• «Ақиқат» журналы
  • >
  • Дінтану
  • >
  • Абу Ханифа, Имам Матуриди және Қожа Ахмет Йасауи ілімдері арасындағы сабақтастық немесе түріктердің діни дүниетанымының қалыптасуы

Абу Ханифа, Имам Матуриди және Қожа Ахмет Йасауи ілімдері арасындағы сабақтастық немесе түріктердің діни дүниетанымының қалыптасуы

  • 09.11.2015
  • 708 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Зікірия ЖАНДАРБЕК,
дінтанушы

Алғы сөз 

Қазақ халқының сан ғасырлық қалыптасу тарихында діннің шешуші рөл ойнағандығында    бүгінгі күні ешкімнің күмәні болмаса керек. Бұның солай болған­дығын қазіргі күні елімізде жүріп жатқан діни-рухани саладағы үдерістер діннің кез-келген халықтың рухани, мәдени болмысы мен әдет-ғұрып салт-дәстүрін қалыптастыруда шешуші ықпалы бар күрделі құбылыс екендігін көрсетіп отыр. Қазіргі күні өзге діни ағым соңына ерген жастардың діни дүниетанымында, рухани-мәдени болмысында күрделі өзгерістердің болғандығына көз жеткізу қиын шаруа емес.

Жат діни ағым соңына ерген жеткіншек діни танымы өзгерген соң, қазақ халқының сан ғасыр бойы рухани-мәдени болмысымен сабақтаса қалыптасқан әдет-ғұрып, салт-дәстүрін жоққа шығарып, өзінің жаңа қабылдаған діни танымына сай келетін салт-дәстүрмен өмір сүріп жатқанына көбіміз куә болып жүрміз. Өзге христиандық, буддалық ағымдарды айтпай-ақ, Ислам діні атын жамылып келген уаххабилік, салафилік бағыт соңына ергендер қазақтың бар рухани, мәдени дәстүрлерін жоққа шығарып отыр. Қазақтың беташар, сәлем салу, әруақтарға арнап дұға жасау т.б. қаншама дәстүрлері Исламға жат, мәжусилік дәстүрлер ретінде мансұқталуда. Ал, бұларға тосқауыл қойып, халықты тура жолдан адастырмауға тиісті мешіт имамдарының өзі қазақтың дәстүрлі діни танымы мен әдет-ғұрып, салт-дәстүріне ашық қарсы шықпағанымен, бұлардың исламға жат дәстүр екендігін дәлелдеп жүрген жайы бар. Сондықтан да бұл мәселелерге жауап беріп, қазақ халқының дәстүрлі дінінің қайсы екендігін  анықтап, оның қазақтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпымен сабақтастық мәселесіне талдау жасап, халыққа айқындап беру қажеттігі туып отыр. Олай болмаған жағдайда, мына жүріп жатқан діни үдерістің ертеңгі күні халықты мүлде басқа арнаға бұрып, басқа мәдениетті қалыптастыратыны, сан ғасырлық рухани, мәдени болмысынан ажыратып, тарих сахнасына мүлде басқа халық шығаратыны айқындала бастады. Сол қасіретті болдырмау үшін халықтың төл діні  мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрінің шығу негіздеріне қысқаша талдау жасалған мына кітапша назарларыңызға ұсынылып отыр.   

Кез-келген халықты өзге халықтардан ажыратып тұратын дәстүрлі мәдениеті мен діни танымы.  Егерде халық өзінің дәстүрлі дінінен бас тартып, өзге дінді қабылдайтын болса, онда ол халық жер бетінен кетеді. Өйткені, кез-келген халықтың мәдени ерекшелігін қалыптастыратын дәстүрлі діні болып табылады. Себебі, ол дінді сол халыққа берген, оның рухани, мәдени болмысы мен ерекшеліктерін қалыптастырған Жаратушының өзі болатын. Сондықтан, кез-келген халықтың дәстүрлі мәдениеті мен діни танымы қасиетті болып табылады. Бұл қасиетті қағиданы түрік-ислам тарихындағы ұлыларымыз: Абу Ханифа, Имам Матуриди, Қожа Ахмет Йасауи қатаң сақтады және түріктердің ислам дінін қабылдай тұрып, өзге халықтардың рухани, мәдени ықпалына түспеуі үшін қолдарынан келгеннің бәрін жасады. Алайда, олардың арасындағы сабақ­тастықтың қай деңгейде болғандығын біздің замандастарымыз, олардың ішінде дін ғылымы өкілдері де сезіне бермейді. Абу Ханифа мен Имам Матуриди арасындағы жалпы сабақтастық болғандығын мойын­дағанымен, Қожа Ахмет Йасауидің бұл кісілердің жолын жалғастырушы, іске асырушы болғандығына күмәнмен қарайды. Өйткені, Абу Ханифа мен Имам Матуриди шариғат өкілдері, ал Қожа Ахмет Йасауи тариқат жолының негізін салушы болып табылады. Сол себепті, бұл тұлғалардың арасында қандай сабақ­тастық болуы мүмкін деген? – деген заңды сұрақты тастайды. Рас, сырттай қа­ра­ғанда бұлардың арасында ешқандай байланыс жоқ. Егерде мәселеге тереңірек үңілетін болсақ, бұл сабақтастық желі­лері өте терең екендігін көрген болар едік. Ол үшін осы үш тұлғаның негізгі ұстанымдарына талдау жасай отырып, олардың арасындағы сабақтастық мәселесіне көңіл аударалық.
Абу Ханифа Нұғман бин Сәбит хижра­ның 80 жылы Куфа қаласында дүниеге келген. Оның тегі анық қай халықтан екендігі белгісіз. Бірақ, Амударияның шығысындағы Термез қаласынан екендігі, сол себепті оның түрік немесе парсы болуы мүмкін екендігі айтылады. Ата-анасының Ахл ал-Байтпен байланысы болғандығы, ата-анасының дінге ықласы ерекше болып, оның әсері ұлдары Нұғманға да әсер еткендігін көруімізге болады.
Абу Ханифаның тарих сахнасына шық­­қан кезеңі Ислам әлемінде түрлі діни ағымдар арасында үлкен тартыстар жүріп жатқан кезең болатын. Сол себепті, ол бұл діни тартыстардан тыс қала алмайды. Абу Ханифаның сол кезеңде белгілі ағым­дардың бірі – муржиға ағымының өкілі болғандығы айтылады. Ол сол кезеңде Куфа муржиилерінің жетекшісі болған Хам­мад бин Сүлеймен қасында болғанын, ал, 120/737 жылы ол кісі қайтыс болған соң сол жердегі мужиилерге жетекшілік еткені жазылады1. Алайда, Абу Ханифаның өз шығармасы «Фихқ ал-Акбар» кітабында мур­жиға ағымы туралы теріс пікірде болғандығын көруге болады2. Бұл жерде осы айтылғандарға қарап, нақты тұжырым жасау қиын. Сол кездегі қалыптасқан жағдайға қарай, муржиилермен бір топта болып, кейіннен көзқарастары келіспей ажыраған болуы да ықтимал. Қалай болғанда да Абу Ханифа Нұғман бин Сәбит ислам дініндегі бар мұсылман мойындаған төрт мазхабтың бірінің негізін салушы болды. Төрт мазхаб негізінен шариғи-құқықтық мәселелер төңірегінде топтасқандықтан, Абу Ханифаның иттиқад-сенімге қанша­лықты қатысы бар деген де сұрақ туындауы мүмкін. Алайда, оның рухани мұрасына назар салатын болсақ, Абу Ханифаның құқықтық мәселелермен айна­лыспай тұрып, алдымен сенім мәсе­лелеріне көңіл бөлгендігін көреміз. Оған дәлел ретінде ол кісінің қаламынан шыққан «Ал-фихқ ал-Акбар», «Ал-алим уа-л Муттааллим» атты шығармаларында сенім мәселесі қарастырылғандығын алға тарта аламыз. Мысалы, «Ал-фихқ ал-Акбар» атты еңбегінде Исламның негізгі мәселесі – Иман негіздерін талдауға арналған. Ол кітапта Алла Тағаланың бірлігі мен Алла Тағаланың сипаттарын, Құранның қолдан жаратылмағандығы мен Пайғамбарлардың Алла тарапынан жіберілгендігі, Пайғам­барлар мұғжизасының шындығы, Алла Та­ғаланың бұл жаратылысты жаратпас бұрын да Жаратушы болғандығы, «Иман» мен «Исламның» мәні туралы мәселелерге талдау жасалады. Абу Ханифаның «Ал-фихқ ал-Акбардағы» бұл көрсетілген ұста­нымдары толығымен қазақ халқының дәс­түрлі діни танымының негізін құрағанын көреміз. Бұған мысал ретінде қазақ ақын-жырауларының шығармаларын көптеп келтіруге болады. Мысалы: Абу Ханифа – Алланың оған ризалығы болсын! – өзінің «Ал-фиқх ул-акбар» атты шығармасында «Таухидтің негізі және оған сенімнің дұрыс болуы үшін адам былай деп айту керек: Мен, Алла Тағалаға, Оның [жаратқан] періштелеріне, кітаптарына, [жіберген] пайғамбарларына, соңғы күннің [нақ] болатынына, жақсылық пен жаманшылықтың қадары Алла Таға­ладан екендігіне, өлгеннен кейін қайта тірілуге [кәміл] сендім. Және есеп күнінің, мизан таразысының, пейіш пен тозақтың, сыраттың бар екендігін растаймын»3. Ал, бұл тұжырымдар  қазақ халқының діни танымында қалай көрініс тапқан­дығын Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармаларындағы мына жолдар көрсе­теді:
Бір Алла серігі жоқ, Жалғыз өзі,
Оның жоқ ата-анасы, ұлы-қызы.
Тумайды, өзі ешкімнен туылмады,
Осылай «Қул һуа Алла» -Құран сөзі.
Дүниеде оған жан жоқ теңдес оған,
Өзінің зақымынан қаиум тұрған.
Болмайды мысал қылып ешнәрсеге,
Меңземес еш нәрсеге жатқан, тұрған4. 
Бұл жолдар жоғарыда келтірілген Абу Ханифаның – Алланың оған ризалығы болсын! – Таухид туралы айтқандарымен толық сәйкес келетінін көруге болады. Сонымен бірге, автордың Алланың сипаттарын да айтып өткендігін көреміз. Бұл ой Абыл Тілеуұлының мына шығармасында былайша толықтырыла түседі:
Алланың иланамыз бірлігіне,
Көңілдің күйінеміз кірлігіне.
«Құдай бір, Құран шын» деп хақ біл­месе,
Бейғапыл сол пенденің тірлігі де.
Алланың атасы жоқ, анасы жоқ,
Өзімен бірге туған ағасы жоқ.
Жаратқан жұмла жанды жалғыз өзі – 
Ешкімнің оныменен таласы жоқ.
Алланың ғажап етем шеберіне,
Пенденің ойы жетпес өлеріне.
Жұмла жан «не бол» десең сол болады,
Хақ-кәміл, пендесінің көнеріне5.
Бұл жолдарда Абу Ханифаның – Алланың оған ризалығы болсын! – Тау­хидқа-Алланың бірлігіне қатысты ойлары толығымен көрініс табуымен қатар, қадар-тағдыр мәселесін де айтқанын көреміз. Бұл өлең жолдары бір жағынан Абу Ханифа пікірін қазақ санасына қонарлықтай етіп, түсіндіріп тұрса, екінші жағынан, Құран Кәрімдегі «Ықылас» сүресіндегі «Алла – Жалғыз. Алла – мәңгі» (112:1,2) аяттарға да талдау жасалып тұрғанын көруге болады. Сонымен қатар, бұл өлең жолдарында «Ол – бірінші және соңғы, Ол анық және қасиетті. Ол барлық жаратылыстарды басқарады» (57:3) деген Құран аятында айтылатын Алланың мәңгілік «Ал-Қадим» сипатын да баяндап тұрғанына көз жеткіземіз.
Шегебай Бектасұлы атты Сыр сүлейінің Қалжан ахунға айтқан мына өлеңінде Тәңірдің өзі жаратқан адам баласына тура жолмен жүрсін деп қаншалықты қамқорлық жасағаны былайша жырланады:
Егесі күллі ғаламның пәки Самад.
Құранда бір атыңды дейді Ахад.
Бисмилла атың ұлық би фарауан
Жазылмай қалам ұшы айрылды шарт.
Жаратып екі дүниені құдіретіңмен,
Келтірдің бұл фәниға не ғайризат.
Ақиқат падиша өзің әсте интиһатсыз
Тең бірдей қарауында бар мақлуқат.
Білдіріп барлығыңды, көрсеттің жол.
Забур мен Інжіл, Құран және Таурат.
Қолыңа Мұстафаның келіп Құран,
Әшкере мұсылмандық еткен абат6.
Алла Тағаланың Ұлылығы мен Мәң­гілігі, Құдіреттілігі, жалпы бар сипаты қазақ ақын-жыраулары шығармаларында толық көрініс тапты және олардың барлығы халық жүрегінен орнын тауып, қазақ халқының иман бірлігін қалыптастыруға өлшеусіз қызмет етті.
Қазақ халқының діни танымының негізгі өзегінің бірі – Мұхаммед Пай­ғамбар – Алланың оған мадағы мен сәлемі болсын! – образы қазақ ақын-жыраулары шығармаларында кеңі­нен жырланды және оның адамзат тари­хындағы рөлінің қаншалықты зор болған­дығын көрсетеді. Және ол жыр-дастандардағы Пайғамбар – Алланың оған мадағы мен сәлемі болсын! –  образы Құран аяттарында баяндалатын мазмұнмен толық сай келетінін көреміз. Мысалы, Шәді төре Жәңгірұлының «Назым сийар Шәріп» атты дастанында былай жырланады:
Ғаламнан он сегіз мың әууел бұрын,
Жаратты Пайғамбардың Алла нұрын.
Әуелі Жаппар Алла нұрым деген
Хақында дәлел болды хадис мұның.
Аспан, жер, ғаршы, күрсі, күллі ғалам,
Сыйдырған жәннәт, тозақ бәрін 
                тамам,
Ол нұрдың фазылымен пайда болды.
Жаралған он сегіз мың күллі ғалам7. 
Шәді ақынның бұл айтқаны ойдан шығарылған емес. Құран аяттарында негізі бар сөз. Құран Кәрімнің «Анбия» сүресінің 107 аятында былай делінеді: «Ей, Мұхаммед! Расында, Біз Сізді барлық әлемдерге тек қана рахмет етіп жібердік». Пайғамбардың – Алланың оған мадағы мен сәлемі болсын! – «Сені жаратпасам, қалған дүниені жаратпас едім» деген хадисі бар. Осы  ой-пікір қазақ ақын-жырауларына ортақ және барлығы дерлік Мұхаммед Пайғамбарды – Алланың оған мадағы мен сәлемі болсын! – бар мақлуқаттан жоғары қоятынын көреміз. Осы Шәді төре Жәңгірұлының жазғаны Шал ақынның, яғни, Тілеуке Құлекеұлының шығар­масында шамалы басқаша түрде қайталанатынын көреміз:
Жаратқан Мұхаммедтің нұрын Құдай, 
Ғаламнан он сегіз мың бұрын Құдай. 
Өз қандасын өзіне досты қылып, 
Мұндай артық сүйер ме, құлын Құдай? 
Әуелі Құдай пайғамбар нұрын қылған, 
Ғаламнан он сегіз мың бұрын қылған. 
Нұрынан екі тамшы нұрын алып, 
Екі тамшы нұрдан ай мен күнін қылған. 
Сегіз ұжмақ үлкені «дәуір зейіл» қарар, 
Құдай қалап шақырса әркім барар. 
Ең кішісі ұжмақтың «мау дәуір» дүр, 
Сонан орын тисе де бізге жарар. 
Қараса Анас, Ахмет жақынына8.
Демек, қазақ халқының дәстүрлі діни танымы негізін қайдан алатынын, неге арқа сүйейтінін осы мысалдардан көруге болады. Бұл қазақ халқының діни танымы исламға қайшы деп жүрген «әсіре діншілдердің» танымының өзінде қателік барлығын көрсетеді.  Енді, Абу Ханифаның екінші кітабы – «Ал-Алим уа-л Мутааллим» атты шығармасына кезек берелік. Бұл кітапта көтерілген мәселе өте күрделі және ислам дінін қабылдаған халықтардың исламда бола тұрып, өздерінің рухани, мәдени болмысы мен өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалу мүмкіндігі барлығын Құран аяттарына сүйене отырып, талдап көрсетіп бергенінің куәсі боламыз. Кітап ұстаз бен шәкірт арасындағы сұрақ-жауап формасында жазылған. Ендігі кезекте сол кітапта айтылған Абу Ханифа тұжырымдарына назар салып көрелік:
«Шәкірт ұстазынан сұрады: Алла сізді жәннатымен сыйласын! Сен бір жақсы ұстазсың! Маған осыған дейін мен білмейтін білім есігін көрсеттің. Оларға қатысты, олармен байланысты көптеген мәселелерді анықтап бердің. Бұл ой-тұжырымдардың нашарлығы мен көзқарастардың әлсіздігі турасын­да нақты білімім болмаса да, қам жемеймін. Бірақ, маған екінші топтың көзқа­растарына жауап беретіндей мәселе­лерді айт. Бұлар – мына  мәселелер: Алла­ның діні көп. Ол діндер де өзінің парыз еткендерін талап етеді және арам деген­дерінің барлығынан бас тартуда.
Ұстаз: Білмеймісің? Алланың пайғам­бар­лары [Алланың оларға мадағы мен сәлемі болсын!] түрлі діндерге тиесілі емес еді. Ешбірі өзінен бұрынғы пайғамбардың дінін жоққа шығару керек деп айтпады. Себебі, дін бір еді. Бірақ, әр пайғамбар өз шариғатына шақыратын. Өзінен бұрынғы Елшінің шариғатын қабыл етпейтін. Алла Тағала ол үшін: «Ей, муминдер, әр біріңе бір шариғат, бір жол бердік. Алла қаласа, сендердің барлығыңды бір үммет жасар еді» (Маида, 5/48).
Алла Тағаланың олардың барлығына бергені бір – дін, Таухид болатын. Олардың барлығына өз діндеріне бекем болуын, жіктелуге түспеулерін әмір етті. Және былай деді: «Діндеріңе бекем болыңдар. Нухқа тапсырған дінді саған да уахи еткенімізді, Ибрахимге, Мұсаға және Исаға бергендерімізді Алла саған да дін етіп берді» (Шуғра, 42/13). Алла Тағала тағы бір басқа аятта былай деп бұйырды: «Сенен бұрын оған басқа Елші жібермедік. Менен басқа Жаратушы жоқ. Сондықтан маған ғана құлдық ет, – деп уахи етпейтін бе едім? [Анбийа, 21/25]. Және Алла Тағала былай деп бұйырды: «Алланың дінін ешқандай өзгертуге болмайды. Шын­дығында дін біреу» [ Рум, 30/30]. Яғни, Алла Тағаланың дінін өзгерту туралы сөз қозғаудың өзі артық. Дін ешқашан өзгермеді, басқа халге келтірілмеді және өзгертілмеді. Шариғаттар болса, өзгерді. Себебі, қаншама зат кейбір адамдар үшін адал болса, Алла Тағала оларды басқа адамдар үшін арам етті. Сансыз заттар бар, оларды қолдану үшін адамдарға әмір етті. Ал, бағзы адам­дарға оларды қолдануға тыйым салды. Демек, шариғаттар көп және бір-бірінен айырмашылықтары бар. Шариғатты орындау парыз. Мұнымен бара-бар мәселе – Алланың әмір еткенін, барлық үкімдерін орындау, қабыл етпегендерінен бас тарту, Алланың қалауына сай келеді. Алла Тағаланың әмір еткендерін тәрк етіп, тыйым салған нәрселерін жасаған адам Алла Тағаланың дінін тәрк еткен болар еді және кәпір болар еді. Алла мүминдерге парыз амалдарын тек дінді қабыл еткеннен кейін ғана парыз етті. 
Егерде, түрлі діндердегі бұл парыздар иман болса, бұларды орындамайынша, оларды мұсылман демес еді. Алайда, Алла Тағала иманды бұл амалдардан үстін (жоғары) қылды және оны мына аяттарда баян етті: «Иман етіп, жақсы амалды тапқандар» [Ниса, 4/122]. «Кім шынымен жүзін бұрып, Аллаға мойын ұсынса, оның Алланың қасында сыйы бар» [Бақара, 2/112]. «Кім де кім мүмин болған халында ақыретті ойласа, сол үшін амал етсе, әрекеті Алланың әміріне сай болар» [Исра, 17/19]. Алла Тағала осылай иманды амалдан айырды. Сондықтан мүминдер Аллаға иман келтіргені үшін намаз оқыр, зекет берер, ораза тұтар, хажыға барар, Алланы зікір етер. Олай болмаса, намаздарынан, зекеттерінен, оразаларынан және қажылықтарынан басқасы Аллаға иман ету емес»9.
Абу Ханифаның Құраннан дәлелдер келтіре отырып, осылай иман мен амалды, дін мен шариғатты бөліп көрсе­туі, дін мен шариғат арасында қандай айырмашылықтардың бар екенін нақты­лап беруі Ислам дінінің басқа өлке­лерге таралғанда сол таралған жерлердегі ха­лық­тардың әдет-ғұрып, салт-дәстүрле­рінің сақталуына, ол халықтардың өзіндік бол­мысының жоғалмауына мүмкіндік берді. Және Абу Ханифа, соңғы келген пайғамбар өзінен бұрынғы пайғам­бардың дінін жоққа шығаруы мүмкін еместігін, көрсетті. Себебі, дін біреу болғандықтан бұрынғы дінді жоққа шығаруға болмайды. Ал, шариғат болса, әртүрлі. Әр пайғамбардың өз шариғаты бар. Алайда, бұл шариғат мәселесінде де ерекшеліктердің болуын табиғи мәселе екендігін көрсетті. «Сендерден әрбір ұлт үшін (жеке) шариғат және жол жасап қойдық. Егер, Алла қаласа еді, барлығыңды бір үммет жасар еді» [Маида,5/48.]10 деген Құран аятында Алла Тағаланың әр ұлтқа өзіне лайық шариғат және жол бергені көрсетілген, өзінен бұрын келген діннен қалған шариғат үкімдерін де жоққа шығаруға болмайтынын да нақтылап берді. Жалпы, бұл мәселе «Хужрат» сүресінде де «Ей, адамдар, расында біз сендерді бір еркек (Адам) және бір әйелден (Хауадан) жараттық және де бір-бірлеріңмен танысуларың үшін сендерді халықтар мен ру-тайпалар етіп қойдық» [Хужрат,49/13], деген аятта осы мәселені нақтылау бар. Демек, Исламда жаңа дінді қабылдаған халықтың бұрынғы дінінен қалған әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінен толығымен бас тартуының қажеті жоқ.
Ендігі кезекте Абу Ханифаның Иманға қатысты пікірлеріне кезек беріп, Иман мәсе­лесі туралы қандай тұжырымдар айқа­нына тоқталып өтелік.
«Шәкірт сұрады: Талдауларың қандай жақсы! Енді, иман дегеніміз не? Соны түсіндір, – деді.
Ұстаз: Иман – тасдиқ (жүрекке бекі­ту), мағрифат (таным), йақин (айқын), иқрар (ерік) және Ислам. Адамдар тасдиқ жағдайында үш дәрежеде: Бірі – Алладан келгенді жүрегімен қабыл етер, тілімен айтар; екіншісі – тілімен айтар, жүрегімен сенбес; үшіншісі – жүрегімен қабыл етер, тілімен сенбес.   
Шәкірт: Мен бұл жауабыңыздан бұл сұрақтың жауабын таба алмадым.Бұл мәселені ашыңыз. Маған дәрежелердің иесі кімдер? Соларды түсіндір.
Ұстаз: Кім де кім Алладан келгендерді жүрегімен де, тілімен де бекітіп, мойындаса, ол Алланың қасында да, адамдардың қасында да мүмин. Кім тілімен мойындап, жүрегімен қабыл етпесе, Алланың алдында ол кәпір. Ол адамдардың арасында мүмин болар. Бірақ, адамдар оның жүрегінде не барын біле алмас. Олар оның калима-и шахадатты айтқанына қарап, оны мүмин дер. Олардың жүрегінен орын алған басқа нәрселерді білмей, оларды мүмин ретінде қабылдау дұрыс емес. Енді, біреулері Алла­ның қасында мүмин де, адамдар арасында кәпір. Олар адамдардың арасында өзінің кәпірлігін жариялап, шын сенімін жасырар. Олардың өздерінің шын иманын жасырып жүргендерін білмегендер оларды кәпір дер. Алайда, олар Алланың қасында мүмин-дүр.
Шәкірт: Тура жолды ашықтадың. Иманның тасдиқ, мағрифат. Иқрар, Ислам мен йақиннен тұратынын айтып, бір сөзді көп қайталадың. Оларды ашықтап бересің бе?
Ұстаз: Алла сені өзі түзесін! Асықпа. Пәтуа бергенде абай бол. Егер, шын болса, саған түсіндірген нәрселерден көңіліңе жақпағандар болса, мәнін сұра. Адам қан­шама сөз есітер. Оларға қанағат етпесе, ашық­тамасын сұраса, көңілі жайланар. Сен сөзді сұрап, бірақ, көңіліңе жақпаған соң, сөз иесін айыптау үшін, халық арасына жайған сияқты болма. Бәлки, бұл сөздің бір түсіндірмесі, тура жорамалы бар шығар. Досымнан түсіндірмесін сұрасам ба екен? Мүмкін ол сөз байқамай ауыздан қашты. Менің асықпағаным дұрыс. Мағынасын білмей тұрып, досымды масқара қылмайын және ренжітпейін демес»11. Демек, иман діндегі бар амалдың алдында тұр. Иман жоқ жерде дін де жоқ. Бірақ, дінде зорлық та жоқ. Адам баласының иман келтіруі, келтірмеуі еркіндегі мәселе. Жалпы Абу Ханифа бұл мәселені «Ал-фихқ ал-Акбар» кітабында да нақтылап көрсеткен болатын. Ол былай дейді: «Ол [Алла Тағалаға] жаратылғандардың еш­қайсысын күпірлікке немесе иман келтіруге мәжбүрлемейді. Оларды мүмін немесе кәпір адам етіп жаратқан жоқ. Бірақ оларды адам етіп жаратты. Иман келтіру мен күпірлік – пенделердің ісі. Кім Алла Тағаланы жоққа шығарса, Ол, оны сол қалпында «кәпір» деп біледі. Одан кейін [Алла Тағалаға] иман келтірсе, сол күйінде оны мүмін деп біледі. Мұндай жағдайларға байланысты Алла Тағаланың ілімі де, сипаты да өзгермейді. Пенделердің әрекет үстіндегі немесе тоқтап тұрған халде жасаған істері, [Алла] бағынышты кезінде жасағандары немесе қасарысушылықтары – ақиқатында адамдардың өздері тапқан істері»12. Бас­қаша айтқанда, дінде зорлық жоқ. Қа­былдау, қабылдамау адам баласының еркіне берілген нәрсе. 
Абу Ханифаның дін, шариғат, иман туралы тұжырымдары Ислам дінінің қанатын кеңінен жайып, шалғай аймақтарға жайылуына ықпал еткен басты фактор болды десек артық айтқандық емес. Ол ұсынған бұл принцип, кез келген халықтың Исламда бола тұрып өзінің дәстүрлі мәдениетін сақтап қалу мүмкін екендігін көрсетіп берді. Жалпы, Абу Ханифа мазхабының негізгі принциптерін профессор Сөнмез Құтлы былайша топтастырады:
– адамдар туғаннан күнәсіз және исламды қабылдайтындай мойын­ұсы­нылған күйде жаратылады. Бірақ, соңы­нан өзі­­нің жеке қалауымен мүмин немесе кәпір болар. Әрбір адамның өзінде және төңірегінде болған нәрселерді және адал мен арамды айыра білмесі керек;
– дін мен шариғат бірінен бірі бөлек дүние. Дін Алланың барлық пайғам­барларына жіберген хабарының өзгермеген бөлігі-дүр. Мұнда (дінде) сенім, ғибадат, исламдық ахлақ-дүр. Мұның сыртындағы әлеуметтік жағдайларға қатысты үкімдер мен ғибадат  формасы бөлек. Діннің бұл бөлігін шариғат дейді. Алланың діні бір. Ислам бүкіл пайғамбарларға келген діннің аты болатын.  
– иман тілмен айтылып, жүрекпен бекітілер. Иманның белгілі бір ілімге ие болмағын қажет етер. Үлкен күнә жасау мүминді діннен шығармайды. Діннен шығаратын тек Аллаға серік қосу  мен Алладан бас тарту. Мұсылмандар иманда бір-біріне тең. Тек, амалда бір-бірінен жоғары бола алар. Бірақ, көп амал жасағанмен иман артпас, аз амал етсең де иман азаймас. Тек жауап пен жазаға әсер етер.
– Алла адамдарға күші жетпейтін нәрселерді жүктемейді. Күші жет­пе­генді адамдарға жүктеу, адамдарды жауап­кершіліктен қалдырар. Дінде күш жеткізе білу, оңайлату және оңай­лас­тыру   негіз болып табылады.
– адамдардың ортаға қойған көз­қарасына байланысты кәпір болмас, кәпір деп қуылмас. Ол жорамалдарды шығару, аяттарды жоққа шығарған болып табылады. Сондай-ақ, бағзы бір аяттар бар. Олардың тек бір жорымы бар. Мұндай аяттардың жорымын қабыл етпеу, терістеу аятты терістеген болып шығады»13.
Абу Ханифаның сенім-ақидалық ұста­нымдарын ары қарай дамытқан, оны ғылыми тұрғыдан негіздеген Имам Матуриди болды.  Оның қаламынан шыққан деп есептелетін «Шарх Фихқ-ул Акбар» атты шығарманы осы Абу Ханифаның «Фихқу-л Акбар шығармасына» жазылған түсін­дірме деп есептейтіндер бар. Сонымен қатар, ол шығарманы басқа ғұламалар жазды дейтіндер де баршылық14. Алайда, Имам Матуридидің «Китабу-т-Таухид» кітабын Абу Ханифаның «Фихқ ал-Акбарына» жазылған түсіндірме деп есептеуге болады. Олай дейтініміз Абу Ханифаның «Фихқ-ул Акбар» шығармасындағы көте­рілген мәселелер «Китабу-т-Таухидте» толығымен талданғанына көз жеткізу қиын емес. Имам Матуриди адам баласы үшін діннің қаншалықты маңызы барлығын терең сезінді. Адамзат қоғамының дінсіз өмір сүре алмасын, өмір сүрген күннің өзінде ол қоғамның өмірі ұзақ болмасын көре білді. Өйткені, адам баласы дін арқылы өзінің кім екенін, мына әлемдегі орны мен қоршаған ортамен арадағы қатынасының қандай болу керектігін танып білді. Және ол діннің адам баласы жаратқан қағидасы еместігін де айқын сезінді. Ол өзінің «Китаб ат-Таухид» атты кітабын осы адам мен табиғат, бүкіл болмыс арасындағы сабақтастық пен осы жаратылғандардың барлығын жаратудағы Тәңір Тағаланың мақсатын көрсетуге арнады. Сол құдіретті адам баласына сезіндіру арқылы адамның жүрегінде иман негіздерін ұялатуды басты мақсат етті. Ол өзі өмір сүрген дәуірдегі Ислам қоғамындағы қайшылықтардың шығу себептерін көре отырып, сол қайшы­лықтардың шығу негіздерін реттеуді өзіне парыз санады. Ол сол кезеңдегі Ислам қоғамындағы қайшылықтардың шығу себептеріне былайша талдау жасайды: «Адамдардың діндерге және мазхабтарға бөлінуі жағдайында олардың түрлі ұстанымдары мен көзге көрініп тұрған ерекшеліктері жаңа дінді қабылдауда түрлі айырмашылықтарға ұшырататыны анық. Өйткені, әрқай­сысы өздерінің тұтынатын жолын дұрыс, басқалардың жүрген жолын қате деп түсінетінін көріп жүрміз. Сонымен бірге, олардың барлығы бұрынғы өткен ұлыларының жолымен жүруді дұрыс көруінде оларды біріктіретін ұқ­састық бар еді»15. Демек, кез-келген халық өзге дінді қабылдағанның өзінде өз ата-бабаларының жолы мен ұлыларын ұмыта алмасын алға тартады. Ол бұл жіктелушіліктің жолын – дін негіздерін уағыздап, түсіндіруде нақты дәлелдерге сүйену керектігін, нақты дәлелдерге сүйенбеген жағдайда жіктелушіліктің жолын кесу мүмкін еместігін ескертеді. Нақты ақылды дәлелдер арқылы дінді қабылдамаған адамның иманы кәміл болмасын айтады. Ол «діннің негізі мен ол туралы түсінікті талдап берген, ақылға жүгінген  кісі ғана қоғамның сеніміне ие бола алады», – деген ойды алға тартып, ондай тұлғаның Пайғамбар болғандығын меңзейді16. Сонымен қатар, Имам Матуриди діннің мақсат-мұратын адам баласына сезіндіру үшін алдымен ақыл мен нақылдың рөлін танытуға баса мән береді. Ол бұл туралы былай дейді: «Барлық адамдардың өздерін бірлестіретін діндері мен сыйы­натындарының негіздерін білуі керек болғандықтан, дінді үйреніп-таныту құрал­дарын қолдануға деген қажеттігі туады. Олар – Нақыл мен Ақыл»17.  Демек, адам баласының дінді танып білуі үшін қажетті құралдар осы екеуі. Бұлардың арасында қандай айырмашылықтар бар? Бұл екі құрал бірі-бірінсіз қызмет ете алады ма? – деген заңды сұрақ туары анық. Міне, осы мәселелерді талдауда Имам Матуридидің қаншалықты еңбек еткенін, осы кітабын талдағанда түсінетін боламыз. Ол Нақыл туралы былай дейді: «Нақыл мен хабар ешбір қоғамның қауіптенбей қолдана алатын және өзгелерге еркін ұсына алатын амалдарының бірі. Осылайша заттардың жаратылуы мен шындығын қабылдағандар былай тұрсын, данагөйлердің (философ) барлығы да бір дәлелді бөлісуде.  Дейтұрғанмен, дүниедегі билеушілердің басқару жүйесі  осы негіз (ағыс) аясында қалыптастырылып, олардың әрбір қоғамды тура жолмен жүргізу үшін жасаған амалдарының бәрі  осы негіз шеңберінде жасалып, халықтың рухани бірлігі осы негіз саясында біріктіріледі. Осы негіздің рухани қайнары мен химетін тапқандар түрлі өнер салаларының тууына ықпал етуі де билеушілердің елді басқаруына ұқсайды»18. Матуридидің бұл пікірі діннің адамзат қоғамындағы рөлі қаншалықты маңызды екендігін, діннен тыс халықтардың мемлекеттік жүйесі де, халықтың рухани болмысы мен өнері де болмайтынын, олардың барлығы осы дінмен сабақтастықта туындайтынын көр­сетіп берді. Расына келгенде адамзат қоғамындағы бүкіл мемлекетті басқару жүйесі де, рухани дүниесі де, өнері де осы дінмен, діннің негізі болып табылатын нақылмен бірге сабақтастықта дамығаны, ол үрдістің XIX-ғасырға дейін жалғасып келгендігі шындық болатын. 

(Жалғасы бар)
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Sönmez Kutlu. Ehl-i sunnet ve’l-Cemaat’in Ankamı, Oluşum Süreci, Siyasi, Tolumsal ve Fikrı Çerçevesi//Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat. –Köln: IGMG, 2014. 23-26 ss.
2. Абу Ханифа. Ал-фихқ ал-Акбар. Қолжазба кітап/ Аударған С. Моллақанағатұлы. –Түркістан: «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы, 2012. 17 б.
3. Абу Ханифа. Нұғман ибн Сәбит. Әл-Фиқһ ул-Әкбар. Баспаға әзірлеген С.Моллақанағатұлы. – Алматы: «Гис-Принт», 2012, 11 б.
4. Көпейұлы Мәшһүр-Жүсіп. Көп томдық шығармалар жинағы. 1-том. Құрастырған Жүсіпов Е.  –Алматы: Алаш, 2003, 165 б.
5. Тіл таңбалы Адайдың ақындары. 1-кітап (XVIII ғасыр мен ХІХ ғасырдың алпысыншы жылдарына дейін өмірге келген Маңғыстау ақын-жырауларының шығармалары). – Алматы: Жазушы, 2006, 27 б.]
6. Шегебай мен Әлібек ақындар (өлең, толғау, арнаулар, дастандар, поэмалар) /Құрастырған Тынышбек Дайрабай. -Алматы: Арыс, 2007, 41б.
7. Жәңгірұлы Шәді. Ахуал қиямет. – Алматы: Алаш, 2005, 21 б.].
8. Шал ақын. Өлеңдер. Зерттеу деректер. Құрастырған Қадірәліұлы Ғалым. – Алматы: Арыс, 2003, 96 б.].
9. Abdüluahap Öztürk. İmam-ı Abu hanife’nın hayatı// İmam-ı Azam Abu Hanife Eserleri. İstanbul: Millat, 55-57 ss.
10. Маида,5/48.
11. Abdüluahap Öztürk. İmam-ı Abu hanife’nın hayatı// İmam-ı Azam Abu Hanife Eserleri. İstanbul: Millat, 57 ss.
12. Абу Ханифа. Нұғман ибн Сәбит. Әл-Фиқһ ул-Әкбар. Баспаға әзірлеген С.Моллақанағатұлы. – Алматы: «Гис-Принт», 2012, 15-16 бб.
13. Sönmez Kutlu. Ehl-i sunnet ve’l-Cemaat’in Anlamı, Oluşum Süreci, Siyasi, Toplumsal ve Fikri Çerçevesi // Ehl-i sunnet ve’l-Cemaat: Tarihi Seyri, Kapsamı ve Algılanışı. IGMG. Köln, 2014. Ss 27-28.
14. Ahmet Ak. Maturidi kaynaklarda Maturidi ve maturidilık. Doktora tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütü. 2006. s.22.; Ш.Зиедов. Ал-Мотуридий хаети ве мераси.-Тошкент: 2000. Сс.18-19. 
15. Имам Матуриди. Китаб ат-Таухид. Аударған проф. докт. Бекір Топалоғлы. Бесінші баслым. –Анкара, 2013. 39 б.
 16. Сонда. 17. Сонда, 40 б. 18. Сонда.

 

Алдыңғы «
Келесі »