ҚАЗАҚ РУХЫ – ОНЫҢ ТІЛІНДЕ, ДІЛІНДЕ, ДІНІНДЕ, ҰЛТТЫҚ МЕМЛЕКЕТІНДЕ

  • 20.10.2015
  • 1989 рет оқылды
  • Пікір жоқ


Біз Тәуелсіздік таңы атып, ата-баба аңсаған азаттыққа қол жеткізіп отырған халықпыз. Қазақстан халқы Ассамблеясының 22-ші сессиясында Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев: «Елдің тағдыры мен болашағы – мемлекет құрушы ұлт ретінде қазақтың қолында», – деген болатын. Ия, қазақ болмысынан жақынын жанынан артық бағалаған, қонағын төріне оздырып ардақтаған дана халық. Алайда, қазақтың кеңпейілділігін өз мүддесі үшін пайдаланып, мемлекеттің иесі саналатын дархан халқымыздың аяғынан шалушылар мен қысастық көрсетушілердің жымысқы әрекеті азаймай тұрған сыңайлы. Осыдан келіп, қазіргі қазақ мәселесі туындайды. Сан ғасырлық тарихы бар қазақ халқы Қазақстандағы көп ұлттың бірі болып, тасада қалып қойып жатқан жоқ па? Қазақтың қаймағы бұзылмаған салт-дәстүрі, ұлттық болмысы, мәдениеті, тілі мен діні, жалпы бүгінгі қазақ мәселесі жайында ақын, журналист Мырзан Кенжебайдың пікірін біліп, сұхбаттасқан едік. 


– Аға, сұхбатымызды мынадан бас­тағым келіп отыр… Өзіңіз де білесіз, мемлекетімізде заң бойынша әрбір аза­маттың қоғамдағы құқығы бірдей. Сондай-ақ, елімізді көптеген ұлттар мен ұлыстар мекен етеді. Осыдан келіп, кө­кейі­мізде сансыз сұрақтар туындайды. Қазақтың мемлекет құрушы ұлт, ұлан-ғайыр атыраптың иесі ретіндегі миссиясы қаншалықты орындалып жатыр? Жалпы, қазіргі қоғамдағы қазақ мәселесіне кеңінен тоқталып өтсеңіз?
– Мен мына әңгімені бірден сұраққа тақ-тұқ етіп жауап беруден емес, әріден бастасам айып етпессіздер. Тақырыбымыз бүгінгі ұлт мәселесі ғой… Философияда, жалпы өмірде «ұлтшылдық» деген бар. Ұлтшылдық дегенді кешегі кеңес заманында буржуазиялық қоғамға тән жағымсыз бір әрекет, жағымсыз бір түсінік ретінде қабылдады. Ал, осы күні қарап отырсаңыз, «ұлтшылдыққа» әртүрлі көзқарас бар. Оны кейбіреулер шовинизмнің бір баламасы сияқты көреді. Бірақ, ұлтжанды болудың ешқандай айыбы жоқ. Сіздерге айтайын, кейбір орыс газеттерінде бір жымысқылық, қазақтың ұлтшылдығына, қазақтың ұлтжандылығына тиісіп сөйлеу, тиіспесе соны астарлап жеткізу басым. Мен жақында «Central Asia Monitor» деген газеттен осы тақырып төңірегіндегі мақала оқыдым. Сол газетте  «қазақтың ұлтшылдығы қандай болу керек?», сосын онымен қоймайды, «қазақтың ұлтшылдығы, өркениетті, мәдениетті бола ала ма?» дейді. Сонда, басқа ұлт­тардың ұлтшылдығы өркениетті, білікті, мәдениетті де, қазақтың ұлтшылдығы жабайы, надан ұлтшылдық па? Бұл сұрақтың астарында не жатыр, көрдіңіз­дер ме? Бұл біз әлі мәдениетті, өркениетті емеспіз деген сөз. Қазақтың ұлтшылдығы жабайылық дегендей, әлгі сұрақтарды қойып отыр. Бұған біздің саясаткер бір-екі жігітіміз жауап береді.  Жауап бер­генде ақтарылып сөйлейді. Тіпті, біреуі: «жалған ұлтшылдарды жек көремін», – дейді. Онымен қоймай, орыс жур­налистерінің мынандай әдеті тағы да бар. Олар қазақтарды «шала қазақ», «нағыз қазақ», «таза қазақ» деп бөлшектеп бі­тірді. Бұның бәрін істеп жүрген қазаққа дос ниетті адамдар емес. Қазақтың ұлт­шылдығының өзін бөлшектеп келіп, жалған ұлтшыл, онымен қоса «нацпат» дегенді шығарды. «Нацпат» – «психопат» деген сөзге мағыналас. «Психопат» – (психологиялық патология) жынды де­ген сөз. Соған біздің қазақтар дұрыстап жауап беруді білмейді. Ол сөз үшін сотқа тартуға болады. «Нацпат» деген «национальная патология» деген сөз. Сондай да термин пайда болды. Соған біздің саясаткер жігіттердің бір-екеуі жауап беріпті. Мысалы, Жасарал Қуанышалин деген өте білімді азамат.  Көзі ашық, философ десең философ, саясаткер десең саясаткер. Өзі солардың қармағына қалай ілініп қалғанын білмейді. Әлгі газетке берген жауабында: «Мен өтірік ұлтшылдарды жек көремін», – дейді. Сонда, өтірік ұлтшылдар деп отырғаны кімдер? Мүмкін, Жасаралдың көңілінде өзіне ұнамайтын, ұлтым деп жүгіріп жүрген азаматтар бар шығар. Сонда да, өзім ғана ұлтшылмын, мен сияқты күресу керек деуге болмайды ғой. Жасаралдың мүмкін сондай ойы болған шығар, бәлкім байқамай айтып қалған шығар дейікші. Ал, енді, біздің мемлекетімізде қазақтар 65%-дан көп, 69% болды. Біз қазір 70%-ға жақындап қалдық. БҰҰ-ның шешімі бойынша, ұлттың саны 69% болса, ол ұлттық мемлекет болып есептеледі. Біз көпұлтты болғанға қарсы емеспіз. Әр ұлттың, мысалы, француздың Франциясы бар, немістің Германиясы бар, ағылшынның Англиясы бар, кәрістердің екі Кореясы бар, ендеше біз неге мына Қазақстанды жеке ұлттық мемлекетіміз деп айтуға болмайды? Неден қорқамыз? 
 Шын мәнінде, өзіміздің баспасөзіміздің өзінде қазақ мәселесіне кеңінен тоқталу деген жоқ.Тоқтала қалса, біз 130-дан астам ұлтпыз, тату ғұмыр кешіп жатырмыз, осылай да осылай дей келіп, ең ары кеткенде қазақ мемлекет құрушы ұлт деген бірауыз сөз айтылады, болды. Одан ұлттық мәселе шешілмейді. Мен осыдан 5-6 жыл бұрын «Қазақстан – қазақтікі дегенді айтатын уақыт жетті» деген мақала жазғанмын. Айтатын уақыт жетті, одан қорқудың қажеті жоқ. Ол дегеніміз басқа ұлттарға «сендер, Қазақстаннан кетіңдер» деген сөз емес. 
– Әр ұлттың мәдениеті мен салт-санасы сол ұлттың болмысымен қатар жүретіні мәлім. Өзіңіз де білесіз, жаһандану заманы күн өткен сайын қарыштап дамып келеді. Соның салдарынан, Құдай бетін әрі қылсын, кейбір мемлекеттер қанына сіңген ұлттық салт-санасын жоғалтып, өзге өркениеттің жетегінде кетіп жатқаны тағы бар. Сіз бір мақалаңызда: «Қазіргі қазақ ұлты – рухы шаршаған ұлт. Рух мықты болу үшін ол өз мәдениетінен, өз ұлттық белгісінің бірі – ұлттық киімінен, ұлттық тағамынан ажырап қалмауы керек. Қазір қазақтарға өркениеттілік, мәдениеттілік ұлттық намыстан басталатынын түсіндіруге кірісуіміз керек», – депсіз. Расымен де, ұлттық болмысымызды сақтап қалу қазіргі қазақ мәсе­лелерінің біріне айналып отыр. Сол қасиетті қанымызға сіңген ұлттық бол­­мы­сымызды, ұлттық  мәдениетімізді жоғалтып алмаймыз ба?
– Бұл өте күрделі мәселе. Мұны айтсақ ұзаққа кетеміз. «Ұлттық мәдениетті жоғалтып алмаймыз ба?» деп отырсың ғой… Мен жоғалтып алдық деп ойлаймын. Өйткені, теледидардан қазір «Супер әжелер» деген бір топ кемпірдің өлең айтып жатқанын көрсету, сосын үстіне шапан киіп, бір жағынан галстугі көрініп тұрған шалдың қолына бүркіт беріп, атпен шауып бара жатқанын көрсету –  ұлттық мәдениетті сақтау емес. Мұны көзбояшылық деп атайды. Ал, ұлттың ұлттығы қыз-бозбаласының киіп жүрген киімінен-ақ көрініп тұрады. Асханаларға барсаң, мәзір түп-түгел орыс тілінде. Ұлттық талап жоқтың қасы. Дүкендегі Қазақстан нандарының атауы орысша. Бұл өз алдына үлкен әңгіме. Біз ұлттық мәдениетіміз бен ұлттық сана-сезімімізден Кеңес заманында айырылып қалдық. Соны 25 жылда қалпына келтіруге әбден болатын еді. Сол туралы я бір заң шығарылған жоқ, я бір қаулы қабылданған жоқ. Мен айтайын сіздерге, тәрбие – кішкентайдан, балабақшадан басталады. Балаларымызға арналған ұлттық рухтағы қуыршақ театрларымыз, әндеріміз, мультфильмдеріміз өте аз. «Ер Төстікті» шығардық… Не істеп қойдық? Үстіне Еуропа рыцарь­ларының сауытын кигізіп, Кенже­кейдің қолына «айпад» беріп қойдық. Адам күлетін нәрсе. «Ер Төстік» деген қазақ ауыз әдебиетіндегі ең бір озық, ең бір құнды дүние. Оның ішінде қазақтың қазақтығы бастан аяқ көрініп тұрады. Ал, мультфильмде басқаша. Онымен қоймай, балаларға арналған кішкентай пьесалар мен спектакльдеріміз де жоқ. Біз оны әлі де жасаған жоқпыз. Драматургтеріміздің не бітіріп жүргенін білмеймін. Жалғыз Дулат Исабеков осыны айтып шырылдады. Шынында да балаларымыздың көретіні жаңағы «Маша мен аю», «Үш торай» т.б. «Үш торай» мультфильмінде: «Міне, мен шошқа болдым!», («Наконец-то, я стал свиньей!») деп мақтанатыны тағы бар. Балаларымыздың көретіні сол. Балаларға арналған әндердің өзі жұтаң. Әндердің ән сиқы жоқ. Ал, енді жаһандану заманы… Жаһандану заманын қай ұлт екенін айтпай-ақ қояйын, бұны бір ұлттың философтары, психологтары ойлап тапқан. Бұл жер бетінде озық бір-екі ел жасаудың амалы. Ол философтар: «Сен өз ұлтыңды ойлама… Сен тек ұлтың­ның мәдениетін, ұлтыңның әдебие­тін, ұлтыңның тағдырын ойлама, сен әлемдік масштабта ойла», – дегенді жан-жаққа таратты да,  мұны үшінші әлем мемлекет­теріне енгізді. Ол философтар өздерінің ұлтына «бүкіл адамзатты ойла» деп ешқашан да айтпайды. Мысалы, бізде ақын Олжас Сүлейменовты алайық. О заманнан бері айтатыны, жаһандану, цивилизация. Ойлау керек «в планетарный масштабе», «общечеловеческое мышление», деп сөйлейді. Айналайын, ол болмайды. Адам баласы адамзаттық деңгейде ойлайтын тұлға болуы үшін, ең әуелі өзінің ұлтын қадірлеуі керек және ұлтының алдындағы жауапкершілігіне жауап беруі керек. Ғылымда, философияда, өмірдің өзінде дәлелденген сондай қағида бар. Өзің­нің ұлтыңның мүддесіне қызмет ете алмасаң, он жерден Олжас Сүлейменов бол, бәрібір әлемдік деңгейдегі азамат бола алмайсың. Ол адасушылық. Жаһандану дегеніміздің мақсаты – адастыру, адамдарды ұлттық қасиетінен айыру. Еуропада анау бір жылдары «мультикультурализм» деген болды. Мультикультурализм – көп­мә­дениеттілік деген сөз. Кейбір елдерде көпмәдениеттілікке ерік беріп қойды. Бірақ, олар күндердің күні болғанда өздерінің  ұлттық сипатынан, ұлттық пішінінен, ұлттық мәдениетінен, ұлттық өнерінен айырылып бара жатқанын біліп, енді кеш те болса, «қолымды мезгілінен кеш сермедім» деп, қазір осы мультикультурализмге Англияда, Францияда, Германияда тыйым салынды. Тек қана француз мәдениетін, тек қана ағылшын мәдениетін, тек қана неміс мәдениетін қолға алып жатыр. Ал, олар, енді, соны қолға алып жатқан кезде, біз келіп өзімізге жапсырып жатырмыз. Біздің қазіргі әндерімізді тыңдап көріңіз. Бір ұлттық ерекшелік қалды ма? Жоқ… Ақша табу жолыменен жазылған әндер қатары кө­бейді. «Мария Магдалена» деген ән бар. Ол Мария Магдаленаның қазаққа еш қатысы жоқ. Ол Христостың аяғын жуған әйел ғой. Оның бізге не керегі бар?  Біз ұлттық келбетімізден осылайша айырылып қал­дық. Бір өкініштісі, біздің жоғарыда­ғылардың болсын, орта буындағы қызмет­керлердің болсын, ұлттық қалпымызға келейік, ұлттық сана-сезімімізді оятайық деген ойы жоқ. 
Қарап отырсақ, біз Тәуел­сіздікті қай мемлекеттен алдық? Ол айтылмайды. Ресейден азаттық алдық, Ресей­дің отарынан шықтық деген сөзді айтпайды. Жалпылама «Тәуелсіздік алдық» деген сөзді сипақтатып айтып өте шығады. Мұның ар жағында не жатыр? Мұның ар жағында әлі де болса Ресейге жалтақтау, әлі де болса құлдық психологиядан арылмау жатыр. Әйтпесе біз, «Ресейден Тәуелсіздік алған 25 жылдың ішінде» деп кімнен алғанымызды нақты жазып, айтар едік қой. Қазақты адастыру саясаты кешегі Кеңес үкіметі заманын­дағыдай жүріп жатыр. Оған дәлел де кел­тірейін. Біздің мектеп­терімізде, универси­теттерімізде тарих оқулықтарымыз бар. Сол оқулықтарды қарап отырсаң, бастан аяқ айтатыны жоңғар шапқыншылығы, жоңғар соғысы. Қазақ пен жоңғар бір-бірімен қыз алысып, қыз берісіп, құдандалы жекжат болып отырған ел. Ол соғыс болғанда, екі жақтың дивизиялары, роталары болып бөлінген соғыс емес. Бір-екі қатты қырғындар болды, ол рас. Бірақ, негізінен малды барымталап алып кету, бір ауылды шауып кету, шабындықтарды уақытша басып алу болды. Бірақ, қазақ тарихын қарап отырсаң, бүкіл қазақ хандығының, қазақ қазақ болғаннан бергі бүкіл өмір бойында жоңғар деген жауы ғана болыпты. Басқа жауы жоқ. Оны не себепті өйтетінін айтайын. Мысалы, Халел Досмұхамедов: «Батыс қазақ­тарының, кіші жүз қазақтарының 250 жылдық тарихы қанмен жазылған», – деп жазады. Оны басқалары да талай рет айтқан. «Ол қанды төккен орыстар», – дейді Х. Досмұхамедов. Оны қазір айтпайды. Ресей 1592 жылы «казачество» дегенді құрды. Содан бастап қазақ даласында, Еділ, Жайықтың бойында қанды-шабуыл­дар жасады. Орыстардың шабуылы, ауылдарды бала-шағасымен түгел қырып кет­ті. Оның бірі айтылмайды. Сосын айтылса тек, «Голощекин жасаған ашаршылық», «конфискация кезінде» деп сөйлейді. Оны жалғыз Голощекин жасаған жоқ, ол Кре­мль­­дің жоспарыменен жасалды. Баяғы­да Леонид Кравчук деген Украинаның прези­дентінің: «Қазақтар егер Қазақ Мем­лекетін ойламаса, оларға енді не қалды? Олар соны ойлауды қойды ғой», – деп айтқаны бар. Сол сияқты, мысалы 1932-1933 жылдары 4 миллион қазақ қырылды ма? Соны жалпылама тарихта «ашаршылық жылдары 2-3 миллион адам қырылды» дейді. Бірақ, оны Ресей басшылары сұмдық жоспармен қырғаны айтылмайды. Біздің қазақтың өзі де бір қызық халық қой. Санасына не құйды, соны тез қабылдап алады. Мысалы, арал­дықтар: «Ресейде аштан қырылып жат­қан орыс­тарға вагон-вагонымен балық жі­бердік», – деп, әлі күнге дейін мақтанады. Сонда өздері мына жақта аштан қырылып жатты. Мінеки, соның бәрі қолдан жасалды. Ол кезде егін, зауыт пен фабрика жоқ ақша беріп отырған, қазақтың талғажау етіп отырған малын тартып алды да, қырып салды. Олар жоспарлы түрде әдейі қазақты жою үшін жасалған Ресейдің саясаты екенін, сол саясаттан орыстар қолдап кетсе әлі де бас тартпайтынын біз неге айтпаймыз. Бізге бір жылдары кәрістің ғалымы келді. Ол айтты: «Біз Корея Жа­понияға 30-40 жылдай ғана тәуелді ел болдық. Бірақ, соның өзінде біздің кәріс ұл­тының кішкентай баласынан бастап,  таяққа сүйенген ақсақалына дейін кеудемізде жапондарға деген өшпенділік, кек бар, ашу-ыза бар, жапондарды жек көрушілік бар. Ал, мен Қазақстанды байқаймын, қазақтар көшеде көрейін, былай көрейін, орысқа жағымпазданып, солардың ығына жығылып тұрады. Саясатта да соған ұқсас. Неге олай жағымпазданатынын айта алмаймын. Сірә, оның бір себебі, сіздерге өздеріңіздің тарихтарыңызды дұрыс оқытпайтынынан болу керек», – деді. Бізде Ресейдің қорлығы туралы айта қалсаң, «қазақты адам қылған орыс қой» дейтін қазақтар әлі де көп. Міне, мен сол қазақтарды көргенде ішім ашиды. Бұл не деген масқара. Бұл деген Құдайдың алдында да, саясатта да, адамның алдында да үлкен қателік сөз ғой. Бір ұлтты бір ұлт ешқашан адам қылмайды. Мысалы, бізге инвестиция деп келіп жатыр ғой. Олардың барлығы да жарылқайын деп келіп жатқан жоқ. Ол әуелі өзінің пайдасын көздейді. Ешкім ешкімді жарылқамайды. Адамды Алла ғана жарылқайды. Алланың өзі айтқан «сақтансаң, сақтармын» деп. Ал, бізде ұлттығымызды сақтап қалу, ұлттық салт-санамызды сақтап, ұлттық намысымызды сақтайық деген ой жоқ. 
– Егер, мемлекет ұлтының тілін дамытуды басым бағыт етіп алмаса, онда оны толыққанды мемлекет деп атау қиын. Себебі, тіл – ұлттың сүйенетін та­мыры, сыйынатын тәңірі. Қазақ тілінің бо­ла­шағына шын жанашырлық танытып, біраз мәселелерді көтердіңіз. Қазақ тілі­нің шын мәніндегі ертеңі қандай?
– 1991 жылы Кеңес Одағы құла­ғаннан кейін, Балтық жағалауындағы елдер өзара, Өзбекстан, Әзірбайжан, Түрікменстан өздері ұлттық мемлекет құрып кетті. Ұлттық мемлекет құруды олар неден бастады, білесіздер ме? Ұлттық мемлекет құруды олар іс-қағаздарының барлығын туған тілін­де жүргізуден бастады. Дүниежүзіндегі бар­лық ұлттардың тағдыры ұлттық тіліне байланысты. Тілін сақтамаған мемлекеттің ұлттық тағдыры болмай қалады. Олар солай бастады. Ал, бізде асықпау керек, әуелі 3-4 жыл өтсін деді. 3-4 жыл емес 20 жыл болды, тіліміз не болды? Қазір көшеде орысша сөйлейді, қоғамдық көліктерде хабарландыру орысша. Тіпті, бір-екі рет автобуста, троллейбуста қазақ тілінде хабарлағаны үшін, қатты тыйым салды. Тыйым салғаны өз алдына, келе жатқанда көше аттарын «Жубанова», «Саина» дейді. Бұл саясаткерлік емес, бұл әшейін, жаңағы корей жігіті айтқандай жағымпаздану, әлі де болса Ресейге деген құлдық көзқарастан арыла алмау. Әйтпесе,  «Жұбанов» көшесін – «Жубанова», «Абай» көшесін – «Абая», «Төле би» көшесін ас­тына «Толе би» деп жазбаса болмай ма? Алма­тының ортасында «Толе би» деп жазбаса, адасып кетпейді. Бір орысқа бола «Жұбан» дегенді – «Жубан», «Төле биді» – «Толе би», «Өтеген батырды» – «Утеген батыр» деп өзгерту бұл ата-баба аруағын қорлау. Ол күнә нәрсе. Англияның Уэльс деген аймағы бәрі­мізге таныс. Сол Уэльстен шыққан Дэвид Кристаллдың  «Тіл ажалы» деген кітабы бар. Ол өзі игілікті ойдың адамы ғой. Сол кітабында: «Бір ұлтты жойып жіберу үшін, қырып-жойып, атып-асудың керегі жоқ. Сол ұлтқа қос дінділікті енгізсең жеткілікті. Қос тілділікті жүргізсең, халқының саны көптеу келген ұлттың тілі екінші аздау ұлттың тілін жұтып қояды. Сөйтіп, мемлекеттің мәдениетін де, салт-санасын да, психологиясын жойып, бір ұлтты жоқ қылып жіберуге болады», – деген. Кеңес өкіметі кезінде 90-ға жуық ұлт жойылып кетті. Қазір соның бірі чукчалар тілінен айырылып, фамилиялары ауысып, сығырайған көзі ғана қалды. Қазақстанға келген, өзі тюрколог бір әзірбайжан жігіт: «Мен түрік тілдерін зерттеп, дүниежүзін араладым. Алайда, мен бірімен-бірі орысша сөйлесетін екі-ақ халықты көрдім. Кім десеңізер, олар чукчалар, сосын қазақтар» – деп мазақ қылып кетті. Жақында белгілі бір жазушымыз, драматургіміз Ташкентке барып келді. Сонда оларды ертіп жүрген жігіт, мұражайды өзбекше таныстырыпты. Енді, өзбекше түсінгенімен, кейбір сөздерін ұқпай қалып, орысшасын айтып жіберші десе, білмейді. Сөйтіп сол жігіттің қасында жүрген басшысы: «Бұлар Тәуелсіздік алған жылы туылған балалар. Жастары 25-ке келді. Бұлар тек өзбекше, ағылшынша біледі. Орысша деген бізде жоқ», – депті. Бір жазушымыз да айтты. Ол: «Біздің жоғары жақта қазақтың тілін, салт-санасын құлдық психологияда сақтап қалу жолында жұмыс істейтін, қазақтың тілін өркендетпейтін, соған қарсы бір ұйым бар ма деп қорқам», – деді. Мен де солай ойлаймын. Қараңыз, мына үштілділік деген бар. Жаңағы қостілділік аз болғандай, енді үштілділік деген шықты. Үштілділік дегенді де ғылымда дәлелдеп қойған. Жастайынан үш тілде сөйлеген балада, өскенде таза өз ұлтына деген махаббаты болмайды. Оның көңілі алаң болып тұрады. Ол балада «маған қарағанда орыс күштілеу, ағылшын күштілеу» деген ой тұрады. Жапон деген дүниежүзінде діні де, мәдениеті де, әдебиеті де озық халық. Солар балаларына 15 жасына дейін ешқандай тіл үйретпейді ғой. Сонда, біз Жапонннан озып кетеміз бе? Мен де қазақтың сана-сезімін оятпай, ұлттық психологиясын сол күйінде сақтап қалып, тілін өркендетпеуге арналған ұйым бар дегені рас-ау деп қорқамын. 
– Еліміздегі өзге ұлттарға қарағанда қазақтың тұрмысы төмендеу. Жасыратыны жоқ, кейде өзге ұлттың мүддесі ал­дыңғы қатарға шығып кетіп отырады. Қалада пәтер жалдап тұрып жатқандар да – қазақтар. Қазақ қашанғы өзгенің көлеңкесінде жүре бермек? Үкіметке ала­қан жая бергенше, неге өзімізше әрекет етпеске?
– Дүниежүзінде қалыптасқан бір жол бар. Ол жол бойынша, ең әуелі мемлекеттің жергілікті тұрғындарының, яғни, сол мем­лекетті құраушы халықтың жағдайын жасау керек дейді. Ол дүниежүзінде қалыптасқан жағдай. Бізде олай емес, керісінше болып отыр. Бұл мемлекетті құрушы ұлт – қазақ.  Пәленбай жыл көрмеген қорлығымыз жоқ, біз ашаршылықты да көрдік, тіпті, бізді екі империяның соғысына «Отан соғысы» деп апарып салып қырды,  былайынша дінімізді де қорлады, тілімізді де қорлады. Патшалық Ресей Қазақстанда орыстандыру саясатын қалай жүргізді? Кеңестік өкімет сол саясатты керемет жалғастырды. Тың игеру деген сылтаумен 3 миллион  өзге ұлттарды, орыстарды алып келіп қоныстандырды. Комсомолдық жолдама, жас маман деген саясатпен де алып келді. Соның ішінде қазақтар, әшейін, көп ұлттың бірі болып қалды. Сол келгендерге жағдай жасалды. Біз өзіміз студент кезімізде Қостанай облысына бір айға егінге бардық. Содан мынандай мысал келтірейін. Жолдың мына бетінде орыстың поселкасы, келесі бетінде қазақтың ауылы бар.  Сонда орыс поселкесінде су  тартып қойған, электр жа­рығы жанып тұр. Су молынан болған соң, есігінің алдында бау-бақшасы бар, көшелері теп-тегіс асфальт. Арғы жақтағы қазақтың ауылында оның ешбірі жоқ. Орыстың ауылына нан алуға дүкенге барады. Кейбір орыстар ұрып та жібереді. Сонда: «Қазақ деген жалқау, мына қазақтың ауылын қараң­даршы», – дейді. Әрине орыстың жағдайын жасап қойғаннан кейін солай болады. «Қазақ жалқау» деген сөз кеңес заманында коммунистер ойлап тапқан нәрсе. Ол қалайда қазақтарды құрту. Бұл орыстың артықшылығын дәлелдеу. Бірдеңе болса, «қазақ жалқау» деген тіркес бойтұмарымызға айналып, әлі де келе жатыр. Қазақстанда 130-дан астам ұлт бар, сондықтан, орыс тілі ресми тіл болып қала берсін дейді. 130-дан астам ұлт бар деу дұрыс емес. Ұйғырың, өзбегің, түрікменің қазақша жақсы сөйлейді, тілі, діні бір. Сөйте тұра, бәрімізге ортақ тіл – орыс тілі деу, адам, тіпті, айтуға болмайтын, ұялатын сөз. «Келешегі жоқ ауылдар» деген шықты. Адамның келешегі жоқ деп, Алла тағала айта алады. Бірақ, бүтін бір тұтас ауылдардың келешегін жоқ деп айтып, ауылдарды жапты, қиратты, иесіз қалдырды, адамдары қаңғып кетті. Ал, ауылдарда негізінен қазақтар тұрады. Ұлын ұяға, қызын қияға қондырып отырған ауылдардан дым қалмады, ойран-топанын шығарды. Қос бірдей дипломы бар жігіттер жұмыссыз арба сүйретіп жүр. Қыздарымызды тәнін сатып жүр деп кінәлаймыз. Не істеу керек? Ауылда жұмыс жоқ. Ауыл қирап қалды, үй жоқ, күй жоқ, Алматыға келді, оқуға түсе алмай қалды… Сөйтті де жарылқаушылардың қолына түсті. Біздің жоғарыдағылар ұлттық мемлекет құрамыз дегеннен шошиды. Қарапайым жатақханаларды көрдім. Мына Саин мен Төле би көшелерінің қиылысында 4 жатақхана тұр. Сол жерге осыдан бір-екі барып көргенімде қазақтың 70-тен асқан 80-ге келген шалдары мен кемпірлері, келіні, баласы, немерелерімен жатақхананың тар бір бөлмесінде тұрып жатыр. Сол жатақханадан бірде-бір өзге ұлттың өкілін немесе орыс­ты көрген жоқпын. Жатақханада тұрып, қорлық көріп жатқан тек қана қазақтар. Оны жоғарыдағылар білмей отырған жоқ. Біліп отыр… Шешімін табу да оп-оңай. Жоғарыдағылар ең алдымен мемлекет құрушы халықтың тілін дұрыстауы керек, қазақтың жағдайын ең алдымен жасауы керек. Сондай заң қабылданса, оған ешкім қарсы тұра алмайды. Бір мысал келтірейін, 1964-1966 жылы біз мектепте оқимыз. Менің жездем сол Ташкентте оқитын еді. 1966 жылы сәуір айында Ташкентте жер сілкінді. Жер сілкініп бүкіл Кеңес Үкіметін шулатты. «Ойбай, Ташкент қирады, адам өлді» деді. Сөйтсе, ешқандай да қатты апат болмаған, қираған ештеңе жоқ. Ескі шаһар дейді, көне шаһарда ескі үйлер ғана қираған. Көп нәрсе ел басшылығына байланысты ғой. Сонда, Рашидов не істеді? Рашидов Ташкент құлап қалды деген дақпырт таратты. Ресейден қаптаған белорусь, орыс, украина құрылысшыларын алдыртты. Қонаев өз естеліктерінде осы оқиғаны: «Рашидовтың ерлігі сол, бас-аяғы екі жылдың ішінде жаңа, осы заманға сай, Ташкент қаласын салдыртты», – деп баяндайды. Сонда, ол ұлтына жаны ашыған адам ғой. Ол сол кезде 4 бөлмелі, ең аз дегене 5 бөлмелі үйлер салдыртқан. Бізде үйлер 1-2 бөлмелі. Ташкентте ондай жоқ, ең кем дегенде 4-5 бөлме үйлер. Сөйтеді де, үй салдырып болған соң, ана үйлерді кімге беру керек. Оны бала-шағасы барларға береді. Чемоданын арқалап келген белорусь пен орыста қайдағы бала-шаға? Өзбектерге берді. Сөйтті де (Қонаевтың өзі де жазады) орыс­тар, белорусьтер Ташкентті салып береді де,  өздері 2 жылдан кейін елдеріне кетіп қалады. Сонда айтайын дегенім, жағдайды ол ең алдымен өзбек халқына жасады. Міне, біз де сөйтуіміз керек. Әлі де кеш емес. Қазір жақсы бастамаларды көтеруге болады: «Қазақстан мемлекетін құрушы халық – қазақ халқы, Қазақстанда 65%-дан астам қазақ тұрады. Сөйте тұра тұрмысы нашар, үйі жоқ, күйі жоқ қаңғып жүрген қазақтар. Қай жылы екенін ұмытып отырмын, БҰҰ-ның келтірген мәліметі бар. Ол мәлімет бойынша, қазақ ұлты Қа­зақстанда әлеуметтік тұрмысы нашар, 6-шы орында тұр. Соның өзін негізге алуға болады. Биылдан бастап, 1-2 жылды «қазақ халқының жағдайын жақсарту жылы» деп жоспар жасасақ, бізге сен сөйт­тің деп ешкім айтпайды.
– Қоғамда шешілмейтін мәселе болмайды дейді. Уақыт өте келе күрмеуі қиын мәселелер де шешімін тауып жатады. Тек нақты жұмыстар дер кезінде атқарылуы тиіс сияқты. Бізде мәселе айтылады. Алайда, сол айтылған жерінде жабулы күйін­де қала береді. Қазіргі қазақ мәселесі сол айтылған күйінде қалып қоймас па екен? Нақты қандай іс-шараларды қолға алған жөн?   
– Біздің жағдайымыз, қазақ халқының жағдайы өз елінде басқаларға қарағанда дұрыс болуы керек. Мемлекет – «Қазақ Мемлекеті» атанса. Мейлі, Иран Ислам мем­лекеті деген сияқты атамай-ақ қояйық. «Қа­зақ Мемлекеті» десек, жетіп жатыр. Бір ұлттың еңсесін көтеру үшін оның тілін, дінін, мә­дениетін көтеру керек. Жақсы мемлекет боламыз десек, қазақтың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсартуымыз қажет. 
– Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбатты жүргізген
Маржан СӘБЕТ

Алдыңғы «
Келесі »