Ұлттық кодтың бастауы – арғытектік руханият

  • 01.05.2019
  • 830 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Берік Аташ,
философия ғылымдарының докторы,
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің ұстазы

Адамзат тарихына көз жіберсек, жер бетіндегі жойылып кеткен немесе ассимиляцияға ұшыраған қаншама ұлттар болғандығының қайғылы тағдырына кезігеміз. Кейбір халықтар үшін тарихтың тегершігінің айналуы үнемі бірізді сара жол бола бермейді. Елбасы Н.Назарбаевтың түркілік дәуірден бастау алған «Мәңгілік Ел» идеясын қайта жаңғыртуы да саяси-әлеуметтік құжат немесе идеологема ғана емес, онтологиялық қауіпсіздіктің алдын алудан туындаған, болашаққа зер салуға бағытталған, эволюцияның обьективті қажеттілігінен туындап отыр. Нақтырақ айтқанда, «ұлттың болуы мен болмауы» тәрізді іргелі мәселеге орай туындаған мәңгілік рухтың бекіп, бірегейлене түсуін қамтамасыз етуді көздейді.

Сол үшін ұлттық кодты сақтаумен қатар, оны декодтау арқылы, оның мазмұнын келешектің талаптарына тартымды етіп жетілдіру керек. Өйткені, бірегейленудің негізі – өзіне-өзі қайта оралу, өзін-өзі қайталау, өз болмысынан қашан да алшақтамау, үнемі өзін-өзі жай ғана тану емес, өзінің қашан да «Мен», «Біз» деген сенімінен таймау. Мұндай сенімнің беріктігі ұлттың бүгінгі рухани шындығында оның тарихи қалыптасқан руханияттылығының бастау бұлақтарына суғарылып отыруды қажет етеді.
Ұлтымыздың кеше ғана алған тәуелсіздігіне дейін өзіндік рухы мен руханияттылығы әртүрлі соққыларға төзуіне тура келді. Кей жағынан мықтап қабысуға (деформацияға) да ұшырады. Сондықтан, қазіргі тірі ұрпақ арғытектер кезіндегі рухани түсініктердің бастауларынан адасып қалды. Олардың ізі салт-дәстүрлеріміз пен тілдік сананың архетиптік фразаларында сақталғанымен, олардың өз мән-мағыналарын ұмытты немесе оларды өзгеше түсініп, онша мән бермейтін болды.
Тарихымыздағы руханиятымызды зерделеу әрбір кезеңге айрықша тоқталып, ондағы өмірмәнділік мәселелерді саралап, соларға қазіргі ұрпақ шын ықыласымен шынайы қызығарлықтай етіп көрсету үшін, арғытектеріміздің рухани әлемінің көркемдігін паш ету қажет. Біздің өткеніміз де, тым көне дәуірлерден бастау алатын арғытектік-арғытүркілік кезеңдерді тұтасымен қамтиды. Ескі тарихи дерек көздерінде ұлтымыздың этнонимі (атауы) әртүрлі атаулармен аталғанымен, олардың тілдік, дүниетанымдық, діни-сенімдік, мифологиялық, фольклорлық бастаулары мен мазмұн-мағыналары осы кезге дейін жалғасып келеді. Бұл іздің уақыт тұрғысынан тереңдігін, беріктігі мен ақиқаттығын ұлтымыздың тілінде, фразеологизмдерінде, салт-дәстүрлерінде, әсіресе, ырым-жоралғылары мен рә-сімдерінде сақталған нағыз архетиптік, архаикалық мән-мағыналарынан көруге болады. Осындай, арғытектік-арғы-түркілік-түркілік дәуірлерді тек тарихи тұрғыдан ғана емес, мәдени-фольклорлық-фонологиялық-философиялық тұрғыдан зерттеуге арналған жүйелі еңбектердің бірі – Сапар Оспановтың «Арғытектану негіздері» атты монографиясы. Автор байырғы дәуірлердегі дүниетанымға дәстүрлі емес зерттеулік-ойтолғаулық қырынан келеді. Төлтума еңбектегі ғылыми талдау өзіндік парадигмалар мен әдіснамалар арқылы жүзеге асырылған. Ол арғытүптік дүниетанымға терең бойлап енуге мүмкіндік беретін іргелі онтология тұрғысынан, яғни, зерттеу материалдарын феноменология, герменевтика және экзистенционализм теориялары негізінде талдаған. Олар декодизация мен деми-фологизациялық әдістер арқылы ата-бабаларымыздың дүниетанымдары мен білік-білімділіктерінің сана астарында жатқан, уақыт өте көмескі тартқан таным-ды оятуға көмектеседі. Санамыздың архетиптік бейсаналық құндылықтарының уақыт тозаңы басқан қырларын талдаулар арқылы тазартып, мән-мағыналарына үңіле түсіп, ұмыт болған рухани әлем кодтарын ұлтымыздың заманауи дүниетанымы мен логикалық зерделеуге сәйкес келетін жаңа жолдарын ашқан.
Өзіміздің байырғы мәдениетіміздегі ұлтты ұйыстырып ұстаған мейірімділік, шынпейілділік пен игілікке ғана бағыт-талған руханияттылықтың түсініктері мен ұлттық қасиеттеріміз қазіргі кезде ғылымданған санамыздың қатпарларының асты мен араларында қалып барады. Оның үстіне, Кеңес Одағының большевиктік-орыстандыру идеологиясының үгіт-насихат құралдары осы қатпарлардың қалыңдығын әбден үстемелеп, материалистік-атеистік дүниетанымды санамыз бен сүйегімізге сіңіріп, таңірілік-жаратушылық дәуірлердегі табиғи-имани дүние сезімдеріміз бен құндылықтарымыздан әбден адастырды. Олардың өңін өзгертіп, нағыз жабайылық, құбыжық, надандық, артта қалғандық деген сияқты түсініктердің темір тезінің құрсауларына салып қисайтып көрсетті. Сәкең сол жағдаятты қисық айнаның (Советтік идеологияның) зінзақымы, яғни, қазақ ұлтының жас ұрпағын қазақ болып туғаны үшін өзіне-өзі қорланып, өзін-өзі табалап, қазақ болғандығына налып қарайтындай жағдайға жеткізді. Қазіргі кездегі қазақ тілін білмейтін қазақтардың отбастарында, қазақшадан да орыс тілінде сөйлегенді оңай көретін, тіпті қазақшадан қоқ етпейтіндер осындай идеологиялық өңдеулердің сарыны өзінің қуатын әлі жоймаған отбасылар. Ал, қазақ тілді болып қалған қазақтардың қазіргі ұрпақтары да өздерінің арғытектік дүниетанымдарынан адасып қалды; оларға «нағыз қазақ» деген ұғым мұражайдағы бір жазылым сияқты естіледі. Осы айтылғандай жағдайда, «Арғытектану негіздерінде» келтірілген талдаулар, пайымдар, уәждер, қазіргі кезде ұмыт болып бара жатқан тым көне руханияттық әлемнің қыр-сырларын реставрациялау, реконструкциялау және соларды репрезентациялау болып табылады. Солар арқылы қазіргі заман адамының ерте дәуірлердің рухани кеңістігіне уақытша болса да, барып қайтуына зерделік, дүниесезімдік мүмкіндігі туындайды. Алайда, мұндай жұмыстар бұған дейін кең және жан-жақты жүргізілмегесін, біз қарастырып отырған жұмыстың нәтижелерін бірден түсіну, әрине, қиынға түседі. Зерттеуші ұлттық кодымыздың бастапқы, түпнегіздік тамырларын ашып көрсетуде, «жаратушылық» деп атаған (ал онымен парсылар арқылы танысқан антиктік гректер «зорастризм» деп атап кеткен) діннің мазмұнын және де тәңіршілдік, шамандық сияқты көне діни сенімдердің рухани көздерімен салттарын жан-жақты қарастырған. Автор сол жаратушылықтың, ең берісі б.д.д. II-мыңжылдықтың орта тұсында Жаратушы атынан Тұран жерінде, байырғыдан келе жатқан тәңіріліктер арасында дүниеге келген Іспитама пайғамбарға уәһи (аяндар) жолымен түскен қасиетті кітап «Абаста (орысша айтылымында «Авеста») кітабына талдау жасайды. Оның жалпы идеясы мен мағыналық құрылымы кейінгі әлемдік діндердің лейтмотивтік үлгісіне айналған. Енді, С.Оспанов жасаған талдау-тәржімалардың ерекше бір тұстарына тоқталайық. Мысалы, автор ататектеріміздің отқа тағзым етіп, соның отбасы тіршілігін сақтауын сұрап дұға келтіруі: ошақтағы отты, көктегі Таң(ғы) ірі (Күн) құдіреттің баласы, соның осы отауға («от+ау» – от ұсталатын, сақталатын жерге) басына жіберген өкілі, қуат көзі есебінде таныған. Ол тірі құбылыстай тұтанады, шалқиды, өршиді, бықсиды, сөнеді. Киіз үй ата тегіміздің рухани тіршілігінің материалдық нұсқасы мен үйлесімді үндестіктегі «храм» іспетті орын-жайы. Сол жерде, оттың қасында адамның тағамы даярланады, аяздан қорғанады, жыртқыштарды үркітеді, түн қараңғылығын сәулесімен түреді. От, жалпы алғанда, тек біздің ғана емес, жалпы адамзаттың серігі, қорғаны, жанын сақтаушы қамқоры. Арғы тектеріміз оттың «жақын досы», отпен құпия көңіл-күймен сырласушы, «от пен ой» арқылы Жаратушымен қауышады.
От басына келген келінге берілетін ең басты тілек-талап: «ошақтың отын сөндірмеу» деген сөздің тікелей мағынасы шынында да отты сөндірмей ұстау (өйткені, ол кезде отты қайта тұтату да оңай болмаған). Ал отты сөндіріп алудың үлкен образдық мәні – ол ошақтағы оттан үздіксіз шығатын жылу, шаңырақтан көкке өрлеп, қайтыс болған аталардың тәніндегі жылы рухы сол жолмен жоғарыға кеткен болса (сондықтан, мүрде суыйды), сол жолмен сол рух келешек ұрпақтардың біріне қайта орала алады. Сол жол осы отбасы мен көктегі аруақтар әлемі Ым (ақыл) Ай арқылы рухани қауышатын жолы. Ол кезде ұйқыда көрген түс тірі жан рухының ата тектер рухымен, періште және т.б. әлемдермен қауышуы есебінде қабылданған.
Жаңа отбасына келген келіннің өз қолымен отқа май құю – оның осы отбасының рухани қамқоры болып табылатын Ым-Ай анамен танысуы, соған «мені қамқорлығыңа ала көр» деп жалбарынады. Ым-Ай ана келіннің құрсағында шақаның жаралуына, оның тәніне өткен бір ата-тектердің рухының қайта қонуына, келінінің жеңіл босануына, балдырғанның ой оянып, тілі шығуына көмектеседі. Оттың осындай қасиеттерін қастерлеуді білдіретін: «отты шашпа», «отқа су құйма», «оттың үстінен секірме (аттама)», «оттың күлін баспа» деген сияқты ырым-рәсімдік тыйым салу шарттарының мән-мағынасы терең болған. Әрине, бүгінгі таңда айтылғандай дұғалардың мән-мағыналары көмескілеу. Сонымен бірге, жоғарыда айтылғандардай, отпен байланысты өзге де дәстүрлер әлі де жеткілікті. Отқа қарап отыру медитациясы мен психологиялық жеңілдену тек қана философиялық ойлауға жетелеп қоймайды, депрессиялар мен өмірдегі қиыншылықтардан қажыған адамның жан-дүниелік ауытқуын қалпына келтіру сияқты терапиялық қызметінің болғаны да ақиқат. Маздаған от, оның шытыры, ұшқыны, тербелуі, шалқуы, сонан келіп адам жүзін шалып-сипап енгізетін рахат сезіммен сәйкестенген адамның, әсіресе, қарттың ойы, жанұя мүшелеріне айтатын ақылы, жақын-жуықтармен ойласар кеңесі, әсіресе, келген қонақтармен болатын әңгіме-дүкендер сол от басындағылардың санасының пәк, ойдың байыпты, сөз саптаудың салмақты, мінездің парасатты болуына ықпал етеді.
Әдет-ғұрыптармен қатар, солардың осы айтылғандай медитациялық-гер-меневтикалық астарларына еніп отыру біз талдап отырған автордың кітабының ерекше бір қыры. Бұл еңбекте, қазіргі заман үшін ұмытылып кеткен, бірақ ХХғ. орта тұсына дейін қариялар арасында сирек те болса орындалып келген, ал, түркі тектес басқа ұлттар мен ұлыстарда қазіргі кезде де міндетті түрде орындалатын ырым-жоралғылардың атаулары ғана емес, олардың орындалуының мән-мағыналары келтірілген. Солардың тағы бірі – ол тамақтың алғашқы бір үзігін, сусынның бір-екі жұтымын отқа салып, соны заттық дүниеден затсыз, яғни, жылу мен иіске айналдыру арқылы, затсыз әлемге кеткен ата тектердің аруағына «өз үлестерін» жолдап отыру. Мысалы, ол ескі түркілердің ең байырғы салттарын таза күйінде жақсы сақтаған ертедегі сақтардың бір тармағы, қазіргі саха елінде әлі орындалады. Бұл ырым арқылы отбасындағы тірі ұрпақ, мыңдаған жылдар бойына сақталған құндылық арқылы, ата-тектерге деген өз құрметі мен ізетін білдіріп отырады. Ал, олар орындалмаса, ертелі-кеш, ерекше бір жағдайларда, ойламаған жолдармен ата-тектердің аруақтары жазалайды: ауру-сырқауға ұшырау, соның дертке айналуы, оқыстан болатын жағымсыз сәтсіздіктерден бастап, үлкен апатты жағдайлар және т.б. болуы мүмкін. Мысалы, жауға шапқанда бұрынғы ержүрек, батыр аталардың қаһарлы рухтарын «Аруақ! Аруақ!» деп, яғни, «бізге көмектес» деп шақырғанымен жеңіліс тапса, – ол да наразыдықтың белгісі. Мұндай жағдайдың екінші жағы бар. Тірі ұрпақтың ата-тектер рухын сыйламауы, о дүниеде Жаратушының да наразылығын туындатып, олардың жауларының рухтарының бедел-күшінің артуына, сүйтіп жеңілген рухтардың жердегі ұрпақтарын қырғынға ұшыратуына мүмкіндіктер туындайды. Ол қуаттар жазаланатын ру мен ұлыстың арасында жын-шайтан, дауыл-дүлей, қыста шымыр аяз, мұздақты қатқақ, жазда жайылымды, сүдірттік жайылымдардың өсімдіктерін қуыратын отты аптап сияқты көріністер арқылы жүзеге асады. Солардың соңы жұтқа, малды қыратын індеттерге айналуы ғажап емес. Осылардың барлығын қалпына келтіру – ең алдымен, ата-тектердің рухы мен аруақтарына деген ықыласты, ырымдарды орындау, – аруақтарға арнап ас беру, құрбандық шалу (тасаттық беру), садақа тарату және т.б. жасау арқылы орындалады. Ең кемі, жаңа ай туғанда (немесе ай мен айдың ауысатын өліарасында), белгілі бір жұлдыздар көрінгенде немесе жұмылғанда ошақтағы отқа май құйып, соның исін аруақтар еліне жолдап, шелпектер пісіріп өзгелерге, әсіресе, жолаушыларға тарату (солардың ішінде болуы мүмкін қыдыр сияқты қасиетті күші барлардың ырзашылығын, алғысын алу) рәсімдерін жасаған. Әрине, рухани құндылықтардың мән-мағынасын, атаулары мен ой жүйелерін сақтайтын басты құрал – ол ұлттық тіл екені белгілі. Үнсіз және ең тереңнен келетін ішкі ынтамен (интенциямен) жасалатын салт-дәстүрлік, ырым-жоралғылық, рәміз-рәсімдік әрекеттердің нормалық және құндылық тағлымдарын түсінудің, сақтаудың, қайтадан өзгеге жеткізу және тәржімалап беру құралы сол тіл. Тіл сананың ойлау үдерісі арқылы болу және көріну мүмкіндігі.
С.Оспанов, жоғарыда айтылғандай, ырым-жоралғылардың барлығы тек тірі ұрпақтың бақилық ұрпақтармен ғана қатынасы деп шектелмейді. Ол бүгінгі тірі ұрпақтың ішіндегі қариялар мен жігіт ағаларының, жастар мен балалардың да араларындағы бірегейлік пен біртектіліктің жүзеге асуы кезіндегі ойлау үдерісін айрықша көрсету үшін «полифониялық герменевтика» деген термин ұсынады. Соның әртүрлі жақтары мен моменттерін күрделі жүйе түрінде келтірген. Сонымен бірге, ертедегілер ерекше түсінген, қазіргілер өзгеше түсінетін немесе тіпті ұмытқан дәстүрлер мен ырымдарды, сенімдерді білдіретін фразалардың семемдік (мағыналық түбірлерін) социолингвистикалық астарларын талдаудың үлгілерін жүзеге асырған. Соларды тәржімалап келтіру кезінде терең және архаикалық дискурстарға жолдар аша алатын ойбастаулар береді. Мысалы, қазақ тілінде (шамасы, түркі тектес тілдердің басқаларында да) «қан-жын» деген қос сөз бар. Қазіргілер осындай сөздерден оғаштанатыны, тіпті іштерінен осқырынып үркетіні соншалықты, олардың арғы жақтарында маңызды мәселелер барына сенулері былай тұрсын, соларды дауыстап айтудан жасқанады, қорқады, жиіркенеді. Алайда, ертедегі адамдар ондай нәрселер реалдылықтың өзі болғандықтан, қан-жынмен қатар, тыныс (тау) пен дем (алу/салу) сияқты, адам ағзасы тіршілігін қалыпта сақтайтын факторлардың барлығы маңызды, тіпті құдіретті құпия сияқты түсінген. «Қан-жын» деген сөзтіркес, сол екеуінің бір-бірлерімен бір ағзаның ішінде терең бай-ланысты екенін ғана білдіріп қоймайды, оларды қарама-қарсылықтың бірлігіндей қараған. Шындығында, ертедегі адам үшін ғана емес, қазіргі кезде де, егер, соларға медициналық, физиологиялық тұрғылардан «былай болады» деп позитивтік айта салмай, шындығында «неге солай болады?», «қай кезде, қандай себептерден басталған?» деген сияқты сұрақтар тұрғысынан қарайтын болсақ, онда солардың (жалпы тірі дүниенің) арғы жағында, адам ойына сыймайтын, бір құдіретті құбылыстардай көрінетінінде сөз жоқ. Солардың шығуы мен нақтылы ағзадағы жүзеге асуы, ертедегі мифтік дүниетанымда өте бір маңызды түсінік болған деп санайды автор.
Адамның бойында қан бар екені, оның адам бойына қуат, жанына жылу беретінін кім болса да аңғарады. Ал, мал сойғанда оның қарнынан, адам да соғыста немесе бақытсыздықтан қарны жарылатын болса да (ал, әрі бармай-ақ, адамның күнделікті үлкен дәретінен де жын деп аталған, жынға тән нәжістің сиқы мен исі), бір жағынан, адам қарағысыз да, айтқысыз да нәрсе, алайда, ол объективті нағыз ақиқат нәрсе. Екінші жағынан, сол екеуінің өзара байланысы ғана ағза тіршілігін әрбір сәтте қамтамасыз етіп отырады. Осы бір, нағыз қарама-қарсылық пен қайшылықтың бірлігін қазақ өз тілінде «қан-жын» деген қос сөзбен берген. Автор осы қоссөз мазмұны сияқты тағы да көптеген мәселелерді қарастыра келе, «Абаста» кітабындағы, әлем құрлысының негізінде жатқан Ақұра-мазда (Жаратушы құдай) мен Анқыра-майниу (бәрін Қырушы құдайдың) араларындағы күрестерден бастау алады деген уаһилік (ашылулық) аят түрінде түскен терең түсінікпен дәлелді түрде байланыстырады. Осындай түсініктерден туындаған ата тектеріміздің өмір мен тіршілік философиялары, қазіргі біздерге жеті қырдың арғы жағындағы, – уақыт пен кейінгі дүниетанымдардың, әсіресе, рацио-қисынды (яғни, ешбір миф пен дінге сенбейтін, оларды тек өтірік деп, адасушылық деп мазақ-әжуа ететін) ғылыми танымдардың шаңына көміліп қалған, – рухани әлем екенін жан-жақты көрсетеді. Автордың ойынша, айтылғандардан туындайтын ең басты мәселе, – ондай сөздер мазмұнынан тікелей фактілер іздеу емес, – даналыққа тән мағыналар іздеу. Өйткені, байырғыда дана қариялар қазіргі қазақ ұлтының нағыз руханилығының, азаматтылығының, парасаттылығының, кімге де болса адалдығының байырғы бастау көздерін ашқан. Біздерге жеткен ұлттық қасиеттеріміздің арналарын салған. Олар көне ғасырлардың халық философтары. Олардың қадірлерін біз ұмытқанбыз. Келешекте, егер, «Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру арқылы қазақ халқының келешек ұрпағының руханияттылық деңгейін сәтті көтере алсақ, онда сол халық философтары қайта бағалануы мүмкін [Бұл идеялар С.Оспановтың соңғы кездердегі ізденістерінің бір қыры].
Біз сөз қылып отырған жұмысында С.Оспанов адамның жыны оның тәнінде болады, бірақ, оны ауыртпайды, бірақ, кейде адамға ашу енген кезде адам ақылын артқа тастап, «долдану», «көкбеттік ену» сияқты ызаның көрігін қыздырады. Бүгінгі тілдік қорымыздағы «жынданды» деген сөз, яғни, «оның бойындағы жын қозды» деген түсінік. Адамның ағзаханасындағы ішкі жынымен үндес келетін, адамның маңайында жүретін сыртқы жын да болады. Ол шайтандармен бірге жүреді. Сондықтан, олар «жын-шайтан» деп аталады. Егер, солар адам тәніне тыныс алу жолдары т.б. арқылы еніп кетсе, онда адамның қалыпты болмысында бола бермейтін, аса ерекше екпін мен қуат күші пайда болады. Бұл кезде адам рухы, ақылы, көңіл-күйі ұзаққа ауысып кетуі мүмкін. Оны «жын ұрған» деп атайды.
Ашуланған, жынданған адам «әрі өзі, әрі өзі емес» жағдайда болады. Бірақ, бұл өзі еместік, өзіне-өзі қайшы келушілік уақытша құбылыс. Өйткені, жын қайтуы мүмкін, сөйтіп ашуы басылады, тіпті, ашумен істегені үшін өкінеді, кейіннен өзгеден кешірім сұрайды. Ал, ұзақ уақыт қайтпаса, яғни, адам бойынан жын кетпесе, ол адам психологиялық немесе физиологиялық науқастыққа ұшырайды. Ондай жынды адам бойынан қуу, аластау түркілік (жалпы өте көп халықтың өткенінде орын алған) халықтық медицинасының өкілдерінің ғана қолынан келген. Сонымен, осы кезге дейін қазақ тілінің этимологиялық сөздігі құрылмаған кезде, ескі сөздердің түбірлік мәніне үңілу қазіргі қазақ халқына өте қат болып тұрған кезде, Сапар Иманғалиұлының көптеген архисемаларға жасаған этимологиялық-социолингвистикалық талдаулары, тәржімалар байырғы ұғымдарға оңтайлы мағыналар береді. Мысалы, ол «Қайтыс болу» ұғымы туралы концептуалды тәржіма ұсынады. Тәңірілік дәуірден келе жатқан қазақ халқының бір түсінік-сенімі – ол «бұл дүниенің жалғандығы», «о дүниенің мәңгі (ақиқат)» екендігі. «Қайтыс болу» – «Қайту-ісі-болу» деген біріккен ұғымдар. Бұл ұғымның тікелей мәні – өлген адам рухының бастапқы мәңгілік әлеміне оралуы. Автор бұл түсініктің негізділігін, өзі тарихи дерек көздерінен іздеп тапқан, қазіргі біздер үшін тосын бір тарихи дерек арқылы көрсетеді. Арғытектеріміз сақтардың Еуразия қосқұрлығында б.д.д. II-мыңжылдық тұсында (мүмкін, онан да бұрынғы кезеңде) Үндістанның Ганга өзенінің бойын, солтүстік жақтарын жаулап алғаны тарихтан белгілі. Соның мынандай үш салдары айқын. Біріншіден, сол билік кезіндегі «басшы сақ», жергілікті тілдің үнделуіне сәйкестеніп «шах» атанып кеткен. Қазіргі кезде де сол сақтардың тұқымдары Үндістанның бірсыпыра провинцияларында тұрады. Екіншіден, Будданың тектік аты Сақ-ие-мұни. Яғни, сақтардың кемі мың жылдан кейінгі бір ұрпақтарынан шыққан. Үшіншіден, буддизмдік реинкарнациялық түсінік, біздің жоғарыда айтқан, «қайтыс болу» және жаңадан дүниеге келетін шақа бойына бұрынғы бір ата-әкелердің рухының қайта оралуы. Осылардың барлығы арқылы автор «қайт (-у і-) с (-і) болу» деген түсініктің мән-мағынасында жатқан өзіміздің терең тарихи-рухани бастауымызды ашып көрсетеді.
Келесі бір оқырманның көңілін тартатын тағлымдама мынандай. Тәңірілік дүниетаным бойынша көктегі құдірет-құдай Күн болса, жер асты әлемін Еркілік құдай басқарады. Ол жер бетіндегі тіршілік иелері мен жандарын бірте-бірте өз қарамағына алады. Қақтығыстар мен соғыстар кезінде біреуді біреудің өлтіруі өлтірушінің өз күшінен емес. Оны шешетін, өлтірушіге көмектесетін Еркілік құдайдың шешімі. Еркілік сол ерлік жасаған адамның қолы мен қуаты арқылы өз ісін жер бетінде жүзеге асырады. Міне, осыған байланысты, «Ер» (адам), «Еркек», «Ер қылықты», «Батыр», тіпті, «ер» (ат әбзелі) т.б. сөздердің бастаулары «Еркілікпен» түбірлес. Егер, алғашқы атаулардың мағыналық түбірлестігі айқын болса, аттың ерінің осыған қатысын Ос-панов мынандай мағыналық тәржімамен келтіреді. Себебі ,ерте кездерде ешбір атау, сөз қисынсыз болмайды. Тек ол қисындар сол кездердегі сенімдермен, түсініктермен терең байланысты болады. Тек қазіргі біздер соларды ұмытқанбыз. Сондықтан, соларға тарихи-этимологиялық, гер-меневтикалық, яғни, сенім-түсініктік семемдер негіздерінде талдауларға алу қажет.
Біздің ата тектеріміз атты бас білдіріп, соған отырғаны, оған ерді ойлап тапқаны белгілі. Сол ерде отырған сақтар талай ерліктер жасаған. Сол ер, шаңырақ сияқты, ұрпақтарына мұралыққа қалған. Сол ерге отыратын ұрпақтар аталарының сол ердің үстінде отырып жасаған ерліктерін аңыздай қайталайды, соны мақтаныш етеді, медет тұтады. Жаңа шайқастар кезінде, сол ұрпақтары аталарының атын атап, оларды «әруақ-құдіретті күш» есебінде шақырады. Сондайда, сол әруақ жаңа ұрпағын жүзінен танымаса да, өзі бұрын отырған ерінен таниды, үстіндегі ұрпағын исімен-рухынан таниды. Соның жаңа ерліктер жасауына демеушілік күшін береді. Осындай жағдайларда аттың ері мен нағыз ерліктің арасында байланыс жоқ деп кім айта алады?!. «Сондай нағыз ер, өз астындағы орнымен біте қайнайды, сондықтан, адам ғана емес, оның отырған орны да Ерліктің орнына – Ерліктің постаментіне айналады» дейді С.И.Оспанов.
Қорыта айтқанда, автордың «Ар-ғытектану негіздері» деп аталған монографиялық еңбегіндегі идеялар мен төлтума тұжырымдары Елбасы Н.Назарбаевтың «Ұлттық кодты сақтау» деген ұғымының мәнін теориялық тұрғыдан ашып бере алады. Бұл еңбектегі ой түзілімдер көне дүниетанымның терең қатпарларын бүгінгі заманға дейін сабақтастыруға ыңғайластырылған. Сондықтан да, бұл ойтолғамдар тек қазақ тілінде ғана емес, басқа тілдерге аударылып, зороастризм, тәңіршілдік сияқты ілімдерді зерттеп жүрген әлемдік ғалымдар қауымдастығына да жеткізілуі тиіс. Бұнда тек көне заман сарындары ғана емес, өткен мен бүгіннің байланысы арқылы болашаққа бой сермеудің өзіндік форматтары да бар.
Соңғы бір айтарымыз: біз талдауға алған жұмыстың авторы Сапар Иманғалиұлы Оспанов биыл мерейлі 70 жасына толып отыр. Соңғы кездері Сәкең «Рухани жаңғыру» бағытында айтарлықтай зерттеулер жасауда. Келешекте ел үшін табысты жұмыстар жаза беруін, ол үшін ұзақ ғұмыр мен денсаулық тілейміз!

Алдыңғы «
Келесі »