Тарихнама

Ілияс Жансүгіровтің Мырзашөлге келуі

Мылтықбай Ерімбетов,
ақын, Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты

Отыз бірінші жылы дүлдүл ақын Ілияс Жансүгіров Мақтаарал атырабына келген. Аштықта ауып кеткен әкесін іздеген. Сол сапарында аудандық газеттің бір санын шығарысып, жолға салып беріп кеткен. Сонымен қатар «Жаңа тұрмыс» деген оқиғалы өлең жазып, елдің тұрмыс халін, еңбегін суреттеген. Ол кезде атпен жүреді. Колхоздарды атпен аралап, елмен кездесіп жүрген ақынды жоңышқалықта атын тұсап қойып, жазып отырғанын талай көргендердің көзі тірісіне жолықтым. Мысалы, атқа құмар азамат Сағынтай Өскенбаев әкесінен Ілиястың қызыға тыңдап, тарланбоз, атақты аттар туралы тәптіштеп сұрап, жазып алғанын айтады. «Қызылабад» пен «Жаңа тұрмыс» арасындағы жоңышқалықта отырып әңгімелесіпті. Балғын, Марал деген аттар керемет жүйрік сүйріктей еді. Маралдың баласы – Балғын ақалтеке дон тұқымымен араласып туған, қақпан бел, ешкі бас, дәу ат еді. Кейінірек қартайғанда, дәп сол аталған жоңышқалықта жас айғыр кеңірдегінен тістеп қансырап өлді. Өз бөлтірігін өзі жеп қойған қасқырдай – өзі жырлаған қызылдар өкіметінің Ілияс ақынның тағдырын да кеңірдектен тістегендей еткені еске түседі. Кеңес өкіметінің құлауы – жетпіс жылдан артыққа жетпеуі аруақ атып кеткендей, қан көп төгілген соң ғұмыры қысқа болғандай әсер етеді.
Мұның бәрінің ойға оралып тұрған себебі – Ілияс ақын отырған жоңышқалықта өтіп жатқан көкпар тойға атақты шабандоз Жексенбай екеуіміз келіп едік. Қазір аты өзгерген шаруашылық – Ленин атындағы колхоздың ең кәнігі, көнекөз еңбеккері Аманның тойы еді бұл. Жетпіс жыл ботқасын жегізген…изм жастарға да өз тарихына қарауға мұрша бермеген соң, дүлдүл ақын Ілиястың жоңышқалыққа келгенімен кімнің қандай шаруасы бар – білмейді де.

Көне дәуір жылқышылары Ежелгі еуропалықтар ма?

Арман Аубакир

Арман ӘУБӘКІР,
ҚазҰУ-дың тарих, археология және этнология факультетінің магистранты

Жуырда көрнекті ботайтанушы ғалым Виктор Зайберт «Kazakh.tv» телеарнасы арқылы берген сұхбатында «Ботайлықтар ежелгі еуропалықтар болуы ықтимал» деген болжам айтты. Кейінгі уақытты б.з.д V-ІV ғасырларға тән ежелгі қоныс, осы ғалымның табанды еңбегінің арқасында «Қазақстан – алғашқы қолға үйретілген жылқылардың отаны» ретінде белгілі болды. Нақтырақ айтсақ, мұны әлемнің 6 елінің 8 ғалымынан құрылған топтың генетикалық зерттеуі дәлелдеді. 16 жылға созылған зерттеу нәтижелері бойынша 328 жылқының генетикалық материал үлгілері жинақталған. Атаулы алты елдің ішінде ең көп материал ұсынған да Қазақстан болған. Жинақталған материалдар компьютерлік модельдерді қолдану негізінде сараптамадан өткізілген [1]. Алайда, зерттеушілердің «бұл өңірді ертеде еуропалықтар мекендеген. Сондықтан, ботайлықтардың ежелгі еуропалықтар бо­луы мүмкін» деп жорамалдауы негізсіз. Алғаш­қы жылқышылардың біздің тікелей бабаларымыз – түркілер екендігі ешқандай күмән туғызбайды.

Қыран самғауы

Есмұхамбет АЙТМАҒАМБЕТОВ

1967 жылдың жазы болатын. Мен Алматы Жоғары партия мектебiн бiтiрiп келгеннен кейiн Көкшетау облысының Қызылту (қазiргi Уәлиханов) ауданында газет редакторы болып iстейтiнмiн. Редакцияның «ГАЗ-69» маркалы жеңiл автокөлiгi бар едi. Соны жүргiзетiн Сабыржан Алпысбаев деген жiгiт келiп: «Аэропортқа әлгiнде ғана атақты ұшқыш Талғат Бигелдинов ағай келiптi», – деп күтпеген жаңалық айтты.
Бұл жаңалықты Сабыржан өзiнiң ең жақын адамы келiп қалғандай өте көте­рiңкi көңiлмен хабарлады. Өйткенi оның өзi де мамандығы жағынан ұшқыш болатын. Саратов облысының Красный Кут қаласындағы ұшқыштар мектебiн бiтiрiп, ол бiрнеше жыл Көкшетау авиаэскадрильясында жұмыс iстеген едi. Бастапқы кезде «ПО-2» немесе «кукурузник» деп аталатын өте қолайсыз жеңiл ұшақпен ұшуына тура келiп, денсаулығын нашарлатқан екен. Соған байланысты, ұшудан қалып, жердегі жұмысқа көшкен. Аудан орталығы Қызылту селосының бiр шетiнде Көкшетау – Қызылту-Көкшетау, Көкшетау-Омбы-Көкшетау бағытымен ұшатын ұшақтар қонып өтетiн шағын аэропорт бар едi. Сабыржан бiрер жыл соның бастығы бо­лып iстеп, кейiн бiздiң редакцияға жүргiзушiлiкке ауысқан. Дегенмен сол кiшкентай аэропортқа күнiне бiр соғып, қонып өтетiн таныс ұшқыштарымен кездеспесе елегiзiп тұра алмайды. Қызылтуға Талғат Бигелдиновтың келгенiн де сонда барғанда, бiлсе керек. Талғат ағасымен, тiптi, кездесiп, сәлемдескен де түрi бар.

ГЕНЕРАЛ ЧЕРНЯЕВТІ ҚУДЫРҒАН ДАТҚА немесе Майлықожа ақынның толғаныстары

Бақтияр СМАНОВ,
Абай атындағы ҚазҰПУ-дың профессоры, педагогика ғылымдарының докторы

Жақында М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті «Абайтану» ғылыми-оқу және «Қазығұрт» ғылыми-зерттеу орталықтарының директоры, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, филология ғылымдарының кандидаты, доцент Саттар Өмірзақовтан электронды хат алдым. Ғалым ініміз әдебиетіміз үшін елеулі оқиға, үлкен жаңа­лық болып табылатын рухани мұраларды – Майлықожа ақынның әлі жарық көрмеген, осы күнге дейін белгісіз болып келген оншақты өлеңін салып жіберіпті.

ҚАЗАҚ-ЖОҢҒАР, ҚАЗАҚ- ҚЫТАЙ ҚАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ

ХVІІІ ғасырдың бірінші ширегінен әр түрлі себептермен тұтастығынан айырылып, бөлшектенуге түскенімен осы ғасырдың екінші жар¬тысында елдің қайтадан бірігуі және оның сыртқы жауларға қар¬¬сы күресін шеберлікпен ұйымдастыра білген білгір саясаткер, ше¬бер дипломат, қолбасшы Абылай сұлтанды бас еткен қазақ хал¬қы елдің ішкі жағдайын реттеу мен сыртқы сая¬сат¬та нәтижелі табыстарға қол жеткізді. Ш. Уәлихановтың атап көрсеткеніндей: «Сол уақыттың күңгірт жағдайы Абылайға батылдығын, тапқырлығы мен ақылдылығын жарқырата көрсетуге мүмкіндік берді» [1.119].
Соның ішінде қазақ-жоңғар, қазақ-қытай және қазақ-орыс қатынастарын тиімді жолға қойылып, елдің тыныштығы мен тұтастығын сақтауда маңызды істер атқарылды. Көрсетілген мерзімдегі аталған мемлекеттермен арадағы осындай қатынас¬тар бейбіт келісім және жеңісті соғыс қимылдары арқылы да іске асырылды.