Ұлылардың таңғажайып түстері: Ол – ақиқат па, әлде аңыз ба?

  • 03.10.2014
  • 949 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Түстің мағынасы, оны жору сипаттары жөнінде фольклортанушы Ә.Диваев («Түстің баяны») пен ғалым Э.Б.Тайлор («Первобытная культура») жан-жақты зерттеу жүргізген болатын. Бұрын да, қазір де түстің мәнін ашуға ғылыми талпыныстар жасалғанымен, оның сыры толық ашылып отырған жоқ. Алайда, «Пайғамбарлықтың қырық алтыдан бір нышаны» деп саналатын жақсы түс – болашақтың бағдары іспеттес. Оған тарихи ұлы тұлғалардың көрген түстерінің өңінде ақиқатқа айналуы нақты дәлел боларлықтай…


Исламда түс үш топқа бөлінеді. Олар: рахмани, шайтани, аяни. Анатомияда адамның ұйықтау мезетіндегі таңғы төрт пен бестің уақыты – түстің уақыты деп саналса, халық ұғымында таңсәрідегі түс адамның болашақ тағдырын меңзейді. Ал, бұл – таңсәрідегі уақыт – «аяни» түс кезі. Ұлық Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.ғ.с.) хадис-шәріптерінің бірінде: «Жақсы түс – пайғамбарлықтың қырық алтыдан бір нышаны» деп айтылғанын басшылыққа алған кейбір дінтанушылар Алла тағаланың түзу жолындағы адал мүминдердің көп түс көрмейтінін, тек қана қатты қиналған кезде сол тығырықтан шығатын жол көрсеткен «аяни» түстерді көретінін айтады. Біздіңше, адам баласы қиналған кезінде ғана емес, мамыражай шағында да «аяни» түстерді көреді. Алла тағала мейірім шапағатын төксе, оның келешегі де түсіне аян болып кіреді.
Бір күні Харон ар-Рашид патшаның түсінде оның аузындағы барлық тістері түсіп қалады. Ол ұйқысынан оянысымен көріпкеліне түсін жорытады. Сонда көріпкел: «Мұсылмандар әміршісінің көрген түсінің мәні мынада: ол өз туысқандарынан ұзақ ғұмыр кешеді» деп, патша тісінің түсіп қалуын оның барлық жақын жұрағатының өзінен бұрын көз жұматынына жориды. Расында да солай болады.
Әйгілі Кир патшаның да түсі өңінде шындыққа айналады. Оның түсіне аяғының астында шуағын төгіп тұрған жарық күн енеді. Ол күнді үш рет ұстамақ болып құшағына қысуға ұмтылғанымен, күн үш рет оның құшағынан сытылып шығып кетеді де, домалаған күйі алыстай береді. Көріпкелдер мұны: «Сіз отыз жыл патшалық құрасыз» деп жориды. Шынында да Кир патша отыз жыл бойы әмірін жүргізеді.
Кезінде Айша анамыз біздің Ұлық Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) да көрген түстерінің өңінде жүзеге асатынын айтып кеткен екен. Біз енді соған назар аударсақ, Ұхыд соғысының алдында Мұхаммед (с.ғ.с.) бір түс көреді. Онда ол сауытын кигенін, біраз сиырлардың бауыздалғанын, әрі қылышының жүзінің кертіліп сынғанын көреді. Ұйқысынан оянғаннан кейін түсін былайша жориды: «Сауыт – меніңше, Мәдинаның іші, демек Мәдинадан шықпай қорғанғанымыз дұрыс. Дұшпандардың шабуылын осы жерден күтіп алып, тойтарайық. Бауыздалған сиырлар – сахабаларымнан шейіт болатындары, қылышымның жүзінің керітіліп сынуы – жақындарымның біреуінің қайтыс болуы болса керек». Расында да, сол соғыста жақын туысы, хазіреті Хамза (радиаллаһу) шейіт болады.
Түсті жору Египет пен Индия, Ежелгі Греция мен Римде ортағасырлардан бастап-ақ кең өріс алған. Тіпті, Аристотель: «Кім образды дүниеден шынайы нәрсені айырып шығара алса, сол – түстің ең керемет жорушысы», – деп айтса, Платонов: «Адамның ақыл-ойы түстің болашақты болжап тұрған тұсын айырып ала білуі тиіс», – деген. Ал, біздің данагөй бабаларымыз: «Түс қорғасын тәрізді балқып тұрады. Қалай жорыса, солай болады» – деп, сәуегейлік танытады. Ең қызығы, қазақтың түс жорушылары «Адам ұйқыға жатар алдында жастық шағын, бақытты сәттерін, алғашқы махаббатын еске алып, түсінде сол бал дәуреніне оралып қайтса, ұйқы­дан жасарып, тың күш-қуат алып, тіпті бетіңіздің әжімдеріне дейін жазылып тұрасың», – дейді.
Әйтеуір, түстің адам болашағына, ғылыми жаңалықтар ашуға қатысы өте таңғажайып. Атақты ғалым Д. И. Менделеев химиялық кестені түсінде көріп, өңінде оны есіне түсірген ғой. Оқиға негізінен, былай болған: химиялық элементтердің орнын анықтаумен ұзақ жылдар айналысқан ұлы ғалым азапты ойдың тұтқынына түсіп, газ, металдың басын біріктіруші заңды жасай алмай қалжырап, отырған орнында ұйқыға кетеді. Түсінде ол атақты Менделеев кестесін көреді. Шырт ұйқыдан шошып оянған ғалым әлгі кестені қағазға түсіреді. Жер-жаһанда бұрын-соңды өмір сүрген астрологтар мен көріпкелдердің ең әйгілісі Мишель Нострадамус те (де Нотр-Дам) 1549 жылы түс көріп, сол күннен бастап өзінің болашақты болжаған атақты «Центуриялар» (Ғасырлар) атты еңбегін (2242 жылдық аралықты қамтыған, яғни 1555 жылдан 3797 жылға дейін) жазуға отырған. Жиырма үш жасар француз философы Рене Декарт болса, түс көру арқылы ХVІІ ғасырдың ұлы ғалымына айналған. Өз сөзіне қарағанда ол 1619 жылы 10 қараша күні титықтап шаршап, ғылыми болжамын дәйектей алмаған күйі төсекке құлайды. Түсінде ол шеше алмай жүрген ғылыми жұмысының нәтижесін көреді. Сөйтіп, оның түсінде дүниеге келген жұмысы 300 жыл бойы әлем ғалымдарына орасан зор әсер еткен. Түс көру мен шығармашылық жұмыстың тығыз байланысы туралы әңгімені бастаған да осы Рене Декарт.
Біз, енді, ХVІІ ғасырда өмір сүрген Италия композиторы Джузеппе Тартиниді еске алсақ, ол түсінде скрипкада ойнап отырған шайтанды көреді. Шошып оянған композитор скрипкасын қолына алып, құлағында қалған әуенді қайталап тартып, қағазға түсіреді. Бұл кейін оның ең үздік шығармаларының қатарына қосылады. Ағылшынның ұлы жазушысы Чарльз Диккенс те өз кейіпкерлерін түсінде көреді екен. Олардың басынан өтетін оқиғаларды ертеңіне асықпай отырып жазып шығатын көрінеді.
Мұның сыртында, Пушкин мен Феттің түсінде өлең жазғаны, көрген түстерінің бірі Ф.М.Достоевскийге «Жас­өспірім» романының оқиғасын баяндап бергені, Державиннің «Құдай» деген оданы жазып отырып ұйықтап кететіні, шы­ғар­масының соңғы жолдары түнде оның түсіне енетіні, И.С.Тургеневтің өз кейіпкерлерін түсінде де көретіні, француз математигі А.Пуанкареге ерекше жемісті идеялардың оның басына ұйқылы-ояу жатқанында келетіні тарихтан бізге жеткен нақты шындықтар.
Қазақ халқында «Мөңке бидің түсі», «Абылай ханның түсі», «Шақшақ Жәнібек батырдың түсі», «Балуан Шолақтың түсі», «Қонаевтың түсі» дейтін қызықты хикаяға, терең даналық ойға толы түстер туралы әңгімелер бар. Біз енді соған тоқталсақ:
«Мөңке би түс көріп, сол түсін Сырым батырға жорытпақ болады.
– Бір жолы бәйгеге 40 ат қостым, біреуі де бәйгеден келмеді. 30 ат қостым, біреуі де келмеді. 5 ат қостым, төртеуі бәйгеден келмеді де, біреуі ғана аман жетті. Аман жеткені сол, келе сала пышаққа ілікті. Әлгі аттың ішін жарып жібергенімде, қасқыр шықты, қасқырды жарғанда түлкі шықты. Түлкіні жарғанда, қоян шықты. Осыны жорып берші, – дейді Мөңке би.
Сырым түс жорудың жолын Мөңкенің ұзатылып кеткен қызына беруді ұйғарды. Бірақ, ол би үш рет шақыру жібергеннен кейін әрең келеді. Қыз түстің жайын білген соң Сырымға:
– «Түсті жездеңе жорытпа, жиеніңе жорытпа, әйелге жорытпа» деген сөз бар еді. Сонда да айтайын, – дейді.
– Түс адал түс, қияли түс, шайтан түс деп үшке бөлінеді. Мұны қай түске жатқызарымды білмеймін, бірақ, оның шешуі мынандай: «40 ат дегеніміз – мұсылманның 40 парызы орындалмай қалатын заман болады екен; 30 аттың бәйгеден келмей қалатыны – 30 күн ораза ұстамайтын заман туады екен; 5 аттың төртеуі келмей, біреуі келгені – бес уақыт намаз қаза болып, оны біреу оқып, біреу оқымайтын кез келеді екен; қасқырдың шыққаны – кісінікін тартып алып, ұрлап жейтін зорлықшыл заманның туатыны шығар; түлкі шыққаны – алдаушы мен арбаушы көбейетін, түлкідей бұлаңдаған заманның күтіп тұрғаны шығар; қоян шыққаны – ұрпақ үрейленіп өсетін, көлеңкесінен қорқып жүретін заман болар».
Осыны айтып болғаннан кейін Мөңке бидің қызы:
– Маған түс жорытқандарыңыз қате болды, күндердің күнінде әйел билеген заман келеді. Ол заманда әйелден ұят кетеді, еркектен намыс қашады, менің үш рет шақырғанда зорға келуімнің сыры осында еді, – депті» (Мыңнан бір мезет, №13, желтоқсан, 2002 жыл). Айтса айтқандай, сондай заман туған жоқ па?! Бұл Мөңке би бабамыздың түсі Жаратқан Иеміздің түс арқылы болашақтан хабар бергені емес пе екен… Ал, енді, Абылай ханның түсіне назар аударайықшы: Ұлы хан түсінде арыстанды қуады, ол жолбарысқа айналады. Ол жолбарысты қуса, жолбарыс қасқырға, қасқыр түлкіге, түлкі құрт-құмырсқа, бақа-шаянға айналып кетеді. Мұны ханның көріпкелдері ұрпақтарына байланыстыра жорып, әулетінің, ұрпақтарының өзінен бастап арыстан, жолбарыс, қасқыр болатынын, одан кейін түлкі болып, төртінші ұрпағының ұсақталып, құрт-құмырсқа, бақа-шаянға айналатынын айтады… Иә, хан тұқымынан енді қайтіп Абылайдай тарихи ұлы тұлғаның туатыны, тумайтыны бір Аллаға ғана белгілі.
Шақшақ Жәнібек тарханның түсі тіпті қызық. Оны Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы да өзінің «Абылай хан» атты әңгімесінде жазып қалдырған. Бір жылы қалмақтың ханы Цэван Рабдан Абылай ханға кісі салып, өзінің жекпе-жекке бір батырын шығаратынын, ол Абылайдың батырын жеңіп шықса, қазақ ханы малдан, жаннан екі қолын төбесіне қойып безіп шықсын. Ал, менің батырым жеңіліп қалса, мен солай жасайын, деп шарт қояды. Абылай хан қартайыңқырап қалса да Шақ-шақ Жәнібек тарханды жекпе-жекке шығармақ болып, оған дайындал дейді. Сол түні Жәнібек батыр түсінен шошып оянып, оны жорыту үшін Абылай ханға келеді. Абылай хан Жәнібек батырдың қандай түс көргенін айтқызбай-ақ біліп қойған екен. Ол Сейіс деген атқосшысын шақырып алып:
– Нар қызыл атымды есік алдына алып кел, -ө дейді де, аты есік алдына көлденең тартылғанда Жәнібек батырға қарап: «Жай қолыңды», – дейді. Жақсы түске де – садақа, жаман түске – де садақа. Жаратқан Ием, батырдың түсін мен қалай жорысам, сен соған қабыл ет!
Абылай хан атты сойдырып, етін табан астында таратып жібереді де, батырдың түсін сұрайды. Сонда Жәнібек батыр былай дейді:
– Түсімді айтсам, қалмақпен жекпе-жекке шыққан екенмін. Екеуміз шартпа-шұрт шайқасып қалғанда, ол мені найзасымен шаншып түсірді. Кеудеме атша мініп, тамағымнан орып жіберуге оңтайланғанда, кеудеме қарасам, оң емшегімді бір айдаһар жылан, сол емшегімді бір айдаһар жылан еміп жатыр екен, шошып ояндым. Сонда Абылай хан:
– Түсің түс-ақ екен, – дейді. Түсіңде сені шаншып түсірсе, өңіңде сен шаншып түсіресің. Түсіңде ол сенің кеудеңе мінсе, өңіңде оның кеудесіне сен мінесің. Оң емшегіңді емген айдаһар өзіңнен бір қыз туып, одан туған жиенің – айбынды ер болады. Ұлдан туған ұрпағың, қыздан туған жиенің – ту ұстап туады екен. Өсіп-өнгелі тұрсың, батырым. Мына жекпе-жек сенің даңқыңа даңқ қосады.
Расында сол жекпе-жекте Жәнібек батыр жеңеді. Сол сәт қалмақ батыры:
– Түнде түсті сен де көріп едің, мен де көріп едім. Сені мен алып едім-ау, алып табан астына салып едім-ау. Тек әттең, сенің түс жорушың жақсы жорығандықтан, менің түс жорушым жақсы айта алмағандықтан, сенің мәртебең асып кетті-ай…
Иә, кейде түс керісінше жорылады. Түсінде жылау – өңінде шаттану, түсінде қуану – өңінде – қайғыру да болады. Тек есте болатын бір жағдай, адамның көрген түсі имандылыққа, Ислам құндылықтарына, діни наным-сенімге қарсы болса, оған көңіл бөлмеу, оны орындамау қажет.

«Алаш айнасы» сайтынан

Алдыңғы «
Келесі »