• «Ақиқат» журналы
  • >
  • Дінтану
  • >
  • Абу Ханифа, Имам Матуриди және Қожа Ахмет Йасауи ілімдері арасындағы сабақтастық немесе түріктердің діни дүниетанымының қалыптасуы

Абу Ханифа, Имам Матуриди және Қожа Ахмет Йасауи ілімдері арасындағы сабақтастық немесе түріктердің діни дүниетанымының қалыптасуы

  • 30.11.2015
  • 1181 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Зікірия ЖАНДАРБЕК,
дінтанушы

Алла Тағаланың адамзат баласын жаратуда оған ақыл беріп, өзге жаратылыстардан ерекше етіп жаратуының өзінде хикмет барлығын көп адам сезіне бермейді.  Ал, адамзат қоғамының дұ­рыс өмір сүруі үшін жіберілген Алла Таға­ланың дінін қабылдау мен оны ақыл таразысына салып, қоғам игілігіне жаратуда ақыл құралының маңыздылығы және жетекші рөл атқаратындығын ешкім жоққа шығара алмайды.  Адам баласын да өзге жаратылыстардан ерекшелеп тұр­ған осы ақыл. Алла Тағаланың дінді өзге жаратылыстарға емес, адам баласына беруінің өзі ақылға байланысты екендігін кейбір мазхаб өкілдері мойын­дағысы келмейді. Алайда, Құранда ақыл туралы, оның дінді түсінудегі және өзгелерге түсіндірудегі рө­лі туралы мынадай аят бар: «Ант болсын! Сендерге ішін­де ескертулерің (үгіттерің) жазылған кітап түсірдік. Сонда да ақылдарыңды жұмсамайсыңдар ма? Бірақ та, адам­дардың көпшілігі білмейді» [Рум сүресі, 30/30]. Демек, ақыл  Алланың кітабын түсініп, амал қылу жолындағы басты құрал. Дінді, діни негіздерді қабылдауда ақылды қолданбайынша адам бала­сының иманы толық болмақ емес. Өйткені, адамның иманы толық болуы үшін оның алдымен Алланың хикметін танып, ұлығын мойындауы керек. Ол үшін ақыл құралының Алланы танытуда атқаратын рөлі шексіз. 


Түріктердің көне жазба ескерткіштерінде ақылдың адамзат қоғамындағы рөлі туралы жазылған ойлары түріктің көне діни танымында да ақылға баса мән берілгенін көруге болады. Мысалы, «Адамдар Тәңірден кел­ген құттың идеясына сәйкес әрекет етсе, өмірі жақсарар және бұл құтпен хан болар. Ақыл да Тәңрінің берген бір құты. Қағандар адамдарға басшылық жасағанда ақылды қолданар болса, қоғам жақсарады. Ақылды қолданбаса, қоғам жоқ болар»19. Тоныкөк   ес­керткі­шінде «Одан кейін Көк Тәңрісі ақыл бергендіктен мен оны қаған қылдым», – деген сөздер ақылға түріктер көне дәуірден қаншалықты мән бергенін көруге болады20. Бұл айтыл­ғандар түрік халықтарының көнеден келе жатқан діни танымында ақыл­ға баса мән берілгендігін көрсетеді. Түрік­тердің Исламды қабылдауында да сол ақыл құралына жүгінгендігін, ақыл таразысына салып, бұл діннің дұрыстығын мойындап барып, Ислам діннін қабылдағанын айғақтайды. Мұны біз Түркістан жеріне алғаш ислам дінінің келу тарихына назар салғанда да көруімізге болады. Түркістан жеріне Ислам дінін Хорасан жерінде Омейядтар билігіне қарсы күрескен шиаларға жәрдемге барған түрік билеушілерінің сол жерде ислам дінін қабылдап, Түр­кістан жерінде алғаш Түрік-ислам мем­­лекеттерін тарих сахнасына шы­ғарды.  Түріктің көне дәуірлерден қа­лып­тасқан осы тарихи жады түбі тү­ріктен шыққан Абу Ханифа мен Имам Матуридидің ақылға негізделген бағы­тын қалыптастыруға негіз болды деп шамалауымызға болады. Жалпы, ақыл­дың адамзат қоғамы тарихындағы ор­ны мен оның дінмен сабақтастығын көр­сету жолындағы Имам Матуридидің рөлі ерекше екен­дігін оның мына төменде жа­зылған пікір­лерінен көруімізге болады.
Имам Матуриди: «Ақылға салып ой­ла­нар болсақ, ғаламды жоқ болып кету үшін жаралған деп ойлау хикмет тұр­ғысынан дұрыс емес. Ақылы-есі дұрыс адам өзінің мінез-құлқы, іс-әрекетімен хикмет жолынан алыстауы ол адам үшін дұрыс жағдай емес. Демек, ақылдың бір бөлшегін қалыптастырған ғаламды хикметтен тыс, негізсіз немесе жөн-жосықсыз жаралған  деп айтудың өзі артық. Дәлелденген бір айғақ – әлемнің жоқ болу үшін емес, үздіксіз өмір сүруі үшін жаратылғандығын көрсетер»21 – дейді. Демек, ақыл осы жаратылыстың құрамдас бөлігі және осы жаратылған әлемді жоқ болудан сақтап қала алатын бас­ты құрал. Өйткені, «Әлемнің негізі түрлі табиғаттар мен бір-біріне қарсы жаратылыстардан құралғандықтан, олардың бірлесуге тиістілерін бір жерге топтастырып, айырылуға тиістілерін ажыратуда ақылды басшылыққа алған жаратылыс иесі бар: Ол хикмет иелерінің  «кіші әлем» деп атаған жаратылыс иесі – адам баласы»22. Бұл жерде Матуридидің әлемнің жаратылуында адам баласының орны қандай болғандығын айқындап көрсетіп тұр­ғанын көреміз. Адам баласы әлемнің жаратылысында ерекше, өзге табиғи жара­тылыстарға ықпалын жүргізіп, басқара алатын, ақыл иесі ретінде өзге жаратылыстардан ерекшеленетінін көрсетеді. Ал, осы таным қазақ халқы санасының тереңінен орын алған және қазақ халқының ойшылдары еңбектерінде кеңінен жырланған тақырып десек артық айтқандық емес. Мысалы, Абай атамыздың мына өлеңіндегі жолдар бұған толық дәлел бола алады: 
«Әуелде бір суыз мұз ақыл-зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық                     жүрек,
Тоқталылық, талапты шыдамдылық-
Бұл қайратттан шығады, білсең керек 23.  
Ал, Шәкәрім қажа болса, Абайдың бұл ойын одан ары тереңдете түседі. Ол былай дейді: 
«Ақыл деген өлшеусіз бір жарық нұр,
Сол нұрды тән қамы үшін жан                 жұмсап жүр.
Тағдырдың қиын, сырлы                     сиқырымен
Жан тәнге, ақыл жанға матаулы                     тұр» 24.  
Демек, ақыл адам баласының бар іс-қимылының басты басқарушысы. Ақылсыз адам баласы ешнәрсені іске асыра алмайды. Және басқаруы мүмкін де емес. Өйткені, адамды өзге жаратылыстан ажыратып тұрған да осы ақыл. Алайда, сол ақылды көп жағдайда адам баласы өз орнында пайдалана алмайды. 
Имам Матуриди осылай Алланың хик­метін танытатын жол ақыл екендігін дәлелдеді. Ол Абу Ханифаның «Фихқ-ул Акбарындағы» әр мәселені терең талдап, Алланың бірлігі мен барлығын, Құдіреті мен Жаратушылық және тағы басқа сипаттарына ақыл арқылы танытуды мақсат етті және ол өз мақсатына жетті де. Оның соңынан оның қаншама ізбасарлары «Матуридилік» деп аталатын жолды қалыптастырды. Алайда, Имам Матуриди кезеңі де, одан кейінгі ғасырларда да оның ой-пікірінің көп таралуына мүмкіндік бермеді. Өйткені, бұл дәуірде Ислам әлемінде «ахл ал-сунна уа-л жамағаның», басқаша араб дәстүршілдігін ұстанушылардың ықпалы басым болып тұр еді. Тек, Имам Матуриди ғана емес, Абу Ханифаның да жолының кең қанат жаюына мүмкіндігі болған жоқ. Әсіресе, оның сенім-ақида мәселесіндегі ой-пікірлері мүлде қолданыста болған жоқ десе болады. Бұл екі ұлы ғұламаның ұстанымдарын іске асырған, бар халықтың иман-сеніміне айналдырған сопы Қожа Ахмет Йасауи болды. Әрине, бұл жерде шариғат өкілдерінің сопылыққа қаншалықты қатысы бар деген сұрақ тууы мүмкін. Оның үстіне Имам Матуридидің сопылыққа байланысты айтқан теріс пікірі де  бұл сұрақтың салмағын ауырлататыны даусыз. Соған қарамастан Қожа Ахмет Йасауи осы ғұламаның ой-пікірлерінің кеңінен таралып, миллондаған халықтардың санасынан орын алуына ықпал еткен тұлға болды. Ендігі кезекте осы мәселені талқылауға арнамақпыз. 
Қожа Ахмет Йасауидің тарих сахнасына шыққан кезеңі Ислам әлемінің рухани тоқырауға түсіп, өзара ішкі қақтығыстардың белең алған, соны сезген сыртқы күштердің Ислам жерлеріне жорықтарының басталған кезеңі болатын. Сол кезеңдердегі Батыста крест­шілер жорығы, қарақытайлардың Ис­­лам әлемінің шығысындағы Қарахан­дық мемлекеттерді толығымен тізе бүк­тіруі осы тоқыраумен байланысты болды. Мұсылман қоғамының бұлай азғын­дауын Қожа Ахмет Йасауи өз хикметтерінде былайша сипаттайды:
Ораза, намаз, иман, ислам қолдан кетті.
Күннен күн бетер деген хадис жетті.
Пайғамбар айтқандарды келіп жетті,
Бұл дүниені қараңғылық басты достар.
Дінсіз, ұстаздарға еш қауіп жоқ.
Дүние малын жиып, еш тояры жоқ.
Ұшып, қонып, өлімнен еш хабары жоқ.
Ол жанның діні дүние болды көргін25.
Немесе: 
Ақыр заман болған-дүр, патша залым                 болған-дүр.
Харам, шүбә толған-дүр, қайран болар                 Қожа Ахмет26.
Міне, осылай ол өз дәуірінің рухани ахуалына бағасын берді. Баға беріп қой­май, ол осы тығырықтан шығудың жолын іздеді және ол жолды тапты да.  Ол жол – Исламға Иманды қайтарып беру еді. Ол бар өмірін осы мақсатты іске асыру үшін жұмсады. Ол үшін Қожа Ахмет Йасауиге қыруар  білімді игеру қажеттігі туды. Ол өзіне дейінгі бар ілімді игерді және сол жиған ілімдері ішінен Абу Ханифаның рухани мұрасы мен Имам Матуридидің ақидасына баса мән беріп, сол екі ғұламадан қалған Иман, Ислам жолын толығымен қайтадан қалпына келтірді. Алайда, ол шариғат шеңберімен шектеліп қалған жоқ. Тариқатқа қадам басты. Бұл оның Исламды жаңа даму сатысына көтерген үлкен бет бұрысы еді. Бұл мәселені таратып айту үшін алдымен сол кезеңдегі Орталық Азиядағы діни  бағыттарға қысқаша тоқталып өтке­німіз абзал.
Орталық  Азияда X-XII ғасырларда ахл ал-сунна уа-л жамағаның ықпалы басым болды. Мауараннахрда ханафи мазха­бының рөлінің басым болғандығы туралы айтылғанымен27, Түркістан өлкесінде шафи‘ийлар ықпалы басым болғандығы туралы тарихи деректер бар. X ғасырда Түркістан жеріне келген ал-Муқаддаси шафи‘ийлар ықпалында болған жерлер ретінде Шаш, Илақ, Сығнақ, Тараз ай­мақтарын көрсетеді28. Ал, Насаб-нама нұс­қаларында Бакр ад-дин Қаффал Шашиді (978 ж.қ.б.) Түркістан жеріне алғаш ислам дінін таратушылардың бірі «Исхақ бабтың тубба‘ таби‘ны еді»29 – деп жазылады. Демек, бұл жерлер, Түркістан жері Қожа Ахмет Йасауи ілімі тарих сахнасына шыққанға дейін шафи‘ийлар ықпалында болғандығын ай­ғақтайды. Демек, бұл жерлерде араб дәс­­түршілдігі басым болды, – деп айтуға толық негіз бар. Ал, араб дәстүршілдігінің сол Түркістандағы түріктердің рухани-мәдени болмысына қаншалықты теріс ықпалы болғандығын айтып жеткізудің өзі қиын. Оны мынадай айғақтардан-ақ көруімізге болады. Мысалы, Қарахан мемлекетін құрған рулық-тайпалардың XII ғасырда толығымен ыдырағанының, мемлекеттің басқару жүйесінің өзгеріп, парсылық сипат алғанына куә боламыз30. Егер де Қарахан мемлекетін құрған түрік тайпалары толығымен араб-парсы дәстүрін қабылдамаған  болса, ру-тайпалардың ыды­рауы, мемлекеттік жүйенің парсылық си­пат алуы мүмкін емес еді. Оған дәлел ре­тінде Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін Қарахан мемлекетін құрған рулық, тай­палық одақтардың аттарын кездестіре алмауымызды алға тартуға болады. Бұл олардың ислам дінінің араб дәстүршілдігі бағытын ұстанған шафи‘ийлар ықпалымен некелік қатынастардың  өзгеруіне байланысты ыдырағанын көрсетеді. Сонымен қатар, Түркістандағы түріктердің тілі де қолданыстан шыға бастағанының куәсі боламыз. Оның дәлел ретінде Қожа Ахмет Йасауиге дейін бары-жоғы үш шығарманың ғана түрік тілінде жазылуы, атап айтқанда: Махмуд Қашқаридың «Диуан луғат ат-турк», Жүсіп Баласағұнның «Құтты бі­лік», Ахмет Йугнекидің «Ақиқат сыйы» атты шығармалардың жазылуы болатын. Міне, бұл деректердің барлығы X-XII ға­сырлар аралығында ислам дінінің шафи‘ийа мазхабының келуімен түріктердің өзде­рінің дәстүрлі мәдениетінен қол үзуге жа­қын қалғандығынан хабар береді. Осы кезеңде дүниеге Қожа Ахмет Йасауи сынды ұлы тұлғаның келуі түрік халқын тарих сахнасынан кетуден сақтап қалды. Ол өз жолын қалыптастыруда Абу Ханифа мен Имам Матуриди ілімдерін кеңінен пайдаланды. Ол алдымен Абу Ханифаның «Дін біреу, шариғаттар әртүрлі. Өйткені, пайғамбарлар әртүрлі» деген ұстанымын негізге алды. Ислам дінінің сенімдік негіздерін Абу Ханифаның «Фиқх ал-Акбар» шығармасы негізінде алып, қо­ғамдық  қатынастарды реттеуді толы­ғы­мен түрік дәстүріне берді. Басқаша  айтқанда, өзіне дейінгі «Ислам дінін қабылдау, араб болу» деген түсініктен арылуға, түрік болып та, түріктің дәстүрлі мәдениетін сақтай отырып та, мұсылман болу мүмкін екендігін толығымен дәлелдеп шықты. Ол дін тілін түрік тілінде сөйлетті. Ол былай дейді:
Қоштамайды ғалымдар біздің айтқан түркіні,
Арифтардан есітсең ашар көңіл мүлкіні.
Аят, хадис мағынасы түркі болса лайық,
Мағынасына жеткендер, жерге қояр бөрігін31. 
Ханафи мазхабы осылай түріктер арасына кеңінен тарала бастады. Қожа Ахмет Йасауи Абу Ханифа жолымен қоса, Имам Матуридидің ақидасын, оның Алланы тану жолын толығымен қабылдады және оны дамыта отырып, халық санасына құя білді. Имам Матуридидің ақылды құрал ете отырып, Алланың хикметтерінің сырын ашқан «Китабу-т Таухид» кітабындағы барлық танымды Қожа Ахмет Йасауи де қайталады деп айтуға негіз бар. Ол біріншіден, – Қожа Ахмет Йасауи кітабының «Диуани хикмет» аталуы, бұл кітаптың да мақсаты Алланың даналығын таныту, сезіндіру болғандығын көрсетеді. XII ғасырдан кейін Қожа Ахмет Йасауидің рухани мұрасы арқылы Ислам негіздерімен таныс болған түрік жұртының Имам Матуридидің де рухани мұрасымен Қожа Ахмет Йасауи шығармалары арқылы таныс болғандығы анық. Алайда, Йасауи «Хикметтерінің» бізге толық жетпеуі бұл сабақтастықты толық ашып көрсетуге мүмкіндік бермей отыр. Соған қарамастан Имам Матуриди танымының толығымен ешқандай ауытқусыз қазақ ойшылдары шығармаларынан кездесуі және олардың арасындағы үндестіктің 100% сай келуі Йасауи шығармаларында Матуриди ой-пікірінің толық қамтылғанына дәлел бола алады. Өйткені, олардың арасындағы алтын көпір Қожа Ахмет Йасауи болатын.  Имам Матуридидің «Хикмет және Ілім Иесі Бір Жаратушыны қабыл етпегендерге жауап» аталатын тақырыпта материалистердің ұстанымына берген жауабын бұған мысал ретінде келтіре аламыз.   Имам Матуридидің бұл тақырыпты талдауы екі мақсатты көз­дейді: біріншісі Алланың Хикметі мен Ілімнің шексіздігін дәлелдеу болса, екін­шісі, Алланың барлығын мойындағысы келмейтін түрлі көзқарас иелерінің қате­лерін көрсету, әлемдегі кез-келген нәрсе оның ықпалымен ғана жаратылып, оның белгілеп берген уақыты мен мекенінде өмір сүре алатыны, оның белгілеп берген шеңберінде ғана әрекет етіп, өзінің еркінен тыс дүниеден кетуі сияқты табиғаттағы сан қырлы жан-жануар мен жансыз табиғаттың оның еркіне бағынатынын дәлелдеу болатын. Жалпы, сырттай қарағанда, адам болсын, басқа жандылар болсын, ата-анасының ықпалымен, солардың қатысуымен дүниеге келеді. Алайда, жанды организмнің дүниеге келтірген ата-анасының бұл жердегі қаты­сы қанша, олардың сол дүниеге келе­тін балаларының қанша болатынын, олар­дың қандай болып өсетінін, оларды қандай тағдыр күтіп тұрғанын біле алмайды. Ал, олардың барлығын білетін, ол жанды орга­низмнің қашан, қай жерде дүниеге келе­тінін, қашан дүниеден кететінін белгі­леген Дана да, шексіз ілім Иесі болған Ұлы Алла. Қазақтың дәстүрлі дүниетанымы осы шең­берде қалыптасты, осы негізде Алланың барлығы мен бірлігіне иман келтірді десек, артық айтқандық емес. Оған мысал ретінде Шәкәрім қажының мына өлеңін келтіре аламыз:
«Өсімдік күннен алады ас,
Күн суық болса, түпке қаш.
Дым тиіп, нұр кеп жаратса, 
Өс-тағы жайнап, көңіл аш!»-
Дейтұғын жанда мән болар.
 Жұмыртқада ұрық жатпай ма?
Олар да тамақ татпай ма?
Жалынса, яки егілсе,
Онан да таңы атпай ма?
Орсаң да өлмес бидайды.
Жандықта шаһуат болмай ма?
Жатынға барып қонбай ма?
Құбылып қаннан тән жасап,
Түзеліп, әбден толмай ма?
Сіздерге мәлім әр жайы.
Анықты білмес діншілдер,
Өзімшіл, ойсыз, күншілдер:
«Жаныңды жолдан қосты», – деп,
Шариғат айтып, күңкілдер.
Ойында биттей сәуле жоқ.
Дін айтты: «Маған нан»,– дейді,
Адасқан дінді пән дейді.
Мағынасын анық біле алмай,
Рух деген сөзді жан дейді.
Осыдан жаман әуре жоқ.
Рух деген – дінсіз таза ақыл,
Мінсіздің ісі шын мақұл.
Айуандағы ақыл ол емес,
Аз ғана сөзім – аз тақыл.
Құранды оқы нанбасаң
Аз ондай көпте бар,
Айуанда айла, еп те бар.
Өсімдіктерде сезім көп,
Көбелек жейтін шөп те бар.
Әлемнен сұра алдасам32.
Шәкәрім қажы бұл жерде әлем заң­ды­лықтарына Матуриди ізімен талдау жасай отырып, соңғы ғасырларда халық санасында сырттан келген діни ағым ықпалымен мұнарлана бастаған шындықты қайта шығарып, әлемнің ортақ заңдылықтарына талдау жасайды. Сол арқылы халыққа діннің мәні мен мазмұнын түсіндіруге тырысады. Өз дәуіріндегі молдалардың дінді догмаға айналдыруына қарсы шығып, олардың діни таным негіздеріне бойламай, үстірт дінді қасаң қағидаға айналдырғандарын сынға алады. Осындай мысалды біз Имам Матуридидің әр пікіріне сай келетін қазақ ойшылдарының пікірлерін көптеп келтіріп бере аламыз. Бұл мысалдар Абу Ханифа мен Имам Матуридидің рухани мұраларын Қожа Ахмет Йасауидің қайтіп іске асырғанын көрсетеді. Бірақ, Қожа Ахмет Йасауи өзінің Иман мен Исламды қайта қалпына келтіру жолындағы ұмтылысында шариғат шеңберімен шектеліп қалған жоқ. Ол өзіне дейін жинақталған сопылық ілім тәжірибелерін жинақтап, сопылық ілімді жетілдіре отырып, сопылықты тариқат дәрежесіне, үлкен доктрина деңгейіне көтерді. Қожа Ахмет Йасауиге дейін сопылық жеке тұлғалардың немесе белгілі шайхтың айналасына шоғырланған топтың рухани жетілу тәжірибесі болса, Йасауи оны жалпы қоғамның иман-сеніміне айналдыра білді. Бұл адам баласының таным аясын кеңейтті. Йасауиге дейін Абу Ханифа, Имам Матуриди Алланы тануда нақыл мен ақылды, сезім мүшелерін құрал етсе, Қожа Ахмет Йасауи бұлардың қатарына жүректі қосты. Ол өзінің «Мират ал-Қулуб» атты еңбегінде «Шариғат сырт ағзалармен амал ету болса, тариқат – «қалб-жүрекпен», яғни, көңілмен амал ету деген сөз, ал хақиқат дегеніңіз – сырмен (жүректің түбіндегі субстанция, көңіл) амал ету болып табылады, – дейді33. Ал, жүректі амал еттіретін жол – біреу. Ол – Алланың зікірі. Йасауи зікір ғибадаты туралы былай дейді:
Алла жады нұрын кімге тарту қылса,
Қу нәпсі, менмендікпен қалады екен.
Пенде егер, зікірші болып, Алла десе,
Басқан көңіл татын ашар екен.
«Фәзкуруни әзкуркум» есітіп нада.
Зікірін айтып, әмірін ұстап мушаһада,
Кіріп көрге, тартып түрлі мужаһада, 
Ғашық жандар сыр шарабын ішер                     екен34.
Осы зікір ғибадаты жүрек көзін ашты, иманнан ажыраған халықты иман­ға қайтарды. Ол да Абу Ханифа сияқты иманды бар ғибадаттың алдына шы­ғарды. Ол иман туралы айтқан мына Хикмет иманның маңызының діндегі орны қаншалықты екендігін көрсетеді:
Хикмет бірлән әууал адам дін бар айлады,
Он сегіз мың қамуғ алам қайран ерур.
 «Қалу бала» деген құлдар үлес алды.
Сакут еткен құлдар діні ойран болур.
Хақ тағала иман ата (сыйлады) қылды бізга, 
Аууал Мұстафа расулы айды бізге.
 Друд етсак қууат берар дінімізга, 
Йоқ ерса, қылғанларым ойран ерур35.
Иман болмаса, дін де жоқ. Дінді ақыл­мен емес, жүрекпен қабылдау қажет. Олай болмаған жағдайда иман кәміл болмайды. Қазақ халқының иман-сенімі Йасауидің осы ұстанымы негізінде қа­лыптасты. Иманды бәрінен жоғары бағалады. Қазақта «Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы» деген аталы сөз бар. Демек, қазақ үшін иман малынан да, жанынан да артық. Ал, Абай болса:
Алла деген сөз жеңіл,
Аллаға ауыз жол емес.
Ынталы жүрек, шын көңіл,
Өзгесі Хаққа қол емес,36 – дейді.
 Немесе
Ақылмен ойлап білген сөз
Бойыңа жұқпас сырғанар.
Ынталы жүрек білген сөз 
Бар тамырды қуалар37.
Бұл жолдар қазақ халқының не нәрсе болса да, жүрекпен қабылдайтынын білдіреді. Демек, қазақ халқының діни дүниетанымы тариқат жолы арқылы қалыптасқандығын көрсетеді. Мысалы, рух, әруах, әулие туралы түсініктер негі­зінде  Йасауи дүниетанымы жатқанын аңғару қиын емес. Қожа Ахмет Йасауи әулиелер туралы былай дейді:  
Шын ғашықтар дәйім тірі өлген емес,
Әруақтары жер астына кірген емес.
Заһид, абид бұл мағынаны білген емес,
Шын ғашықтар халайықтың Қызыры                           болар38. 
 Немесе
Алла үшін жанын берген зая қалмас,
Екі әлем оған бостан, әркез өлмес.
Шын ғашықтың сыры құпия халық                     білмес,
Көз жасын куә қылып жүрер болар39. 
Йасауидің бұл Хикметтері әулиелер туралы Құран Кәрімнің «Юунус» сүре­сіндегі «Алланың достарына еш қауіп-қатер жоқ, әрі олар қайғырмайды»,40 – деген Құран аятымен мағыналас екендігін көруге болады. Сондай-ақ, Йасауи Хик­меттерінде әулиелердің Алламен байланыса алатыны туралы да айтылады:
Хақ уәсіліне жетейін десең зары қылғын,
Зікірін айтып, жарандарға жары бергін.
Жапа тартып, жарандардан үлес алғын,
Үлес алмай дидарын көрер ме екен?41
Бұл Хикмет те әулиелердің Алла мен адам арасын байланыстыра алатын қуаты барлығын көрсетіп тұр. Ал, бұған Құран Кәрімнің «Маида» сүресінің отыз бесінші аятында «Ей, иман келтіргендер! Алладан қорқыңдар және оған жақын болатын жолды іздеңдер және оның жолында күресіңдер, сонда, әрине құты­ласыңдар», – дейді. Олай болса, қа­зақ халқының көне дәуірлерден бері жыр-дастандарында жырланып келген, әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан әулиелерге зиарат жасау, олардан жәрдем сұрауы Исламға қайшы келмейді. Бұған мысал ретінде «Алпамыс батыр» жырындағы мына үзіндіні келтіре аламыз. Байбөрі мен кемпірінің Алладан бала сұрап, әулиелерге зиарат жасап, ең соңында Баба түкті шашты Азиз басына барып қонғанда, түсінде сол әулие келіп былай дейді:
Ей, бейшара мүгедек, жаныңызға не керек?
Дейсің ғой маған ұл керек, әулиені                       қыдырдың,
Жердің жүзін сыдырдың, маңдайыңды                       төбелеп.
Әрқайсысының әр түрлі, мәртебесі бір                     бөлек.
Сен үшін бәрі қиналды, бір жерге тегіс                      жиналды.
«Бір ұл бер»- осыған, Бір Жаратқан                     Құданың,
Дәргейіне жылады. Мен де тұрдым                     ішінде,
Әулиенің күші де, Жаратушы жалғыз-ақ,
Дәргейіне ұнады. Ұнағанын содан біл,
Бір қыз қосып сыйлады. Сексен сегіз                 мың сәруар,
Тоқсан тоғыз мың машайық, бәрінің                 көңлін қимады42. 
Қазақ халқының дәстүрлі діни та­нымындағы әулиелердің рөлі осындай.   Бірақ, бұл дәстүр шариғат шеңберінде қарастырылуы мүмкін болмағандықтан, діни танымы шариғат шеңберімен шектелген халықтарда әулие, әулиелерге зиарат мәселесі Исламға сай келмейтін дәстүр есебінде қабылданады. Ендігі ке­зекте рух, әруах мәселесіне тоқталып көрелік.
Йасауи ілімін философиялық тұрғыдан зерт­теген Досай Кенжетай Йасауидің «ке­мел адам» тұжырымдамасына талдау жасай отырып: «Өзін өзі тану» ұста­нымы өзінің ішкі әлемінің жеті қырын анықтап, тереңдеп тану арқылы адам­ның Аллаға ашылуын мақсат етсе, «Өлмес бұрын өл» ұстанымы – адамның моральдық-этикалық және сопылық рухани-тәжірибелік талаптар шең­бе­рінде тәрбиеленіп, Алланың сипаттарымен сомдалуына негізделген. Бұл екі ұс­таным бірін-бірі толықтырып тұратын теориялық және тәжірибелік қырлар емес, екеуі біртұтас. Ясауи ілімінде осы тұтастықтың мәні «йақин», яғни, абсо­люттік таным категориясы арқылы ашылған»,43 – дейді және бұл абсолюттік танымның жеті сатыдан тұратынын айтады. Олар: исм-ул-йақин, расм-ул йақин, ‘илм-ул йақин, ‘айн-ул йақин, хаққ-ул йақин, хақиқат-ул хаққ-ил йақин, Аллаһ-ул хаққ-л йақин44. Бұл қабаттардың әрқайсысы он мың пердеден тұратынын, барлығы жетпіс мың перде барлығын, сол жетпіс мың пердеден өткен адамның әулиелік дәрежеге көтерілетінін Йасауи бабамыз өзі­нің «Пақыр-нама» атты шығармасында жазған болатын. Осы та­ным­дық қабаттарды қазіргі күні кванттық физиканың сұйық денелерді зерттейтін саласы адам рухының (жа­нының) да қабаттары екендігін дәлелдеп отыр. Сол жеті нәзік қабаттан тұратын адам жанын былай атайды: 1.Эфирлі дене. 2. Астральді дене. 3.Ментальді дене. 4. Каузальді дене. 5. Интуитивті дене. 6. Аспан денесі. 7. Тәж дене45.  Осы нәзік жеті қабаттан тұратын денелердің адамның жаны мен тәні ажырағаннан кейінгі қозғалысын былайша сипаттайды. Эфирлі дене – адам қайтыс болған күннен кейін тоғызыншы күні өледі. Астральді дене – адам қайтыс болған соң қырқыншы күні өледі. Ментальды дене адам қайтыс болғаннан кейін тоқсаныншы күні өледі. Егер де, біз осы кванттық физика ғылымының ашқан жаңалықтарын қазақ халқының қайтыс болған кісіні жөнелтуге қатысты әдет-ғұрыптарымен салыстыра қарайтын болсақ, онда екеуінің арасында тікелей сабақтастық барлығын көруімізге болады. Қайтыс болған кісінің жетісі беріледі, қырқы беріледі, одан кейін жүзі беріледі, жылы беріледі. Демек, қазақ халқының әдет-ғұрыптары қайтыс болған кісінің рухының қозғалысын негізге алып, олар­дың қозғалысына байланысты рух­тың әр қабатымен қоштасу рәсімін өт­кізеді. Мұның өзі қазақ халқының рух-әруахқа қатысты салт-дәстүрлерінің қиялдан шығарылмағандығын, діни негізі барлығын және ислам діні негіз­дерімен сабақтастықта қалыптас­қан­дығын көрсетеді. Бұларға қоса қазіргі күні қолданыста бар, бірақ себе­бі белгісіз қаншама қазақтың әдет-ғұрыптары бар. Мысалы, жаңа туылған нәрестені қырқынан шығару, бейсенбі, жұма сайын әруақтарға арналып жеті нан берілуі, тағы сондай ғұрыптардың да осы рухтың қозғалысына байланысты қалыптасқанын айтуымызға болады. Бұл Йасауи негізін салған тариқат жолының аясы тым кең, танымы терең, ғылыми негізі болғандығынан, екі дүниенің ісінен хабары болғандығын көрсетеді. Бұл мысалдар қазақ халқының діни дүниетанымы мен исламдық салт-дәс­түрлері тек шариғат шеңберімен шек­телмейтінін, тариқат жолы арқылы да қалыптасқандығын көрсетеді. Сол себепті, шариғат шеңберінде ғана білім алып, халық алдына шығып жүрген имамдардың қазақ халқының дәстүрлі діни танымы мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің түпкі мәнін түсіне алмауы заңды құбылыс. Өйткені, ол имамның оған білімі де, өресі де жетпейді. 


Пайдаланылған әдебиеттер:

19. Sönmez Kutlu. İmam Maturıdı, Ahmet Yesevi ve Yunus Emre’de Ortak degerker: İnsan, Akıl-İlim ve vatan//Yunus Emre. Eskişehir, 2013. 51 s. 
20. Сонда.
21. Имам Матуриди. Китабу‘т-Таухид., 40-41 бб.
22. Сонда, 41 б.
23. Абай Құнанбаев.
24. Шәкәрім. Иманым. –Алматы: «Арыс» баспасы, 2000. 23 б.
25. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани Хикмет. –Түркістан: «Тұран», 2010. 39 б.
26.  Сонда.
27. Кариев О.А. Фарғона фиқх мактаби ва Бурхониддин ал-Маргиноний. –Тошкент: «ФАН», 2009. 22-23 бб.
28. Жандарбек З. Насаб-нама нұсқалары және түркі тарихы. –Алматы: «Дайк-Пресс», 2002. 125 б.
29. Насаб-нама, Қ.Сәруаров қолжазбасы, 64 қатар.
30. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Т.І. –Москва: ИВЛ, 1963. с.396.
31. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани Хикмет. –Түркістан: «Тұран», 2010. 180 б.
32. Шәкәрім қажы, Иманым.  115-116 бб.
33. Кенжетай Д. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы. –Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. 239 б.
34. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани Хикмет, 105 б.
35. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани Хикмет. –Қазан: 1904. 99 б.
36. Абай Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық жинағы. Т.2. –Алматы: «Жазушы», 2005. 13 б.
37. Абай Құнанбайұлы.Шығармаларының екі томдық жинағы. Т.2. –Алматы: Жазушы, 2005. 21 б.
38. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани Хикмет. 166 бет
39. Сонда., 171 бет.
40. Құран, Юнус сүресі, 62 аят.
41. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани Хикмет. 142 б.
42.  Батырлар жыры. Т.2. –Алматы: «Жазушы», 1986. 94 б.
43. Д.Кенжетай. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы., 235.
44. Сонда, 236.
45. Аширов А. Экология сознания. –Түркістан: «Тұран», 2007. 25-27 бб.
(Жалғасы. Басы өткен санда.)

 

Алдыңғы «
Келесі »