кайумарспен қабат­тастырыла, Наурызға қатысты айтылатын есім – Джамшид. Осы екі есім де белгілі ұлы апаттық негіз – су мен отқа байланысты сөзден туындап тұр: Қай – су, Шам (джам) – жарық, от. Мұның екеуі де адам өміріне қажетті басты тірлік негіздері, соған қарағанда, Кайумарс-Джамшид екілігіне қатысты, Авеста жазбаларында сақталған жайттар аса ежелгі мифтік туындының жұрнағы секілденеді. Бұл уәждерімізді мына бір келтіріндімен бекіте түсуге болады. Шариф Шукуров, [1,178-179 б] «Установление праздника приписывается одному из центральных героев мифологической и эпической истории Ирана царью Джамшиду. В Авесте – священной книге зороастрийцев – он фигурирует под именем Йима. Рассказывается, что настоящяя имя Джамшида было Джам, но однажды, путешествуя по Ирану, он оказался в одной из иранских провинций под названием Азербайджан.Там он повелел установить украшенный драгоценными камнями трон на возвышенности (гора), обратить его в сторону восходящего Солнца и, увенчав себя короной драгоценных камней, воссел на трон. Восходящее Солнце озарило своим светом трон и корону, увидев это, возрадовались и решили, что день этот отныне будет называться Новым (Нав Руз), а поскольку слово солнце и блеск по персидски звучат как «шид», то царя Джама с этих пор стали называть Джамшидом, то есть блистательным, солнцеподобным Джамом.Так возник праздник…». «Шид» сөзіне барынша мағыналық және айтымдық жағынан сәйкес келетін қазақтың «ши» сөзі, бір түптен шығатын жіңішке де түзу далалық өсімдік ұғымын беріп қоймайды. Күншапақты көшегендердің қаң-арбаларының доңғалағының шабағына барынша жуық сәуленің сояу тұрпатының «шапақ» аталуы да, олардың түпкі бір сөзден туындағанын көрсетеді. Ендеше, «ши» мен «шид» сөздері де о бастағы бір сөз болуы керек. Сонда, Джамшидттің ежелгі түркілік нұсқасы «Шамши» болуы да ықтимал, содан барып бүгінгі Шәмші, Шәмшиден есімдері таралып, антропонимдік идеалға айналған.Айтпақшы, белгілі қазақ композиторы Шәмші Қалдаяқовтың әуелгі есімі де Жәмшит көрінеді. Енді, бір қызығы, аса бағалы тарихи «парсылық» делінетін осы дас­танда айтылған уәждер мен ұғымдар түркілік таным мен ұғымға барынша жуықтығына қайран қала отырып көз жеткізуге болады. Жәмшиттің о бастағы есімі Джам (Джем) екені айтылады. Оның тағының нұрлануына орай «сәуле», «нұр» ұғымдарын білдіретін парсылық «шед» (түркіше – ши) сөзі қосылған-мыс. Осы тарихи есімге барынша жуық аса ежелгі атау ретінде Ақтөбе, Атырау облыстарының аумағын басып ағатын өзеннің «Жем» аталуы еріксіз еске түседі. Бұл гидроним әлі күнге лингвистикалық жағынан тектелген жоқ. «Жем» атауы халық арасында таралса да, бұған қоса осы өзеннің екінші нұсқасы ресми картаға «Эмба» болып түскен. Бұл атауды патшалық Ресей кезіндегі картографтар жергілікті қазақтардан жазып алғанда қате жіберген делініп жүр. Алайда, Жәмшиттің авесталық есімі Йима болып, қазақ өзенінің атауы онымен байланыстылығы рас болса, әлгі «тарихи қатеге» басқаша қарауымызға тура келеді. Түркілік «м» және «б» дыбыстарының бір бірін ауыстыру жағдайы жиі екенін ескерсек, ежелгі «Йимма» түріндегі сөздің түркілік «Ймба» нұсқасы болуы – тілдік заңдылық. Ал ол қазақылана келе Ембі аталған болар да, картаға орысшаланған нұсқасы «эмба» түрінде түсуі ықтимал. Шынында да, Жем өзеніне «Эмба» сөзінің қатыстылығы қаншалықты екенін түптеу – бүгінде тұйыққа тірелген этноономастикалық мәселенің бірі болып отыр.
Назар аударатын тағы бір жайт – дастан бойынша Жәмшиттің ежелгі индо-ирандық бақташылық заманына қарасты басты кейіпкер екендігі. Кім біледі, бақсы бабаларымыз секілді жын-перілерді бағындыру сол Жем бабадан басталса, оның «И когда он захотел, див поднял этот трон Из степи до вершины» делінген хандық тағы орнатылған орын Жем өзені басталатын қазіргі Мұңал-Жары («Мұғалжар» қатеге ұрынған атау) аталатын Орал тауының сілемі болуы ғажап емес. Бұған қоса нұрлану көрінісін тілейтін Нуырла есімі әлі күнге дейін Жем бойында туылған балаларға қойылып келеді. Бұл есім қазіргі «Нұрланның» алғы нұсқасы болуы керек. Себебі, қазақта Нұрлан есімі ХХ ғасырда ғана пайда бола бастады. Тағы бір назар аударарлық жайт, елдің осы бір өңіріне тән қауынның бір сұрпының «Жәмші» аталуы. Жәмші қауын кішігірім болып келеді де, уылжып піседі, оны жұрт кеңес шаруашылығы кезінде «Колхозқауын» атайтын болған. Демек, жәмші қауын аңызға негіз болған дихандық аңызына қатысты Жәмшитке деген мыңдаған жылдар бойғы құрмет болса ше?! Бұған қоса, аталмыш өңірде Шәмші есімі көп тараған, сірә, бұл есім кәдімгі өркениет «шамын жағушы», «елін нұрландырушы» дегенді білдіретін Шамшы сөзі болуы да ықтимал ғой. Адамзат баласына өркениеттің негізін қалап, барлық өнердің ошағын маздатқан бас бабаға бұлайша құрмет етпегенде, баба әруағына бас июден танбайтын ұрпағы оны басқаша не демек?! Кім біледі, [2] «Крупней­ший ав­торитет по топонимике профессор Э. М. Мурзаев в 1996 году написал так: «Общеизвестно, прародиной древ­них тюрков была Центральная Азия. Надо думать, что и зарождение тюркской топонимики происходило именно здесь. Отсюда, как из родового гнезда, географические названия вместе с их носителями распространились… до Тибета, Индии, Каракорума, Северной Африки. И естественно, возраст тюркской топонимики различен: чем дальше от центра, тем он моложе… в Центральной Азии его можно определить в три тысячи лет» делінген уәждің шынында да Арал-Каспий өңіріндегі ең ұзын Жем өзенінің атауына да қатысы бар.
Жоғарыдағы пайымдарды қорыта келе, Наурыз мерекесінің төркіні Авест жазындысында көрініс тапса, онда Зороастр аталып жүрген діни көзқарастың көзі антагонистік қос тарапты жарастырып, ғаламдық дуа­лизмді паш етуді мақсат еткен, ежелгі хатқа «Заратуштра» болып түскенімен, о баста түр­кілік «Жарастырушы» қабылет пен лақап атқа ие болған Арал-Каспий аралығын жайлаған елден шыққан бабамыздың бірі болуы кәдік деген ойға келеміз. Оны мына [5] ғылыми уәж де мақұлдай түседі: «Совокупность исторических, литературных и лингвистических данных убедительно говорит в пользу восточноиранского, т. е. среднеазиатского происхождения Авесты. Географический ландшафт, историко-культурные сведения, религиозно-мифологические представления в Авесте явно восточной ориентации. В Авесте нет ничего специфического для религии западных иранцев, известной по данным античных авторов, нет следов столь характерных для западного Ирана тесных связей с Передним Востоком (Междуречьем), нет и западноиранских географических названий. Лингвистический анализ тоже говорит о северо-восточном характере языка Авесты. Лишь в процессе ее кодификации и распространения в Азербайджане и в западном Иране в нее вошли как позднейшие интерполяции среднеперсидские языковые элементы. «Гаты», «Яшты», мифологические части «Вендидада» и «Ясны» не оставляют сомнения в их восточноиранском происхождении. Также остается бесспорным, что в течение многих веков существенные части Авесты сохранялись изустно». Ендеше, Арал-Каспий өңірі бұдан кемінде 3-4 мың жыл бұрынға адамзат тарихындағы рухани-мәдени құбылысқа үлес қосқан үдерістің негізгі желісі өткен ареал болуы әбден ықтимал.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. С. Абдулло, «Магия Навруза», Алма­ты, 2007. – 312с.
М.Аджи, http://www.adji.ru/book9_2.html
2. З. Гасанов, «Царские скифы», АҚШ, Liberty Publishing House, 2002. – 493 с.
3. А.Сейдімбек, «Қазақ әлемі», Ал­ма­ты, «Санат», 1997. – 464б.
Интернет-ресурс: http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-2622.htm
4. М.Бойс,http://www.alleng.ru/d/relig/relig037.htm

Алдыңғы «
Келесі »