ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ДӘСТҮРЛІ МУЗЫКАЛЫҚ АСПАБЫ: КЕНЖЕЛЕП ҚАЛУ СЕБЕБІ НЕДЕ?

  • 23.06.2014
  • 2031 рет оқылды
  • 5

Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары жайлы сөз қозғағанда алдымен есімізге Алматы қаласында орын тепкен Ы.Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы бірден еске оралады. Онда көрмеге қойылған көне аспаптар қатары, экспонаттардың молдығы халқымыздың дәстүрінде музыканың алар орны кең болғанын, музыканы орындайтын аспаптардың да сан алуан түрлері болғанын көрсетеді. Осындай көп санды экспонаттардың жинақталуы, қалпына келтірілуі, музыкалық аспаптар қатарына қосылуы секілді жасалынған қыруар жұмыстар тасасында аға ұрпақ өкілдерінің қаншама қажырлы еңбегі, төккен тері,  ұлты мен халқының болашағы үшін жасап кеткен өлшеусіз махаббаты жатыр. Егер, жекеленген тұлғалардың тынымсыз еңбегі мен ізденістері, жарғақ құлағы жастыққа тимей жинақтағаны, дыбыс шығарады деген аспаптың көне қарапайым үлгілерінен толыққанды музыкалық аспапты қалпына келтіру үшін жасаған жұмыстарына бар ғұмырын арнаған жеке бастамалары болмаса, бізде дәл осындай мол мәдени мұрамыз болар ма еді? Бүгінгідей көздің жауын алып самсап тұрар ма еді? Сондықтан, халқымыздың шынайы жоқшысы әрі жанашыры бола білген аға ұрпақ өкілдері ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, музыканттар мен музыканы қадірлейтін халық ішінен шыққан қарапайым жандарға тағзым ете отырып дәстүрлі музыкалық аспаптарымыздың жүріп өткен бұралаң жолына шолу жасап көрсек.  


Дәстүрлі музыкалық аспаптар көне түрік сөздік қорындағы атауларға назар аударатын болсақ, әрине, біз алдымен орта ғасырлық тіл зергері, түркі әлемінің кең тараған сөздік қорын жиыстырып мұра етіп қалдырған Махмұт Қашқаридың «Түрік тілдерінің жинағын» назарда ұстаймыз. Қазақтың сақ-ғұн, көне түркі дәуірінен қолданыста бар  сөздерінің бастау көзін осы еңбектен табатын болғандықтан ғалымның кітабындағы әрбір сөзіне мән беріп сөздікке жасалған сараптамалық шолу қорытындысына көз салсақ: BORҒUI БОРҒУЙ; үрмелі керней, BUЧЫ БҰЧЫ; сазы өзгеше бір әуезді аспап, ҚОҢРАҒU ҚОҢРАҒУ; қоңырау, KYVRYK      КҮВРҮК; дабыл, дауылпаз, ЧАҢ ЧАҢ; шаң-жаң, әуен аспабы, JETIGEN ИЕТІГЕН; жетіген, ҚОВUZ ҚОБҰЗ;  қобыз, тартатын ішекті аспап, SЫВЫZҒU CЫБЫЗҒҰ; сыбызғы секілді бізге таныс музыкалық аспаптар атауларын кездестіреміз[1]. Сонымен бірге, ХІ ғасырда кең қолданыста болған, қазір де аталуы, айтылуы, ұғымы көп өзгеріске түспеген музыкалық аспапты жасайтын материалдар, дыбыстың, ән мен жырдың орындалуы, мінезі мен дыбысты жүргізуіне байланысты көптеген түсініктер кездеседі. Демек, бұл нақтылы  жазылып қалған деректер мәдениетіміз түбі бір түркі әлеміне ортақ кезде халқымыз тұрмысында қолданыста болғандығын көрсетеді. Арада өткен он ғасырдай уақыт аралығында бұл көне қазыналарымыз еселей өсіп, өзге де жаңа атаулармен толығып, дамып отыру керек еді. Бірақ, бұл уақыттың алға жылжуымен прогрессиялық өсу үстінде болуға тиіс даму серіппесі қазақ халқының пайдасына жұмыс істемегенінің куәсі боламыз.
Тарихымыздың шыйырлана жүріп өткен жолы, жазылып қалған белестері халқымыздың көшпенді өмір салты, әр алуан сынақтары мен аумалы-төкпелі кезеңдер толқынында рухани дүниемізді мүлдем жалаңаштап тастамаса да біраз құндылықтарымыздан айырып, біраз дәстүр мен салт-санамыздан көз жаздырды. Оны біз ортағасырлық шығыстың музыкалық мәдениетін, аспаптарын зерттеп жазу ісінде көптеген ғұламалар өзінің еңбектерінде құнды деректер қалдырған жұмыстарымен салыстыра қарай отырып байқаймыз. Осы ғалымдар ішінде арнайы музыка, музыкалық аспаптар жайлы баға жетпес арнайы еңбектер жазып кеткен: әл Фараби (X ғ.), әл Хорезми (X ғ.), Ибн Сина (XI ғ.),Урмави (XIII ғ.), аш Ширази (XIII ғ.), әл Әмули (XIV ғ.), Мараги (XIV ғ.) тағы басқаларды атауға болады. Зерттеулерде музыка өнерінің жекеленген салаларына (ырғақ және ладтық ерекшеліктерді) ерекше тоқталып қарастыра келе музыкалық аспаптардың табиғаты мен орнын айқындауда, музыкалық аспаптану мәселесіне өз деңгейінде үлес қосты. Әр түрлі сатыда өз заманының кең қолданыста болған музыкалық аспаптарын зерттеу, игеру мәселелері қарастырылады. Бұл ғұлама ғалымдардың жазбаларында Араб әлемі, Орталық Азия, Қапқаз тауы бөктерінде орын тепкен түркі тектес отырықшы халықтар аспаптары кеңінен аталып, қазақтың тұрмыс-салты барынша көрініс берген көшпенділер өркениеті иелік еткен мәдени мұра атаулары азая береді. Сондықтанда, осы ғұламалар еңбектеріндегі өзіміздің қазақ халқының мәдениетіне тән музыкалық аспаптарының әлі де болса толық ашылмай жатқан беттерін анықтауға, жасырып жатқан құпиялары болса  ашу бағытында ізденушілік жұмыстарды жандандыру керек деп білеміз.  
Халық шығармашылығында кең көлемде қолданыста болған дәстүрлі музыкалық аспаптар бертін келе тарихтың қойнауына көміліп, көшкен елдің жұртында қалған болатын. Ұзақ уақыт музыка мамандарының назарынан тыс қалып келген жекеленген саз аспаптарының сахнаға жолы өткен ХХ ғасырдан бастап қолға алына бастады. Ол жайлы қазақ дәстүрлі музыкасын зерттеуші, өнертану докторы Ә.Мұхамбетова өзінің «Қазақ күйінің генезисі және дамуы» атты зерттеу мақаласында «Ең көне көріністі  синкреттік бақсы ойнауында табылған қазақтың аспапты музыкасы бақсылық ығыстырыла бастағанда көшпелі қоғам өмірінің түрлі салаларымен астасып кетті. Олардың ең маңыздылары – бақсылық салт-жоралар, би, әскери-аңшылық ғұрыптар және эпос (жыр). ХІХ ғасырға келгенде әр алуан тарихи себептерге байланысты аспапты музыка мәдениетінің көне тармақтарының түгелге жуығы өзінің дамуын тоқтатты немесе терең құлдырауға ұшырады (курсив біздікі Г.Д.). Тек жыраулар дәстүрі, жыршылық өнер іштей елеулі сапалық даму жолынан өтіп, сырттанда молығып, қазақ аспапты музыкасының өрлеуіне де негіз болды» [2,105 б.] – дейді. Көшпелі халық өмірінің тарихи кезеңінде болып кейін, белгілі себептермен қолданыстан шығып, ұмыт болған көптеген аспаптар да қазақ халқының өмірінде аты аталғанмен, заты сирек кездесетін, тіпті мүлдем ұмытылып, қолданыс аясынан шығып кеткені де көп еді. Одан беріде қа­зақ жері Ресей империясының отарына айналғаннан бастап қазан төңкерісіне дейінгі аралықта қазақ даласына экспедициялық сапармен, саяхат жасаған немесе жер ауып келіп этнографиялық зерттеулер жасаған: И.Г.Георги (1729-1802), А. Эйхгорн (1844-1909), П.С.Паллас (1741-1811), А. И. Левшин (1798-1879), В. В. Радлов (1837-1918), А.В.Затаевич (1869-1936), т.б. көптеген зерттеуші-жинақтаушылар қазақ музыкасы мен музыкалық аспаптары жайлы өз жазбаларында мағлұматтар қалдырады. Оcы кезде қазақтан шыққан Шоқан Уәлиханов (1835-1865), Құдайберген (1899-1937) және Ахмет (1906 -1968) Жұбановтар, Әлкей Марғұлан (1904-1985) секілді т.б. ғалымдарымыздың еңбектерінде халқымыздың музыкасы мен көп сақталған фольклорлы-музыкалық  мұралары жайлы хабардар боламыз. Бірақ, бұл аталған авторлардың жазып қалдырған еңбектерінде жоғарыда келтірілген ортағасырлық түркі тектес ғалымдарының айтқан музыкалық аспаптарынан анағұрлым кемшін, бір қолдың саусақтарымен санарлықтай ғана атаулармен шектеледі. Сол кездің өзінде домбыра мен қобыз, сыбызғы ғана қолданыста бар аспап болып, қалған аспаптар ел ішінде бар, әр түрлі атаулармен көрініс бергенімен олардың дыбыстық әлемі толық сипатталып арнайы зерттеу нысаны болмауына байланысты назардан тыс қала берген. Төңкеріске дейінгі қазақ даласындағы музыкалық аспаптардың қолданыс аясы, қаншалықты жиі қолданыста болуы жайлы ақпарат, оның таралу кеңістігіне байланысты арнайы зерттеулер жасалмаған. Бар аспаптар жайлы деректер жер мен елдің салт-дәстүрлерін кең тараған түрлерін жазғанда ілеуде біреуін атайды. Ал, Кеңес үкіметі орнағаннан кейін қазақ халқының музыкасы мен өнеріне қамқор болатын іс шараларды ұйымдастыру жұмыстар жасала бастайды. Бірақ, бұл жақсылық та арнайы ұйымдастырыла бастаған музыкалық мұраларды сақтап ұрпаққа қалдыруға, халықтың ән-күй мұраларын жазып алуға байланысты жасақталған А.В.Затаевичтің бастамасымен ән-күй жинаушылық экспедиция жұмыс сапары жайлы деректерінен кездестіреміз. Бұл жерде де қолданыста бар аспаптарды орындаған күйшілер мен әншілер ғана қамтылып, аспапты музыка аспаптарының түрлері, олардың орындауындағы шығармалардан құра­латын репертуар жайлы деректер жоққа тән, санаулы атаулармен шектеледі.
Сонымен, өткен ХХ ғасырдың басында қазақ халқының музыкалық аспаптарынан хордофондар (шекті аспаптар) қатарына шертіп тартатыннан домбыра, қияқпен ысып тартатын қобыз, аэрофондар (үрлеп тартатын аспаптар) тобына жататын қолданыста болған тек сыбызғы аспаптарының аттары аталады. Соңғы сыбызғы мен қобыздың үндері, тіпті, көмескі ғана естілгенін көреміз. Ал, қалған сан алуан аспаптарымыз жайлы әңгіме мүлдем қозғалмаған. Мұндай нақтылы деректі біз 1926 жылы жазған М.О.Әуезовтің сахна өнерінің болашағы жайлы жазған көлемді мақаласының қазақ музыкасына байланысты, соның ішінде күй өнеріне арналған құнды пікірлері арқылы айқындай түсеміз. Мақала авторы «Болашақ қазақ кәсіби сахна өнерінің іргетасы қандай материалдан қалану керек?» – деген  сұрақ төңірегінде ой толғап, халық өміріндегі кеңінен көрініс берген салт-дәстүр үлгілерімен бірге фольклорлық музыканың мол мұрасына байланысты мәселеге ерекше тоқталады. Автордың: «Қазақтың өткен  күндегі бір байлығы әдебиет болса, екіншісі – ән-күй. Біз қазірде мәдениет табалдырығына  қазақтың әнін ғана апарып жүрміз. Нотаға салынса ән ғана салынады. Париж бәйгесіне барған да жалғыз ән. Біз әлі күйді тірілте алмай, ескере алмай  келеміз, – дей келе, – жалпы  музыка атаулы нәрсе елдің сезім байлығы мен ішкі жаратылыс қалпын білдіретін болса, солардың ішіндегі ең толғаулы, ең терең сырлысы – күйі. Күйдің тіліндей бай тіл қазақтың әнінде жоқ. Бұл екеуінің қайсысы терең, қайсысы бағалы екенін елдің өзі әлдеқашан айырған болатын. Ел әңгімесінде күй тартатын сыбызғышыға есті қыздың бәрі ғашық болатын себебі – сол. Бұлай болса, бүгінгі театр ескілігіндегі күй мен әнді бір минут есінен шығармау керек.Бұларды тіршілікте ескі заманның өз аспабымен тірілту қажет. Жалғыз ғана домбыраны қанағат қылмай, қобыз бен сыбызғыны қайта тауып алу керек» (курсив біздікі Г.Д.) [3,38 б.] – дейді. Сол кездегі қазақ музыкалық аспабының хал-жайы М.Әуезовке «қобыз бен сыбызғыны қайта тауып алу керек» деген ой айтқызғанына қарағанда, музыкалық аспаптарымыздың жайы мүлдем мүшкіл болғандығын көреміз. Бұл өткен ғасырдың басындағы ұлттық музыкалық аспаптардың қаншалықты таралымда болғандығын көрсетеді. Олардың халық арасында кең қолданыста болуына күмән келтірмесек те бір жүйемен жинақталмауы, жүйеленбеуі, сипатталып сол кезде жетілдіру жұмыстарының дер кезінде жасалмауы осындай көңілсіз хал-күйді алдымыздан тартады.  
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде айтылған ғұламаның осы пікірі халқымыздың ес жиып, кәсіби музыкамызды аяққа тұрғызу кезінде ел ағалары мен мамандарға ұсынысы мен тілегі болатын. Ахмет Жұбанов бастамасымен қазақ халқының алдымен домбырашылар ансамблі, кейін тұңғыш ұлт аспаптар оркестрі дүниеге келіп, халқымыздың күйі күмбірлеп шар тарапқа естіліп жатты. Құрманғазы атындағы Ұлт аспаптар оркестрі құрамының негізі домбыра мен қобыз аспаптарынан құралды. Әр түрлі объективті жағдайларға байланысты өзге аспаптар аттары назарға мүлдем ілінбеді. Жекеленген аспаптар атын атап, түсін түстеп қатарға қосқаны болмаса түбегейлі зерттеу, халық арасына насихаттау ісі өрге басқан жоқ. Ұлт аспаптар оркестрі бұлшық етін өсіріп дауысы зорайса да алдымен домбыра мен қобыздың клондалған түрлерімен (тенор, алт, бас, контрабас) және орыс ұлт аспаптары оркестрі мен дыбысы күшті симфониялық оркестр аспаптарымен толықтырылып отырды. Ал, дыбысы аз, камералық қана үні бар кейінірек пайда болған жетіген, сыбызғы, шертер, сазсырнай т.б. секілді дәстүрлі төл аспаптарды қолданысқа енгізбек түгілі бар екенін, аты мен затын көпшілік білмегені анық. 
Кеңестік дәуірде дәстүрлі ұлттық аспапқа деген қалыптасқан көзқарас екі жақты болып келді. Бір жағынан халықтың мәдениеті мен өнерін дамыту қарқынды қолға алынумен бірге, сол халықтың өзіндік ерекшеліктерін көрсететін әр қилы өзгешеліктерінің тамырына балта шапқандай болды. Бұл көрініс, әсіресе, қазақтың ұлттық өнері мен мәдениетінің дамытуда, музыкалық аспаптарын жетілдіруде ерекше көрініс тапты. Музыка зерттеушісі З.Жанұзақова 1964 жылы шыққан «Қазақ халқының аспап музыкасы» – атты кітабының алғы сөзінде кеңестік Қазақстанда ХХ ғасырдың 70-80-жылдарына дейін ресми орындардың қазақтың музыкалық аспаптарына деген көзқарасын білдіретін қалыптасқан ұстанымын анық көреміз. Бұл көзқарас қазақ халқының өзіндік музыка мәдениеті, соның ішінде музыкалық аспаптарының жұтаң болғандығын, көшпелі өмір сүрген халықтың «төң­керіске дейінгі аспанында ашық күні болмай» ылғи сұрғылт, жабыңқы күй кешкендігінен бастауы, төңкерістен кейін қараңғы қазақтың көзінің ашылғандығы, өнері мен мәдениетін жан-жақты дамытуға мүмкіндік алғандығы ресми басылымдарда баса айтылып келді. Міне, осы идеологиялық ықпалмен бір жақты көзқараста жазылған мақаласында музыка маманы: «Қазақтың халық аспаптары аса көп емес. Олар негізінен үш аспаптан ғана тұрады: домбыра, қобыз және сыбызғы» – дейді. Зерттеуші өзінің ойын әрі қарай жалғастыра келе «Бұлардан басқа, халық арасында сырнай (гармонның қазақша аты), дауылпаз (барабан) және шаңқобыз (орыстың варганына ұқсас, ортасында таға тәрізді, металл шыбықты сыбызғы бар, шертіп ойналады), бірақ бұл аспаптардың орындаушылық өнерінде соншалықты маңызы жоқ»[4, 10 б.] – деген шолақ тұжырым жасайды. Байқасақ, бұл кезеңде ресми зерттеу мекемелерінің қазақ ұлттық аспабына әлі аса бір оң қабақ таныта қоймаған кезіндегі көзқарасы десе де болғандай. Дәл осы кезде қызу зерттеліп жазыла бастаған ұлттық музыкалық аспаптардың көптеген түрлері ресми еуропалық үлгіде тәрбиеленіп шыққан бірнеше ұрпақ музыка мамандары тарапынан қабылданбайды. Жарыққа шығып, концерттерде көрініп жатқандығына қарамастан әлі де болса жер-жерде ашылып, қалпына келтіріліп жатқан ұлт аспаптарына жатырқаудан, оның әрбір жаңа қадамына сенімсіздікпен қарау халық өмірінде болған аспаптарды атымен атауға ерік бермеген орталықтың бір жақты  ресми көзқарасының ізін көреміз. Мұнда да Қазақстандағы академиялық ұлт аспаптар оркестр құрамына енген, ресми аспаптар қобыз бен домбыра ғана дәріптелінеді. Өзге аты көмескілене бастаған аспаптарды қалпына келтіру, реконструкциялап халық арасына насихаттау ісі ол кезде ойға келмейтін шаруа болған секілді. Себебі, бұл ұлттық өнер мен мәдениетке түбегейлі назар аударылған ХХ ғасырдың 30-шы жылдарында жекеленген өнер қайраткерлерінің талпыныстары болғанымен, Республиканың кеңістігінде жасалынған «мәдениет төңкерісі» [5, 342-377 бб.], нәтижесі таңдаған ресми бағыттан өзге жолға қарайлау, өзгеше пікір айтуға жол берілмеді. Барлық бастамаға үлгіні орыс-кеңестік озық өнерінен, мәдениетінен алғандықтан, өзге ұсыныстар мен пікірлер назарға алынбады. Ал, ұлттық ерекшелігі бар көне мұраларды ескіліктің сарқыншағы немесе феодалдық дәуірдің қалдығы деп қарғы бау тағып құтылуға асықты. Сондықтан да, феодалдық дәуірден капиталистік құрылымға соқпай, социализмге бір-ақ қарғып өтуге асыққан заманның ұлттық дәстүр мен өзіндік ерекшеліктерін мүлдем қабылдамайтын тоңмінез тынысын көреміз. Қазақтың тұңғыш ұлт аспаптар оркестрін құру туралы қаулы қабылданып, ұстанар бағыт-бағдарды айқындау ісінде тұрған жол айырық жайлы З.Жанұзақова аталмыш мақаласында «біріншісі – өсу мүмкіншілігі тар шеңберде қалатын шығыстық «ориенталдық» оркестрді құру, екіншісі – орыстың халық аспапты оркестрінің іс тәжірибесін пайдалана отырып (В.В.Андреевтің пікірі бойынша, біртектес аспаптардан құру) халық аспаптары домбыра мен қобыздың келешектегі дамуына жағдай туғызып, европалық музыка мәдениетінің жолына түсу еді» – дей келе автор, «Қазақтың алғашқы ұлт аспаптар оркестрін ұйымдастырушылар, екінші, прогрессивтік жолды таңдап алып, 30-шы жылдардың орта шенінде-ақ домбыра мен қобыздың халықтық түрін қайтадан жаңғыртып жасай бастады» [4,10 б.]  – дейді. Осы кезден бастап қазақ музыкалық аспабын зерттеу, дамыту мәселесі тек қана саусақпен санаулы аспаптар төңірегінде шиырланып, өзге көне аспаптарды зерттеу, дамыту, қалпына келтіру ісінде кері кетушілік пен тоқырау басталады. Ресми  ұстанған жолды ғана мойындап халық арасындағы «ориенталды», «прогрессивті емес» нағыз төл аспаптарымыз бен өзге де ескі мұраларымыз ұмытыла бастағаны ақиқат болатын. Бұл тенденция отыз жылдай берік ұстаным болып келіп, тек алпысыншы жылдардың екінші жартысында белгілі қазақтың аспаптанушы ғалымы, талантты зерттеуші Болат Сарыбаевтың (1927-1984)  ерен еңбегінің арқасында қалпына келе бастайды.
Дәстүрлі музыкалық аспаптар зерттеу, тізімге алып саралау, айналымға енгізу ісі бірнеше ондаған жылдарға созылды. Бұл жайлы Б.Сарыбаев «Аспаптану ғылымы енді ғана өркендеп келе жатыр. Бұл саладағы арнайы жұмыс Қазақстанда 1964 жылдан бері ғана қолға алынды. Ұзақ уақытқа дейін музыкалық аспаптың не бары төрт түрі ғана белгілі болып келді, ал, халқымыздың музыкалық тұрмысында домбыра, қылқобыз, сыбызғы ғана пайдаланылатын. Ал, қазір музыкалық аспаптардың жиырма тоғыз түрі белгілі болып отыр. Қайта өңдеу, жетілдіру, оркестрлер құрамына енгізу сияқты әрекеттердің нәтижесінде халықтың музыкалық аспаптары жаңа техникалық мүмкіндікке ие болды» [6, 6 б.] – дейді. Бұл әрине өте қуанарлық жәйт. Халқымыздың тұрмысында бұрын болған музыкалық аспаптарымызды мүйіздей қатқан кеңестік дәуірдің қасаң идеологиялық көзқарасымен қарап, сол шеңберден шығып кете алмау, сол көп аспаптарымыздың атын атап, түсін түстеуге кедергі болып келді. Дәстүрлі музыкалық аспаптарды зерттеу мен аспаптанудағы бір жақты қасаңдықтың ұзақ уақыт бойы мұрты бұзылмай келгені рас. Оның көбесін қақырата сөгіп, қазақ халқының музыка мұрасы, орындайтын аспаптарының қатарының молаюына көр­некті ғалым зор үлес қосты. Болат Шам­ғалиұлы Сарыбаев ұлт музыка аспабын жинау, қалпына келтіру, қайтадан кең қол­данысқа енгізу ісі арқылы «тұтастай бір халықтың санасын өзгерткен» [2, 301 б.] бірегей тұлға. «Отырар сазы» фольклорлы этнографиялық оркестрінің дүниеге келіп қазақ музыка мәдениетінде дәстүрлі музыкалық аспаптардың сан алуан түрлерінің көрініс беріп өркен жаюы осындай тынымсыз зерттеушілік еңбектің арқасында жинақталған ғасырлар қойнауынан келген абыз аспаптарға жан бітіруден кейін жол ашылды. Барлық саналы ғұмырын ұлттың музыкалық аспаптарын дамыту ісіне арнаған, оның артында қалдырған мұрасы күні бүгінге дейін өзінің құндылығын жоғалтпай, әрі қарай даму үстінде. Зерттеушінің қазақ аспаптану ғылымына сіңірген еңбегін музыкатанушы С.Өтеғалиеваның «Научное наследия Б.Сарыбаева и актуальные проблемы изучения музыкального инструментария тюркоязычных народов» атты арнайы жазылған зерттеуіндегі сөзімен қорытатын болсақ: «Историческая заслуга Б.Сарыбаева заключается и в том, что его подвижническая деятельность в те (70-80е) годы послужила примером для многих исследователей из соседних тюркских республик. Она вдохновила их на поиски и реставрацию забытых или ушедших из практики видов музыкальных инструментов и, тем самым, дала новый толчок к развитию регионального этноинструментоведения» [8, 3 б.] – дейді. Өте дұрыс айтылған пікір. «Жалғыздың үні, жаяудың шаңы шыққанын» көріп, ұлт аспаптарды дамыту жолындағы ізденістері тек қазақтың ғана емес түркі әлеміне, осы аймақтағы ұлттар мен ұлыстар санасының оянуына да қозғау салғанын көреміз. Ол бастап, салып  кеткен ұлттық аспаптану мектебі зор жетістіктерге жетіп, жаңа белес­терді бағындырды. 
Ұлтымыздың музыка өнері дыбыстық, мазмұндық, көркемдік тұрғыда молайып ескі аспаптар жаңаша үнін тауып, тәуелсіз қазақ халқының жан дүниесінің терең иірімдерін музыканың нәзік табиғатымен  дүниежүзіне өзіндік үн, бояу, қайталанбас келбетімен танытып, таңдандырып келеді. Ал, республикалық мұражайдағы қөне дәуірдің сынығындай болған музыкалық аспаптарға келер болсақ, бай экспонаттар халқымыздың қалың ғасырлар қатпарынан талықсып жеткен бабаларымыздың рухани әлемінің материалдық мұрасының сынығы, жаңғырық болып естілер нәзік үні, жарқын болашаққа тартар сарыны. Келер ұрпақ сол құндылықтарын жақсы біліп, зерттеп, көкейіне құйып өсер болса, мәңгілік ел болудың басы да осыдан басталмақ.
Гүлфайруз ДАЛБАҒАЙ,
Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының оқытушысы, аспаптанушы.
Аманкелді МҰҚАН,
өнертану кандидаты, театртанушы.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Махмұт Қашқари Түрік тілінің сөздігі; (Диуани лұғат-ит-түрік); 3- томдық жинағы. /Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А.Қ.Егеубай.- Алматы; ХАНТ.,1998. 600 б.
2. Аманов Б.Ж., Мұхамбетова Ә.И. Дәстүрлі қазақ музыкасы және ХХ ғасыр.- Астана: Мастер По, 2013. -332 б.
3. Әуезов М. Жалпы театр өнері мен қазақ театры. ТШЖ 50 томдық. – Алматы. Фолиант. 8 том.
4. Жанұзақова З.«Қазақ халқының аспап музыкасы» – Алма-Ата, Ғылым 1964. 241 б.
5. Иманғалиев Б. Темірбек Жүрге­нов. – Алматы. Полиграфкомбинат ЖШС. – 2013.439 б.
6. Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары. – Алматы: Өнер,1981. -208 б.
7. Б. Сарыбаевқа – 80 жыл: Халық­аралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. құраст. Омарова А.Қ. – Алматы, Құрманғазы атындағы ҚҰК баспаханасы, 2008. 88 б. 

Алдыңғы «
Келесі »

5 Пікір бар

  1. доооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооолллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллллггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггггооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооооо

  2. ринпоирольти мсрапчвяысФЧВаптол

  3. ………………………………………………………………/o,o/.

  4. llllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllooooooooooooooooooooooooolXD

  5. не айтам ммм хахахахахах

Пікірлерге тыйым салынады.