• 18.05.2015
  • 786 рет оқылды
  • 3

Сапар ОСПАНОВ,
философия ғылымдарының 
докторы

«Ұлт немесе этнос болу деген не?» деген сияқты сұрақтар қай елде де, қай кезде де аса маңызды саяси-құқықтық, салт-дәстүрлік, тілдік, ділдік, қала берді, ұлттар мен мен ұлыстар үшін тарихи-тағдырлық мәселелермен тамырлас  толғақты сұрақтар. Көптеген мемлекеттердегі этносаралық қайшы­лықтар мен қақтығыстарды туындататын себептер осы сұрақтармен тығыз төркіндес келеді.

Мысалы, Испаниядағы баскіліктердің, Ұлыбританиядағы шот­лан­дықтардың, Түркия, Иран, Ирак және Си­рия елдерінде тұратын күрттер сияқты этностардың саяси-құқықтық, мәдени-ру­хани қозғалыстары «мен бас­кімін», «мен шотландпын», «мен күрт­пін» деген ұғым­дардан қуат алатын, сол этнонимдерді сақтауды мақсат тұтқан қозғалыстар. Көп жағдайда бір ел мен екінші елдердің араларында болған соғыс жағдаяттары да осы ұлттық және этностық мәселелермен тығыз байланыста туындап, жүзеге асқан. Басқа елді жаулау ісі де сол елдегі ұлтты немесе этностарды кемсіту, сан жағынан азайту, тіпті жойып жіберуді де мақсат еткен. Өз елін қорғау да өз ұлтын немесе этностық тағдырын қорғау үшін жан беріп, жан алысуға апарған күрестерді туындатқан.
Осыларды еске ала отырып, Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Мәңгілік Ел» болайық деп көтерген саяси бағдарламалық үндеуі «қазақтық» исі мен ділі, зердесі мен кемелдігі бар жанның алдына қойылған тағдырлық мәні терең, құны асқақ парыз болып табылады. Әрине, бұл парызды орындаудың нық бастаулары экономи­камыздың құрышты тіректерін тұрғызуда және руханияттығымыздың терең тамырларын қуатты етуде жатыр. Нақтырақ айт­сақ экономикалық құрыштың қуаттарын рухы таза да мықты ұрпақтар шыңдай алады. Ал, халықтың рухани тіректерін ішінен кемік ететін жемқорлар, − түбі баянсыз байлықтың жылпос малайлары мен азулы манқұрт құлдары, − елдің өндірістік-экономикалық қуатын іштен тұншықтыратын, сүйтіп шет ел экономикасына өз байлығымызды жығып беретін − «іштен шыққан құрттар мен аж­даһалар» десек қателеспейміз. Осындай баға мен атауды жемқорларға тіке айтудан ұялғансып жасқанатындар – солардың жемі болып, өз жемін пай­дакүнемдікпен іздейтін – солармен сы­байлас-жемдестер. Немесе олар, заң ар­қылы өзіне тиісті нәрсесіне қол жеткізе алмайтын құқтық сауаты жоқтар немесе соны біле тұра сол үшін күреспейтін жігерсіздер. Соңғылар өздерінің көнбіс­тігімен біріншілердің пәрменді «пара(а)уыздарының» өмірімізде онан әрі екпіндей беруіне мүмкіндік беретін релістердің астына өзін төсеген «шпалдар». 
Мән-мағынасы осылай ой те­зіне са­лын­ған, тақырыбымызбен айшық­тал­ған мәсе­ленің бастаулары, − шытырман түйін­­­­­де­рімен ел тағдырының тынысын та­рыл­та ала­тын жағдаяттың туындау мүм­кіндіктері, − қазіргі қазақтың, байырғы қазақ үшін құдай ал­дын­дағы алғашқы иман­шарты болған: «малым жанымның садақасы, жаным арымның са­дақасы» деген тектіліктің тамырынан ажыратылып, арлы намыстың қуатты бас­­тауынан адастырылып қалғандығында. Бұл ажыраулар мен адасушылықтың маз­мұн-мағынасын түсіну үшін өзіміздің сана болмысымыздың қилы тағдыры мен қиқалана шор болып қалыптасқан құрылымын талдауымыз керек. 
Әрбір сөздің, ұғымның астарында реалды дүниенің, өмірдің, қоғамдық қатынастар мен әлеуметтік байланыстардың мәнін сақтайды. Жеке пенде солардың қайсысын қаншалықты қабылдаса, оның мінез-құлқында, өзгелермен қарым-қаты­нас­та­рында сол мән басыңқы келеді. Солардың ішінде «нағыз адам», «адам­заттық, ұлт­тық қасиеттер» деген түсініктерді айқын­дайтын мән-мағыналар нақтылы пенденің дүниетанымына, сеніміне терең сіңіссе, оның соларға байланысты азаматтық қасиет­тері тұрақтанады, өз тектілігіне сәйкес мінез-құлықтық тіректері қалыптасады. Ал, егер нақтылы пенде олар туралы ойланбай, оларға көп сене бермесе, онда оның пенделік сипаттары мен соған сәйкес келетін мінез-құлықтары жеке пенденің өз түсінігі, өз пайдасы, өзінің тән мен жан ра­хатына жақын болып қалыптасады. Ұлт­тық құндылықтар мен тектілікке тартатын қасиеттерді ұстану ол үшін бөгденің ісі, өз рахаттылығына ауырт­па­лық әкелетін, біреулер үшін жан ашып жүгіру, салт-дәс­түрдің орындалған-орындал­мағандығы үшін мазасыздану ақы­­мақшылық сияқты кө­рі­неді.
Осы жерде қазіргі қазақты: «қазақ болу деген не?», «оны сақтау үшін не керек?», «оның келешекке не пайдасы бар?» деген сияқты сұрақтар қызықтырса да, солай болу үшін не істеу қажет деген сауалдың жауабын таба қою оңай емес. Әрине, бұл мәселені қазақтың салт-дәстүрлері, мақал-мәтелдері, қазақ даналары мен эпостарындағы ой-тұжырымдар туралы ойларды жинақтап, талдап, олардың этикалық жүйелерін келтіруге болады. Алайда, солар қазіргі қазақтардың ой-сана­ларына ене қалады, мінез-құлықтары соларға сәйкес өзгере қалады деу мүмкін емес. Себебі, ХIХ ғасырдан бергі жердегі қазақтардың сана болмысының қалай өзгергендігін, сонан туындайтын мінез-құлықтарының қалай-қалай және қалай қарай түрленгендігін мүмкіндігінше жақ­сы білуіміз керек. Бұл мәселелерді бар­лық қоғамдық, әлеуметтік және гу­мани­тарлық, ал, кейбір кездерде генетика сияқты басқа да ғылымдардың тұрғыларынан зерттеу қажет. Біз бұл мәселенің сана болмысына байланыс­ты философиялық жағын сөз етпекпіз. Сана болмысын талдау онтологиялық тәржімаларға жатады. 
Адамзат санасының ең ертеден, Ағар­ту­шылық дәуірден бастау алған ғылыми-танымдық кезеңінде дүние туралы түсінік­терінде мифтік, діни дүниетанымдар үс­тем­дік еткен кезеңін мифи-тео-онтоло­гия­лық кезеңі деп айта аламыз. Бұл кезеңде адам санасы табиғаттан тыс құдіретті күштерге терең сенумен қатар, табиғаттың өзіне тән қасиеттерін, құбылыстарын мұқият бақылады. Табиғатқа зиян келтірмеу өзінің өмір сүретін ортасын сақтаумен тең болды. Сонымен бірге, адамдар арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастар да барынша ашық, қулық-сұмдығы жоқ, арлылық пен намыстылыққа сәйкес этикалық түсініктер жеке пенделердің ішкі иман шарттылық  дүниелерін қалып­тастырды. Себебі, оларды бұзу адамның Құдай алдында күнәлі болуымен тікелей байланыста түсінілді. Сақ, түркі, протоқазақтар түсінігінде Тәңірі адамның арамдық, залымдық, жауыздық істерін әрбір сәтте көктен тікелей бақыланады. Солар үшін оған ауру, қиындық, аштық, отбасындағы қайғылар, тіпті тікелей жан тапсыру сияқты жазалар жібереді деп түсінілді. Сондықтан, аталған имандылыққа қайшы іс-әрекеттерді жасамақ тұрмақ, олар туралы ойлаудың өзі пенде басында болуы мүмкін емес нәрселер еді. Осы тектес сана болмысы бүткіл адамзаттың сол кезеңдеріне тән нәрсе еді. 
Ежелгі гректердің философиялық және ғылыми ұғымдары мен түсініктерінен бастап адам санасының байырғы болмысына жарықшақтар түсе бастады. Ал, Қайта өрлеу дәуірінен бастау алған, Ағар­тушылық дәуірде бел алған, ал, ғылыми-техникалық төңкерістер мен про­грестің нәтижесінде әбден күшіне енген ғылыми сана жаңа болмыстық жағдайға ие болды. Мұндай жаңа тектегі сананың ең басты ерекшелігі, бұрынғы мифтік және діни дүние­танымдарды адасушылық, өтірік, тіпті үстем таптарды қолдайтын дін­ба­сы­лардың еңбекші таптарды қаналу жағдайына көнбістікте болуы үшін арнайы қалыптастырылған үстем таптың идеологиялық құралы деп бағаланды. Дін халық санасын уландыруға, өз қиындығына көнуге иландыруға арналған апиын деп анық­талды. ХVIII ғ. Француз революциясынан бастау алған тарихи өзгерістердің нәтижесінде, діни көзқарастардың орнына ғылыми дүние­танымның тез дамуы нәтижесінде атеистік-материалистік дүниетанымның үстем­дік етуі нәтижесінде және әлем елдерінің көбіне ғы­лым және ағартушылық қозғалыстар мен үдерістердің дамуы, бұрынғы мифи-тео-онто­логиялық сананың орнына, Д. Бентам анық­тамасын берген, деонтологиялық сана қа­лыптаса бастады. Бұл қозғалыс әлемдегі ғылым мен білімнің, білім беру салалары мен деңгейлерінің дамуы нәтижесінде тарихта бұрын болмаған сананың жаңа болмыстық күйі −ғылымданған сана дүниеге келді. Мұндай сана қазіргі кезде әлемде абсолютті түрде үстемдікке ие болып орнықты. Қазіргі кезде халықтың білімділігі 99,5 пайызға жеткен Қазақстан халқының да санасы осындай деонтологиялық күйдегі сана. Қазіргі кездегі Қазақстанның дамуын ғылым ментехниканың негізінде онан әрі қарқындатып дамыту үдерісі аталған деонтологиялық сананың күш қуатын күшейте түсуде.
Десек те, батыстық ғалымдар мен зиялы қауымдардың өздері мойындап отырғандай, өмір тіршілігінің бәрі тек ғылыми-тех­никалық жетістікке ғана негізделген дәуірде адамзат үшін ең бас­ты нәрсе байлыққа қол жеткізу, пайда табу болып кетті. Сол үшін біреулер екіншілерді қанап, алдап-арбап, қажет болса тікелей күштеу әрекеттерін имансыздық деп айту былай тұрсын, өзгелер өздерін сондай болсам деп армандап, ынталанатын жағдайларға жеткен сияқтымыз. Солардың ең кең тарай бастаған, тіпті жүйелі құбылысқа айнала бастаған түрлері − жемқорлық, парақорлық болып отыр. Соларға қарсы күрес қазіргі кезде әлемнің барлық ел­дері үшін аса маңызды іске айналып отыр. Сондай күрес Қазақстан үшін де мемлекеттің басты бір міндеті болып табылады. Егер Қазақстан қазіргі кезде алдыңғы қатарлы елдердің қатарына қосылғысы келсе ең алдымен осы бір күресті шындап жүзеге асыруымен байланысты болмақ. Себебі аталғандай құбылыстар мемлекет қуаттылығын іштен кеміретін құрт, ісіне берсе обырға айналатын апат болмақ. Сол мақсатқа қол жеткізудің жолдары мен амалдары аса көп. Ол жалпы жаңа ұрпақты жаңаша тәрбиелеумен де тікелей байланысты. Біз көтеріп отырған тақырып осы істердің ең бір маңызды тірегі деп айтсақ қателеспейміз. Аталған дерттің СПИД-тектес имандық иммунитеттің жойыла бастағандығын көрсететін көрсеткіш – қазіргі қазақтың санасынан ұяттылық, арлылық, намыстылық, тектілік деген сияқ­ты аса құнды және қадірлі қасиеттердің жойылып кетті деуге болатын жағдаяты. Осы айтылғандарға үндес келетін, Қ. Сұл­тановтың «Ұят туралы айту ұят болып барады» [2] деген мақаласының атауының өзі-ақ, қа­зақтың нағыз зиялыларының рухани-жан айқайындай емес пе?
Әлқисса деп өз ойымыздың желісіне оралайық.  
Деонтологиялық сананың имандылық әле­мінен алшақ кетуіне мұрындық болатын бір бұрылысы бар, ол − кез-келген сұрақтың жауабын ғылыми кітаптан іздеу. Егер «ғылыми тұрғыдан осылай делінген» деген ойға келсе, онда деонтологты сана сол мәселе немесе құбылыс туралы онан әрі ойланбайды. Сол тұжырымды ақиқаттың ең соңғы тоқтамы деп қабылдайды. Ал, егер ондай тұжырымның дұрыс еместігі кейіннен дәлелденер болса да, ондай сана тұрақтайтын басқаушақ, ғылыми дерек­тердің жинақталған жәшігі сияқты, жаңа түсінікті бұрынғының үстіне сала салатын орын болып табылады. Көбіне бұрынғы түсінікті алып та тастамайды. Ал, өмірдің, табиғаттың ғылымда айтылмаған жақтарын өзінің өмір тіршілігіндегі көргендері мен түсінгендерін де сол деректер жәшіктің ішіне тоғыта салады. Ендігі жерде бір мәселе туралы сөз басталса әркім өзінің «бас-жәшігінде» не бар, солардың біріншісі қалай есіне түссе (естің қармағына ілінсе), соны айта бас­тайды. Ал, екінші адам да басқаның сөзін тыңдап, оның байыбына барып болмастан, өзінің «ой-жәшігіндегі» өзгенің айтып жатқан «нәрсесіне» ұқсас бір деректі дабырлап айта бастайды. Ал, егер өзгенің айтқаны оған жаңа, тіпті оны таңырқатқан ғажап болып та көрінсе, онда мұндай де­ректің мән-мағынасын өзінің өмір туралы түсініктерімен, тағдырының толғанысымен байланыстырып жатпай-ақ, жаңа бір көркем көрінген моншақты қалтасына салып ал­ғандай, сол басқаушағына сала салады. Ондайдың сол туралы бар қызықтағаны – сол деректі келесі бір адамға, іске қосылған диктофонша, қайта айта бастайды. 
Деонтологиялық сананы қалыптас­ты­­ратын ғылыми дүниетанымның өте бір сыңаржақтық зардабы бар. Ол өзі дәлелдеген нәрселерден басқаның көбіне сенбейтіндігі, тіпті оларды қате деуге бейім келетіндігі. Бұл, заманында инквизициялық қысымдардан әбден зәрезат болған, соған қарсы ашынып қалыптасқан ғылыми-материалистік және жауынгер-атейстік ғылыми дүние­танымның сипаты. Мен ғылымның мұн­дай жағдаятын «пизитвизмдік-ниги­лизм­дік агностицизм» деп атаймын. Яғни, ғылым әлем, адам табиғаты және т.б. құбылыстар туралы өзі дәлелдеген тұжырымдарына ғана сенеді. Біздің та­қырып тұрғысынан алғанда ғылымның сондай сенбейтін, қате деп есептейтін нәрселерінің қатарына – ұлттың тарихи қалыптасқан салт-дәстүрлерінің, ырым-жо­ралғыларының, рәміз-рәсімдерінің әлеу­­­­мет­тік, имандылық нормалар мен құн­дылықтардың негіздерін құрай­тын­дығын қателік, надандық сенімдер деп бағалауға ынталы екендігінде. Яғни, ғылым өзі білмейтін нәрселерден әр­қашанда қорғанып отырғанды дұрыс санайды. Өзі сенген түсініктерден өз­геге сенбейтіні былай тұрсын, оларды қате, адасушылық деп жариялап, әжуа­лауға дейін барады. Ғылымның өзге түсініктерден осылай қорғануын мен, Н.В. Гогольдің «Вий» деген шығармасындағы діндар-философ Хоманың (дұрысы, еш­те­ңеге сенгісі келмейтін Фоманың) шіркеу ішіне енген сиқырлы күштерден қорғану үшін сызған «құпия (тұмарлық) шеңбермен» сызып алып қорғанғанындай нәрсе, дер едім. Әрине ол шеңбердің күші ғылыми-техникалық жетістіктердің әкелген материалдық өнімдерімен нығайтылған. Сол заттық нәтижені қолымен ұстап, өзі тұтынған адам, ғылымның адамның руханияттылыққа қатысты тұжырымдарын да нағыз ақиқаттай санайды.Бұл заттық мә­дениет пен рухани мәдениеттің тектері мен мақсаттарының көп жағдайда қарама-қар­сы­лықтан қарама-қайшылықтыққа дейін бара­тындығын елемеу болып табылады. Ал, шындап қарасақ, бұл адамзаттың зат үшін рухын Мефистофельге сатқанындай жағдаят. Қазіргі заманның осындай тенденциядағы жағдаятын сипаттай келе, өзге бір жұмысымызда мұны біз дәуіріміздің мефитофелиадасы деп атаған едік.
Дәуіріміздің мефистофелиадалық жағ­дая­тының кері салдарлары мен келешектегі мүмкін деген апаттық тенденцияларынан сақтану үшін Жер Шарындағы адамзаттың ортақ тағдырының кемесінен секіріп кету мүмкін емес. Бұл ағымды тоқтату да мүмкін емес. Олай болса, осы мефистофелиадалық жағдаятқа ғылым әкелген болса, ендігі жерде сонан да тек ғылымның көмегімен ғана шыға аламыз. Халықта «уды у қайырады» деген даналық тұжырым бар емес пе?! Сондықтан да, бұған дейін ғылымның позитивистік-нигилистік аг­нос­тицизмі қа­зақ­тың нағыз қазақ болуы­нан аластатып кеткен болса, ендігі жерде оның «фомалық сызығын» жойып, ғылыми ұғымдар мен анықтамалардан тыс жат­қан ұлттық мәдени-рухани-ділдік әлем­дерді құбыжықтар әлемі деп санамай, олардың нағыз адами рух пен ділді қалыптастыратын гауһардай бастаулары мен болаттай тіректерін қайта аша білуіміз керек. Соларды жас ұрпақтарды білімдендіру мен тәрбиелеу салаларында жа­ңа­шылдықпен тиімді және пәрменді түрде пайдалануымыз қажет. 
Ұлттық     сана   болмысының осындай асылдарын бүгінгі және келешек ұрпақтар­дың санасын қалыптастыруды біз «реонтология» деп атауды ұсынамыз (Біз ұсынған бұл термин интернетте кездеспейді). Әрине, мұндай бағыт-қозғалысты ғылыми сананы қалыптастырудан шығып кету немесе онан кері кету деп қарауға болмайды.Келешекте бұл ғылымның реонтология негізінде жаңа сапаларға ие болу кезеңі болмақ. Сонда нағыз жаңа қазақтың санасын, әуелі де/ре-онтологиялық, ал келешекте ре/де-онтологиялық күйге енген сана деуге болады. 
Осы бағыттағы философиялық мәселе­лердің басты мәселелері мынандай. Бі­рін­шіден, Аристотельден бастау алатын, Р. Декарт жүйеге түсірген, Ф. Бэкон эм­пи­рикалық негізін құруға, Кант пен Гегель оларды абстрактылы тұжырымдар деңгейінде тұйықтауға мұрындық болған батыс­тық философия деонтологиялық сана болмысын қалыптастырудың негізі болған еді. Яғни, батыстық еуроцентрлік философия Сократтан кейін «даналықты сүю» емес, ғылыми танымның эпистемологиясына айналған еді. Сондықтан да, М. Хайдеггер «Декарт философияны бүл­дірді», деп бағалаған болатын. Біздің түсінігімізде, біз көтеріп отырған ре/деонтологиялық сана мәселесін зерттеуді дұрыс жолға қою үшін ХХ ғ. модернизм мен постмодернизмдік философиялардың тұжырымдарын әдіснамалық кілттер есе­бінде қолдана отырып қазақтың тектілік, ар-намыстылық әлемін оның рухани-ділдік, аруақтылық әлемдерінен ашып түсінуіміз керек. Мұны айтқанда қазаққа осы айтқандарды сырттан енгізу керек деп түсінбеу керек, олар исі қазақ тұлғалардың ішкі жан дүниесінде жатыр. Олар ешқашан жойылған емес. Олар қазақи сананың архетиптік тереңінде алтындай шөгінді болып, қазақтық дүниетанымның тегін тіреп жатыр (Осы жерде орыстың да нағыз орыстығын, ағылшынның да нағыз ағылшындығын құрайтын күштер де олар­дың ұлттық рухани ділдерінде жатқандығын еске алып, елестете кетуі­міз керек). 
Модерндік философияның классигі М. Фуко философиясының мән-мағыналық қаңқасын автор, археология, архив, гениология, дискурс, дискурстық формация, тарихилық, бейдискурстық практика, эпистема деген сияқты ұғымдар құрайды. Соларды «Қазақ қалай нағыз қазақ бола алады?» деген сұрақтың дұрыс жауабын табуда әдіснамалық қисын-кілт есебінде пайдалануымыз керек. Ж. Деррида философиясы незігінен деконструкция деген ұғыммен анықталады. Оның мәнісі − тарихта белгілі философиялық метафизикаларды (теорияларды,  кон­цеп­ция­ларды,  измдерді)  заманның жаңа жағдай­лары мен сана болмысының (он­то­ло­гияның) эволюциялық кезеңде­ріне сәйкес жаңаша талдап, жіктеп, қайта құру. Дерриданың бұрынғы филосо­фия­лық шығармаларды қайта талдау тә­жіри­бесін қазақтың ұлттық рухани-ділдік құн­­ды­лықтарын философияның ра­цио­­­нал­дық эпистемологияның қисыны тұрғы­­сынан, бұрынғы көшпенділердің миф­­тік-діни дүниетанымы, сондықтан, сана он­тологиясының төменгі бір кезеңі, деген­дей культуртреггерлік түсініктердің кер­тартпалық салдарларын күйретуге мүм­кін­дік беретін мысал-мектеп деп қарауға болады. Біздің жағдайда мұны деонтологияны реонтологиялық тұрғыдан деконструкциялау (қайта құру) деп айтар едік. 
Ж. Лиотар философиясы постмодерн фи­лософиясы деп те аталады. Оның басты мақсаты бүгінгі кезде біздермен не нәрсе болып жатқандығын түсінуге деген ынтаны жүзеге асыру. Қазіргі деректорлық жағдаятта әлемдегі деректердің маз­мұны адам санасын шырмап, матап, тығыздап тастайды. Сондықтан, адамдар бір-бірлерінен алшақтайды. Қазіргі қоғам жалғыздардан тұратын тобыр болып табылады. Тіпті, бала үшін оның әкесі өз әкелік рөлін атқарудан қалып барады. Қазіргі заман пенделенудің, атом­дануының (атомизацияланудың) за­­маны. Адамдардың бәріне, ең болмаса көпшілігіне ортақ тұтас ой, ортақ идея жоқ. Белгілі бір теориялар, ілімдер, идеялар «метаәңгіме» [біртектес майда әңгімелерді құрастыратын ортақ әңгіме] болып танылады. Білім мен мәністің прагматикалық (пайдалылық) жағы олардың мағыналық жағынан жоғары саналады. Қазіргі әлем білім билігіне техноғылымның билік ететін әлемі. Қазіргі сана болмысы тосын шоктардан (тосын таңырқау мен қорқудан тілсіз қалу сәттерінен), сесациялық сезімдерден және деректердің санына бағынудан туындайтын болмыс. Қазіргі өнер әлемі нақты бір идея мен идеалды (мұратты) мадақтаудан тұрмайды. Ол соларға деген емеурін көрсетуден, шамамен ишара жасаудан тұрады. Адам өз жағдайындағы, көңіл-күйіндегі сәл-пәл өзгерістен белгілі бір мән-мағынаны шамалап, топшылап, жорамалдап түсінуге тырысады. Тіпті, солардан адам өз тағдырын, іс-әрекеттерінің мән-мағынасын түсінуге тырысады. Себебі, қазіргі сана адамзатқа бұрыннан құнды болған нәрселерді ұмытқан. Оны Лиотар «анамнез (ұмыту)» деп атайды. 
Қазіргі кездегі философиялық ойлауға ғылым кедергі келтіреді. Лиотардың бұл ойы М. Хайдеггердің кезінде «ғылым келсе» «ойлау кетеді» деген қағидасымен сәйкес келеді.Біз жоғарыда Хайдеггердің: «Декарт философияны бүлдірді», деген ойын келтірген болатынбыз. Оның мәні мынада − ғылыми тұжырымға, білімнің біржақты мағынасына сенген адам өздігінше ойланбайтын болады, ғылымға үйрету білімді ойланбастан жаттап алуға үйретеді. Сондықтан философия дегеніміз адамның кез-келген мәселе туралы тыянақты, терең ойлануы болып табылады. Сол себепті біздер қазіргі кезде қазақ болу не десек, қазақ санасының онтологиясы десек, қазақ тарихында Аристотель, Декарт, Кант, Гегель сияқты ойшылдар болған жоқ, сондықтан қазақ ойы философиялық ой емес деген тұжырым жасамауымыз керек. Қазақтың өз тарихынан шығатын, қазіргі   исі қазақтың өзінің ділдік тереңінде жатқан арлылық, на­мыс­тылық, адалдық деген сияқты түсініктері тұрғысынан ойлайтын болсақ және де, солар біздердің ділдік дүние­мізде, ым-ишара түріндегі ынта-ықыластарымызда екендігіне се­нуі­міз керек. Сонда ғана қазақ қалай қазақ бола­ды деген мәселенің нағыз фило­софиялық астарларына бара аламыз. Онсыз біздердің бұл мәселеге байланысты ойлары­мыз қазақтың бұрынғы салт-дәстүрлері туралы кітаптарда жазылған естеліктердің жинағы, тұрмыс-салт туралы мұражайлық артефактілер, сипаттама деректер сияқты болып қалады. 
Осы жерде біз сана болмысына, яғни сана онтологиясына байланысты соңғы кездері жасаған бір жаңа тұжырым-терминімізге ауыс­пақпыз. Оның мәні тақырыбымыздың екінші жартысында. Оны біз «Қазақ болу неге керек?» деген сұрақпен белгіледік. Яғни қазақ болуымыздың белгілі бір жақтарын анықтап, соларға сәйкес жас ұрпақтарды тәрбиелей алсақ, келешекте олар қандай болмақ деген сауалдың мағынасына тоқта­луымыз керек. Мұндай ойтолғақтың туындысы − келешекте арлы, намысты, ұятты қазақтарды қалыптастыру. Сонда ғана парақор, жемқор қазақтардан арылатын боламыз. Сондай қазақтардан тұратын келешек қоғамымыз әлемнің алғашқы отыз елі ғана емес онан да ал­дыңғы топтарының қатарына жете алуы мүмкін. Осындай бағыттағы сана болмысын біз про-онтнологиялық сана деп атауды ұсынамыз. 
Дұрыстап ойлансақ, про-онтологиялық сана қазақ халқының тарихында ең ертеден келе жатқан сананың тамырлық тип-тегі. Оны байырғы қазақ даналарының Лұқпан пайғамбардың анда-санда: «Келешек ұр­пақ­тарым қалай күн көрер екен!?», деп егіліп жылап отыратын образын өздеріне үлгі тұтқандықтарынан түсінуге болады. Әр ұрпақ-бабаларымыз келесі ұрпақ-балаларын жақсылыққа тәрбиелегенде: «Ұрлық қылма, өтірік айтпа – Жаратушы алдында күнәлі боласың, ақырзаманда отқа түсетін боласың» деген сайын келесі ұрпақтардың бойларында бірте-бірте жақсы қасиеттер жинақталып келген еді. Сол жалғастықты, қазақ еліне сырттан келген, деонтологиялық техноғылымдық сана мен мемлекеттік құрылым күштері күйретіп кеткен еді. Қазіргі егемендік ел болған шағымызда, экономикамызды тү­зетіп, етек-жеңімізді жинап болмай жатқан кезде, деонтологиялық санадан шығып, тектілігін ұмытқан, пара алуға өзгені мәжбүрлей алатын «Шенеунік-пенделер» нағыз қазақ деген ұлттық ру­хани-ділімізді затизм, баюизмдік идео­логияның вирустарымен іштен жаулап, әлжуаз етуде. 
Осы тұста, нағыз қазақ филосо­фия­сының бір ой-сарыны – ол аруақ (тылық) түсінігі. Бұл түсінік бойынша, адам рухы ұрпақтарына қайта айналып отырады. Бұл туралы тұжырым-сенім тек қазақ халқына ғана емес, деонтологиялық техноғылымдық идеология қысымынан ада елдердің кө­бінде бар тұжырым-сенім. Бұл біздің тәңірлік дәуірімізден келе жатқан және де, әзірге ғылыми тұрғыдан аңғарылса да, дәлелі толық келтірілмеген соң оның «тұмар шеңберінің» сыртында келе жатқан құбылыс-мәселе. Біздің келесі сөздерімізге, бір жағынан, сол шеңбердің ішіндегілер келемеждеп немесе сенімсіздіктің сықағымен қарайтындар сенбесе, келемеждесе, екінші жағынан сол шеңбердің сыртындағы, әлем­дік діндердің өкілдерінің наразылығы мен қарсы дауларын айтатындықтарына алдын ала даярмыз. Оларға айтар уәждеріміз бар. Әзірге, әуелі мына нәрселерді айталық.
Әруақтылыққа   ең ертедегілер  кү­мән­сіз сенген. Қазіргі кезде олардың көріністерін көзімен көріп, құлағымен естіп, тәндік тілс(із)ымдық деңгейде шипалық нәти­желерін көргесін оны көпшілік мойындауға мәжбүр. Әруақ қонған деген ерекше адамдардың бой­ларындағы құбылыстар ата-тектерінен беріледі. Мұнан қатар­дағы адамдарда ата-тектерінің әруақ­тары жоқ деуге болмайды. Тек ондай әруақтар көптен ерекшеленбейтін, қатар­дағы қасиеттер болып табылады.
Бұл айтқандарымыздың тақырыбы­мызға қатыстылығы мынада – кез-келген адамның ата-тектерінен келе жатқан бойларындағы қасиеттері тек жақсы мінез-құлықтарға бастайды. Себебі еш ата бала-немерелерін жаман адам болсын деп тілемейді. Сол себепті,   ұрпақтарының бойына таза рух есебінде оралған кездерде, кез-келген адамның жақсылыққа деген ынталы болуының қуат көзіне айналады. Сондықтан, сондай жақсы қасиеттердің таусылмас көзі сол аталарының тектіліктерінен деп айтамыз. Осыларға қатты сенген адамдардан жемқорлар, парақорлар, жалпы жаман қылықты адамдар шықпауы керек, кемінде аз болуы керек деген тоқтам қазақтың қазақ болуы туралы философияға тән ойтолғақтардың өзегі болып табылады.
Енді сөз соңында әруақтылыққа сену мен исламға сену туралы қазіргі кезде қызу сөзсайыстарға қатысты ойымызды ортаға салайық. Біздіңше, салиқалы ойлайтын, сонымен бірге ата-бабалардың әруақтарына сенетін қазақ ешқашанда Аллаға қарсы емес. Себебі әруақ(тылық) адамға тән, ал Алла адамдар мен соның әртүрлі қасиеттерін, солардың ішінде адам әруақтылықтарын да Жаратушы болып табылады. Әруақтылық емшілік,  адалдық, тектілік сияқты жақсы қасиеттерді туындатушы фактор болатын болса, онда соларды Алла жаратпады деу, Алланың барлық дүние мен соның көрі­ністерін жаратқан құдіреттілігіне күмән келтіру болып табылады емес пе? Әруақ­тылықты Жаратушы жаратқан аса құнды қасиеттердің бірі деп қарау керек. Оның себептерін сәл жоғарыда, әр атаның немере-шөберелеріне жақсы бол дейтін уағыздары мен сол қасиеттерін сақтайтын күштеріне айналуынан көре­міз. Егер, қазақтар, сонымен бірге көп­теген этностар да әруақтылыққа сенсе, оған табынса – бұл сол адамдардың Аллаға сиынуынан бас тартқаны деуге болмайды. Әруаққа табыну – Алла жаратқан ерекше қасиетті қастерлеудің бір жолы, амалы деп ұғуымыз керек. 
Бұл айтылғандарды «бір», дейік.
Екінші айтарымыз мынандай. Қазіргі на­ғыз мұсылманмын деушінің қайсысы болса да Ғ. С. Мұхаммед пайғамбардың VI-VII ғғ. өмір сүргендігіне шүбә келтірмес дейміз. Исламға дейін қанша діннің болғандығын мойындап, Ғ.С. Мұхаммедтің маған дейін 125 000 пайғамбар болды дегеніне де құлақ асады деп ойлаймыз. Тағы бір айтарымыз, Ғ.С. Мұхаммед 40 жас толған кезде ғана оған Құран аяттары түсе бастаған. 
Енді осы деректерден кейін біздің сұ­рарымыз – неге Алла өз аяттарын басқа дін­дерден бұрын, Адам атаның өзіне тү­сірмеді, олар­ды өзге діндерден кейін тү­сірді? 
Жауаптар өте көп болуы мүмкін. 
Ал, біздің түйсінуіміз мынандай. Біз­діңше, мағынасы терең Құран аяттарын адамдар арасына жеткізу үшін әуелі адам­заттың сол кезеңге дейінгі даму сатыларынан өтуін Алла ретті деп тапқан емес пе? Әлде, Алланың осындай, адам ақылына сыйыспайтын құдіреттік күштері мен амалдарына күмән келтіреміз бе? 
Осы тұста, адамның қайтыс болуы мен оның әруағының қата оралу мүмкіндігі туралы ойға кішкене тоқталайық. Пенденің өмір жолы қанша созылса да тіршілігінің ақыры бар екендігі кез келген адамды ойландырады, өмір мәні туралы ойтолғақтардың тереңіне шөгіндіреді. Сол кездерде адамның жалған өмірдегі алдамшы нәрселер үшін қаншалықты күнәлар жасағандығын ойлану соларға байланысты пасық ойларынан арылып, тапқандарына күпірлікпен қарауға да әкеледі. Имандылықтың, адалдықтың, яғни, нағыз қазақи қасиеттердің асыл екендіктерін мойындатады. Біз сана болмысының осы бір сәтін «өлімнің өмірді қасиет­тендіруі» деген фразалық анықтаумен атадық. Олай болса, біздің тақырыбымызды қай тұр­ғыдан да зерделегенде адам тіршілігі мен тағдырының, мән-мағынасының, құн­ды­­­лық­тарының маңында өрбитін білім­ден­діру, тәрбиелеу кездерінде осы бір постулаттық фразаны пайдалану қажет деп есептеуіміз біздің тағы бір авторлық ой түйініміз. Мұндай сәттер мен тұжырымдар қазақ фольклорының бір шоқтығы – терме өнерінің жауһарлары болып табылады.
Сонымен, сөз соңында жоғарыда айтыл­­ғандардың барлығын де/ре/про-онто­­­логиялық ойтолғақтардың бастау-та­мыр­лары мен ас­қақ мақсаттары тұрғы­лары­нан зерделеу аса күр­делі, астарлары мен аспандары қат-қабат мәселелер. Біз солар­дың ағымында өзінің ерекше орнынан таба алар ма екен деп өз тақы­рыбы­мыздың титулын жұртшылыққа ұсындық. Ойтолғақтарымыздың түйінді деген жерле­рі­нен тұтқандарымызды ортаға салдық. 

 

 

Алдыңғы «
Келесі »

3 Пікір бар

  1. Ой салатын мақала. Терең әрі тың тұжырымдар, әсіресе, “Өлімнің өмірді қасиеттендіруі”. Егер әрбір адам өлімнің хақ екенін үнемі есте ұстаса,әр қадамын аңдап басып, кез-келген жаманшылықтан тыйылар еді расында.

  2. Қойыңызшы. Қазақ болу деген не? Ұлт болу үшін не істеуіміз керек? Жауабы баяғыдан бар. Тек ешкімнің басы оған ауырмайды да, сөзді шығындап сөйлеуге де ерінеді. Қазақ боу деген ұлт ретінде сақталып, тілді, дінді, дәстүрлерді сақтап, таза болып қалу. Иманды болу, жеті атаны біліп, қанды таза сақтау. Ұлт болу үшін осы мақсатта жұмыла жүк көтеруіміз абзал. Идеология жоқ. Негізінде, сөз өтпейтін халге жеткен ұрпаққа туған тілін, салтын, ғұрпын, төл тарихты т.с.с күштеп үйретіп,оқытып, көндіру керек. Өмірде, жақсылыққа қызмет ету жолында, белден басып, қарадүрсін, қыңыр заңға, қалыптасқан надан пікірге бағынбай тура жолмен кететін тұстар болады, онсыз күн кешу мүмкін емес. Міне, сөздің түйіні осы.Ал жалғыздар тобыры дегенге келіспеймін. Олар бар болса да некен-саяқ.Не жалғыз болады, не тобыр болады шынтуайтында.

  3. Дана қарындасымыздың пікірі орынды. Ата бабамыз қалыптастырған мұраға ие болу барды қанағат етіп оны қадірлеу, көңілімізді үнемі аққа ұйытып отыру қазақ болу!

Пікірлерге тыйым салынады.