ТОЛЫҚ «ПІСПЕГЕН», БОЛМАСА «ШАЛА ПІСКЕН» СЮЖЕТТЕРДІҢ ДӘЛЕЛІ ҚАЙСЫ?

  • 03.06.2013
  • 483 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Тынысбек ҚОҢЫРАТБАЙ,
филология ғылымдарының
докторы, филология және
өнертану профессоры

Тұтастану теориясының танымдық мүмкіндіктері хақында
Әлемдік фольклористика ғылымының табыстары аз емес. XІX және ХХ ғасыр­лардан ол мифологиялық, тарихи, типо­логиялық зерттеу тәсілдері ретінде қалып­тасып келеді. Солай да болса, фольклор дегеніміз не? Ол қандай құбылыс? – деген мәселелер төңірегінде бір ғасырдан астам уақыт ғылыми пікірталастар толастар емес. Сонау, XVIII ғасырдағы фольклортану ғылымы эпосты зерттеуден бастау алып, Ресей жағдайында тарихи танымға келгені бар. Фольклордың көркі ірі эпи­калық жанрлар десек, келе-келе ғы­­­лыми таным тарихи (генетикалық) және көркем (поэтикалық) болып екіге бө­лініп кете барды. Бұл бағыттар ХХ ғасырдың екінші жартысындағы кеңес­тік Ресейде болған Рыбаков – Пропп ара­сындағы пікірсайысқа ұласқаны бар.

Бұл ғылыми пікірталаста тартысқа түскен екі академик қана емес, екі түр­­лі ғылыми бағыт, екі түрлі таным жүйе­сі еді. Бірі орыс қисса, батырлар жыр­ларының (былина) тарихилығын қуаттаса, екіншілері көркемдік жүйесін басты орынға шығарды. Бұдан келіп тарих пен фольклортану ғылымы немесе тарихшылар мен фольклористер тартыс­ты деуге рет жоқ. Себебі, фольклортану ғылымының өзі о баста тарихи таным ізінде туғанын ескеру қажет. Рыбаковқа қарсы болып, поэтикалық танымды жақтаған Пропптың өзі «фольклор – явление историческое», «фольклористика – дисцип­лина историческая» деген тезистерді сан рет қайталаған. Сонда, ғылыми айтыс неден шыққан? – деген сауал туады. Оның себебін, кеңестік идеологиядан іздеген ләзім. Өткен ғасырдың 40-жылдары Татарстанда «Едіге» жырына қатысты партия қаулысы шығып, жырды насихаттаудың кеңес халқы үшін зияндылығы көрсетілгені мәлім.

«Едіге» жырындағы Тоқтамыс хан­ның тарихи тұлғасы, Карамзин жазбалары бойынша, оның Москваны бірнеше рет алып, өртегені кеңестік саясатқа мүлде жат деректер болған. Осы себепті, кеңестік саясат эпостық жырлардан көне тарих іздерін қарастырған тарихи мектеп концепцияларын ұнатпады: сынады, мінеді, жеке өкілдерін қудалады. Осыдан келіп, барлық Одақтас респуб­ликалар өздерінің эпостық жырларынан бас тарта бастаған. Мұның аяғы, азербайжандар – «Деде Қорқыт», өзбек­тер – «Алпамыс», түрікмендер «Деде Қорқыт», қырғыздар – «Манас», алтай халықтары «Құпия шежіре», «Гесер», «Жаңғар», ал, қазақтардың «Қамбар батыр» жырынан басқа эпикалық жыр­лардың барлығынан бас тартып, оларды феодализм заманының туындылары деп бағалауына алып келгені бар. Демек, фольклортанудағы тарихи бағыт ғылыми негізде емес, кеңестік саясат талаптары арқылы теріске шығарылған. 1947 жылғы партия қаулысында есімдері аталған Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин, Ә.Мәметовалар дәл осы негізде феодализм дәуірін, ескілікті «аң­саушылар» ретінде қуғындалып, Ал­матыдан жер аударылған. Оның арғы жағында 1937-1938 жылдар ызғарының жатқаны да анық. Осы жайттарды еске­ретін болсақ, фольклортанудағы тарихи мектепті белінен бір-ақ сызып тастаудың ерте ғана емес, ұшқарылығы да байқалады. Басқаша айтқанда, тарихи мектеп тә­жі­ри­бесін теріске шығару – кеңестік сая­сатты қолдаудың көрінісі болып шы­ғады. Кешегі кеңес, бүгінгі қазақ фоль­клор­тану ғылымында мұның нышандары болмай қалған жоқ.

Қазірде бұл екі бағыт әлемдік фольклортану ғылымында қатар өмір сүріп келеді. ХХ ғасырдың аяқ шенінде жарық көрген «Фольклор. Проблемы истории»[1] деген ғылыми жинақ соның дәлелі. Онда АҚШ фольклортанушысы А.Налепин тарихи фольклористиканы қайта жаңғыртуға едәуір күш салған[2]. Жинақтың соңынан, 60-жылдарғы ғылыми пікірсайыста эпостың тарихилығы туралы айтылған, әлі күнге ғылыми мәнін жоймаған пікірлердің берілуі де тегін емес. Бүгінгі Болон үдерісінің талаптарына бейімделіп жатқан ғылым мен білім үшін шетел фольклортанушыларының еңбектері аса қажет. А.Налепин ойлары фольклортану ғылымының көкжиегін кеңейтіп, жаңа мәселелердің ұшын шығарып отырса, оған жете мән берген жөн.
Фоль­клортанудағы тарихи танымға қарсы қойылып жүрген жүйе – поэтика. Ресей фольклористикасында бұл бағытты орнықтырған ғалымдар санатында А.Веселовский, В.Я.Пропп және Б.Н.Путиловтар айрықша көрінеді. 80-жылдары орыстың «Илья Муромец», бу­рят­тың «Қара Маадай», қазақтың «Қобыланды» жырларын типологиялық теория аясында қарастырып, оларды эпикалық дәстүрге тән ортақ стереотиппен жасалған деген Б.Путилов [3] 1999 жылы жарық көрген кезекті еңбегінде [4] алғашқы ойларынан тартынған еді. Бірі кеңестік дәуірде, екіншісі кеңес одағы ыдыраған соң жазылғанын ескерер болсақ, фольклортану ғылымының сөз ететін жайттары аз емес. Бүгінде көбіне типологиялық теорияны төңіректейтін поэтикалық саланың айтары сарқылған. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы типологиялық зерттеулер бұрын айтылған пікірлердің төңірегінен ұзап шықпады. Фольклордағы көркем құбылыстарды сипаттай отырып, олардың себеп-салдарын ашып бере алмады. Асылы, ондай ғылыми танымға бұл методологиялық бағыттың өресі де жетпесе керек.
Фольклордың поэтикасы тұсында жиі айтылып жүрген көркем құбылыстардың бірі – тұтастану (циклизация). Оған қатысты пікірлерді А.Веселовский, В.Жирмунский, С.Садырбаев, С.Қасқабасов, әсіресе, кейін­гі буын зерттеушілердің еңбектерінен көптеп кездестіреміз. Байқап қарасақ, фоль­клордағы тұтастану құбылыстарының әлі де шешімін таппаған тұстары аз емес екен. Төменде соларға тоқталып өтпекпіз.
Сюжеттік тұтастану. Фолькло­ристи­кадағы сюжеттік тұтастануды қолдайтын ғалымдар «Шағын өлең, тарихи ән, шағын қаһармандық сюжет-эпизодтар бірте-бірте тұтас шығармаға айналады» деген пікір ұстанады. Әлемдік әдебиет шеңберінде қарастырар болсақ, мұндай құбылыс «Мың бір түн», «Тотынама» хикаяттарында кездеседі. Ал, орыс немесе қазақ фольклорына қатысты қолданған кезде, бұл пікірлерді нақты фольклорлық мысалдармен орнықтыру қажет болады. Бізде, ол логикалық қисын бойынша айтылып жүр. Осы негізде айтушылардың (ертекші, жырау, т.б.) импровизациялық өнері мен жанынан суырып сюжет құрастыру мүмкіншілігіне шектеу қойылып жүргендей. Әр түрлі мазмұндағы шағын өлеңдерді топтастырумен ортақ бір сюжеттік желіге бағынған эпостық жырдың туа қоюы екіталай.
Жырау немесе эпос айтушысы – сю­жет құрастырушы тұлға емес, өткен дәуір оқиғаларын баяндаушы – этнофор. «Ел құлағы – елу» демекші, бұрыннан мәлім фольклор сюжеттерін біріктіру импровизация табиғатына жат құбылыс, оның үстіне асқан қаламгерлік шеберлікті қажет ететін шығармашылық процесс. Оны көркем жүйенің фольклорлық сатысына тән деп айту қиын. Себебі, фольклор – эмпиристік құбылыс. Қазақ фольклорындағы циклдану үдерісін зерттеген академик С.Қасқабасов [5] шағын өлең мен қаһармандық эпизодтың қалай қалыптасатынын сөз етіп, оны нақты мысалдармен дәлелдемепті. Олар­дың тұтас сюжетке бірігу процесін де түсіндіріп жатпаған. Егер, шағын сюжеттер бірте-бірте қосылатын болса, бір қаһармандық эпизод неге бірнеше жырлардың құрамынан көрінбейді? Әлде, фольклорлық дәстүрде оларды әр жырға қосып, өзге жырларға енгізбейтін «кординаторлар» болған ба? Елдің тегі мен тарихына қатысты мәселелерде мұндай «бақылаушының» болуы әбден мүмкін. Бірақ, ол міндетті түрде ру, тайпаның тегіне қатысты деректердің сақталуына қызмет істеген. Ал, көркемдік жүйеде оның болуы екіталай.
Көрнекті ғалым С.Қасқабасов сюжеттік тұтастанудың 2 сатысын көрсетіп жүр. Бірінші, фольклорлық сюжеттің пайда болып, тұтастануы; екінші, тұрақталған сюжеттің бір кейіпкерге телініп, топталуы. Бір адам басынан өткені – меморат, ол тұрақты сюжет бола алмайды екен. Бірақ, сюжеттің тууы мен таралуы бір ғана адамға қатысты бола бермесе керек. Мысалы, бүтін бір ру, тайпа басынан өткен оқиғаны алайық. Ол жеке тұлға емес, тайпаға – көпке қатысты. Оқиғаның куәгерлері көпшілік қауым болғандықтан, оны бір адам емес, көптеген адамдар баян қылады, айтушылары көп, ел арасына да кең әрі жедел тарайды. Сонда, осы негізде туған бүтін бір этникалық мазмұндағы сюжетті қалай бағаламақпыз? Меморат санап, тұрақты сюжетке жатқызбаймыз ба? Фольклорлық туынды санатына қоспаймыз ба? Ғалымның «осы сюжеттер негізінде ғана көлемді шығармалар жасалады» (5,444) деген пікірі де жалпы логикалық жүйеге құрылған. Ол шығармалар қалайша құрастырылып, қалайша бір сюжеттік желіге бағындырылған? Егер, көлемді жыр бірте-бірте құрастырылады» деген пікірді ұстанар болсақ, онда, әлі аяқталып болмаған, қалыптасу үстіндегі шығармалар да болуға тиіс. Ал, қазақ фольклорында, әсіресе, эпостық жырларда жартылай қалыптасып, аяқталмай қалған сюжеттер бар ма? Әрине, жоқ. Толық «піспеген», болмаса «шала піскен» сондай сюжеттердің дәлелі қайсы?
Қазақ халқының «Қамбар батыр» атты батырлық жырын үш түрлі сю­­жеттік арнаға жіктеген ғалым, сю­жеттердің көне батырлық ертегіде жиі кездесетінін, алғашқы қауым фольклорында жеке-жеке шығармалар болғанын айтады (5, 448). Бірақ, олардың қалай тұтастанғаны, толып жатқан жер-су, кісі аттарының өзгеріп, бір сюжетке бағынышты болғанына бұлтартпас дәлел келтірмеген. Ең бастысы, сюжеттер қалайша жаңа кейіпкерлер төңірегіне топтасқан? – деген сауалдың жауабы бұлдыр. Ауысу үдерісінің механизмі ашылмаған. Ел арасына тарап, фольклорға айналуы үшін ол қызықты, этникалық санаға құрылған мәлімет болуы керек. Сонда, оның ел арасына тарауына «көп уақыттың қажеті» болмайды. С.Қасқабасов «Қамбар батырдағы» қыздың күйеу таңдауы – көне сюжет, ежелгі аналық ру дәуірін меңзейді» дейді (5, 451). Қазақ қана емес, көптеген шығыс ертегілерінде хан қызының күйеу таңдауы жиі кездесетін сарын. Сондықтан дәл осы белгісінен анаеркі (матриархат) дәуірі байқалады деудің қаншалықты қисыны бар. Мақсат қай сюжет қай заманның түсінігін береді дегенде болмаса керек. Бұл тұста сюжеттің ана еркі дәуіріне қатысы емес, елге үкімін жүргізген хандар өміріне тән қоғамдық-әлеуметтік ерекшелік, салтқа ұласа жаздаған тұрмыс көріністері қаперге алыну керек секілді. Жырдағы қыздың күйеу таңдауы «әкесінің ісі болып көрінеді» деген пікірді осы негізде түсінген ләзім (5,452).
Ал, анаеркі дәуіріне келер болсақ, оның негізгі белгісі қыздың күйеу таңдауында емес (күйеуді қыздар күні бүгінге дейін таңдай береді), ұрпақ жалғастығының аналық ұрық негізде дамуы екендігі ғылымда әлдеқашан дәлелденген. Сондықтан, бұл пікірлердің анықтайтын тұстары аз емес. Аталық қоғамға құрылған көне қазақ мәдениеті үшін тіпті қонымсыз.
Ғұмырнамалық тұтастану. Ғалым С.Қасқабасов эпостық жырлардағы бас кейіпкердің өміріне қатысты эмпи­рис­тік мәліметтерге сүйеніп, оларды ғұмырнамалық тұтастану ретінде таниды. «Тұтастану» дегенді бұлайша ұғынудың ғылыми танымға қандай анықтық еніп тұрғаны көмескілеу. Ең бастысы, эпос айтушысы батырдың туғанынан өлгеніне дейінгі дерек-мәліметтерді қайдан алады? – деген сауалдың жауабы жоқ. Оның негізінде тарихи оқиғалар жатыр ма, әлде, ел қиялы, болмаса айтушылар тарапынан кейін енгізілген қоспалар жатыр ма? Оны бір ғана дәріптеу процесінің еншісіне жатқызу да көкейге қонбайды. Жалпы ел, айтушылар кез келген батырды дәріптемеген. Дәріптелген батырлардың барлығының бірдей ұрпақтары бола бермеген. Сонда, мұны қалай түсінеміз? Ұрпақтары болған күнде эпос көп жайда олар туралы мәлімет бермейді. Сонда тегі, ұрпағы айтылатын жырларды ғұмырнамалық тұтастану десек, өзгелерін қалай бағалар едік? Мысалы, «Қамбар батыр» жырында батырдың ұрпағы айтылмайды. Оны кенже эпос деудің де қисыны шамалы. Автор мұндай тұтастану процесін, оның қалыптасу кезеңдері арқылы, нақты жыр үлгілері негізінде көрсете алмаған. Дайын жырлардағы тарихи шындыққа сай келетін мәліметтерді тұтастану дейді. Шежірелік секілді ғұмырнамалық мәліметтер де эпосқа қиялдан қосылмаса керек. Әрине, қоспаның жеке үлгілері болуы мүмкін. Бірақ, ондай поэтикалық пафостың ғұмырнамалық тұтастануға қатысы шамалы. Ол көбіне «Қыз Жібек» жырындағы қыздың күймеде кетіп бара жатқан сәті, «Қобыланды» жырындағы Тайбурыл аттың шабысы секілді эпизодтарға тән.
Шежірелік тұтастану. Эпос батырдың өзін, кейде ұрпақтарын да жырлайды. Бірақ, сол деректерді қайдан алады? Айтушылар қосады ма, жоқ жырға тыңдаушылардың қалауы бойынша қиялдан қосылады ма?
Генеалогия – тек мәселесі, сондықтан, оған ешуақытта қиял араласпайды. Мысалы, көптеген түркі тілдес халықтарға ортақ Қорқыт атаның тегі – баят, Қобыланды – қыпшақ, Алпамыс – қоңырат. Бұдан келіп арғын немесе үйсін эпосы қайда? – деген сауал қоюдың қажеті жоқ. Халықтың ғасырлар бойы жасаған эмпиристік мұрасының болмысы сондай. Эпос айтшылары батырлық жырларды жырлағанда, ел қиялынан туған көркем шығарма емес, ата-баба тарихын баяндап отырмын деп білген. Айта берсек, көркем ой – түркі тайпаларының этникалық санасына қайшы құбылыс. Оның қолданылатын жері шектеулі.
Шежірелік тұтастанудың сыры жырдағы этникалық мәліметтер негізде ашылуға тиіс. Ал, эпосқа түскен генеалогиялық мәліметтерді жай ғана шежірелік тұтастану дегеннен ғылыми танымға қосарымыз не? Оның жаңалығы тек терминде болып тұрған жоқ па? Әңгіме әлдеқайда тереңде жатуға тиіс. Асылы бізге керегі: бірінші, фольклордағы шежірелік тұтастану қалайша жүзеге асады, оның механизмі қайсы? Екінші, Шежірелік мәліметтер этникалық сана аясында қалыптасады ма, болмаса кейінгі айтушылар тарпынан енгізіледі ме? Үшінші, фольклордағы шежіре элементтерінің түбірі қайсы, қоспасы қайсы, олар қандай белгілерімен дараланады? – дейтін мәселелер. С.Қасқабасовтың «батырды дәріптеу – шежірелік тұтастануға әкеледі» (5, 467) деген пікірі көкейге қона бермейді. Батырлық жырлардың барлығында дерлік батырды дәріптеу сарыны бар. Бірақ, олардың бәрінде бірдей шежірелік тұтастану кездесе бермейді. Мысалы, «Қамбар батыр» жырында жеке тайпа аттары аталса да, олар тұтастану процесіне түспеген.
Екіншіден, батырды дәріптеу көркем қиял ғана емес, нақты тарихи деректерге де құрылса керек. Демек, жырдағы шежірелік деректер батырды дәріптеу барысында емес, ру, тайпаға тән этникалық сана аясында қалыптасады. Басқаша болуы мүмкін де емес. Ол түркі тайпаларының этникалық сана-болмысына түбегейлі қайшы келеді. Мысалы, қазақ халқының «Қыз Жібек» атты ғашықтық жырында Бекежан Төлегенді өлтіреді. Осыған орай кейбір ғалымдар эпос айтушылары Сансызбайды Төлегеннің кегін қайтару үшін жырға қосқан деген пікір айтса, оны ғылыми таным қатарында қабылдау қиын. Бұл – ғылыми болжам ғана. Бірін­шіден, «Қыз Жібек» – батырлық жыр емес. Ондағы негізгі сюжеттік желі ерлік емес, ғашықтық сарын. Сондықтан, Төлегеннің інісі Сансызбай жырға кек қайтару мақсатында енгізілген деген пікір нанымсыз. Бұл жерде қазақ дәстүрінен орын алған әмеңгерлік (левират) ұғымының ізі басымдау. Екіншіден, классикалық эпос үлгілерінде бір туғандар емес, әдетте батырдың белінен туған бала ғана кек қайтарады. Егер, расында эпос айтушылары тарапынан енгізілген болса, оның есімі неге Сансызбай? Эпостағы антропонимдердің де өзіндік туу жүйесі бар десек, оны эпос айтушылар қайдан алып, жырға қалай енгізген? Мұндай құбылыстың жырдың түрлі нұсқаларындағы көрінісі, дәлелі қайсы? – деген сауалдардың жауабы жоқ.
Бір орталыққа тұтастану. С.Қасқабасов ұсынған бұл жүйе бойынша бір ұлы батырдың бірнеше батырлары болады. Осыны бір орталыққа тұтастану деп, оны фольклорлық шығармалардың көркемдік жүйесіне тән құбылыс ретінде таниды. Ғылыми қисыны жоқ емес. Бірақ, бұл бір ғана эпос айтушыларының қиялынан туған құбылыс па? Бұл ұғымдардың ізін ертедегі шығыс елдеріндегі билік құрылымы, көне түркі дәуіріндегі басқару жүйесінен де еркін аңғаруға болады. Мысалы, шығыста шахтардың шахы – шахиншах, көне түркі тайпаларында хандардың ханы – хакан деп аталғаны ғылымға жақсы мәлім. Мұндай ұғымдар фольклор шығармаларына да еніп отырған. Мысалы, әр хақанның қол астында көптеген хандар болса, шахиншахтың қарамағында бірнеше шахтар болғаны тарихи шындық десек, автор орта ғасырлардағы қоғамдық құрылысқа тән осы құбылыстардың фольклор шығармаларындағы көрінісін «бір орталыққа тұтастану» деп, көркем құбылыс қатарында таниды. Сонда, оның көркемдік-тұтастанушылық сипаты қайсы? Ертедегі билік жүйесінің фольклор шығармаларынан көрініс табуы ма? Мұның екінші көрінісі тағы бар. Мысалы, ертедегі кез келген хан немесе патшаның қол астында бас батыр және соған бағынышты батырлар болған. Сондай-ақ, Шыңғыс ханның заңды некеден туған ұлдары ел, әскер басқарып, заңсыз әйелдерінен туғандары, сол әскербасына бағынышты батыр еді. Осыны да, бір батырдың төңірегіне тұтастану деп, фольклордағы көркем процесс дейміз бе? Сонда, қоғам өмірінен орын алған саяси-әлеуметтік жүйе фольклорға түскен бойда көркем ой көрінісі болып шыға келеді ме? Болмаса, көркем ойдың қалыптасу процесі аясында өзгерістерге ұшырайды ма? Егер, соңғы пікірді дұрыс деп табар болсақ, оның нақты жыр үлгілері негізіндегі дәлелдемелері қайда? Оның астарынан өзге ұғым, символ, бір орталыққа бағыну секілді өзгерістерді іздеудің қандай ғылыми негізі бар?
Бұл мәселелерде біздің С.Қасқабасов ағамыздың еңбектеріне сүйенуіміздің өзіндік сыры бар. Себебі, Сейіт аға осы саланы қопара зерттеген, көптеген фоль­клортанушыларға үлгі, ұстаз болған ойлы ғалым. Дәл осы мәселелер төңірегінде тұшымды пікірлер айтқан зерттеуші. Мұндағы мақсат, ол кісі­нің еңбектерінен кемшілік іздеу емес, фольклортанудағы тұтастану теориясының танымдық мүмкіндіктерін саралауда екенін баса көрсеткіміз бар.
Осының бәрі әлем фольклорындағы тұтастану процесін жеңіл қабылдап, ел есті­лігі жеткізген тарихи мәліметтерді фольклорлық ой-санамен шатастыруға болмайтынын көрсетеді. Олардың ара-жігін, өзара байланысқа түсу үдерісін арнайы зерттеу қажет. Кезінде кеңес және қазақ ғалымдарының еңбектерінен орын алған бұл бағыттың әлі де анықтайтын тұстары аз емес. Асылы, ертегі мен эпостық жырдағы тұтастану процесінің елеулі айырмасы бар. Бүгінгі ғылыми таным осы бағыттағы ізденістерге өріс берсе құба-құп.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Фольклор. Проблемы историзма. – Москва: «Наука», 1988. – 296 с.
2.Налепин А.Л. Научные проблемы историзма в американской фольклористике / Фольклор. Проблемы историзма. – Москва: «Наука», 1988. – С.42-70.
3.Путилов Б.Н. Героический эпос и действительность. – Ленинград: «Наука», 1987. – 224 с.
4.Путилов Б.Н. Экскурсы в теорию и историю славянского эпоса. – СПб.: «Петербургское востоковедение», 1999. – 216 с.
5.Қасқабасов С. Жаназық. Әр жылдарғы зерттеулер. – Астана: «Аударма», 2002. – 584 б.

Алдыңғы «
Келесі »