Қаз-қалпында

ШАЛ. ШЫРЫЛДАУЫҚ ШЕГІРТКЕ ЖӘНЕ ШІРІГЕН ЖҰМЫРТҚА

Олжабай Сабырбек

Таубай ата таңертеңнен тағат таппай терезеге телмірді де отырды. Жүрегінде жалын, кеудесінде күрсініс, жанарында жас бар. Торыққан жүзінде әлдекімді іздеп зарыққан сағыныш табы байқалады. Ол айналып келіп терезе жақтауынан ұстап, әйнектің арғы бетіне қарағыштай берді. Есік сарт етіп ашылып, әлдекім көктемнің жұпарындай әдемі бір леппен кіріп келетіндей. Сағат тілі сырт-сырт етіп сананы соққылап, уақыт-қызды қимас-қымбат кезендер баяғыда-ақ ұрлап кеткенін айтып тыным табар емес. Жүректі кернеген сағыныш табы кеудені кернеп, ішін уілжітіп, қарттың тыныштық-төзімін төңкеріп тастаған. 
– Уф! 

ҚАЗАҚ ҚАЛПЫ

Дихан Қамзабекұлы,
филология ғылымдарының докторы, профессор

Мылқаулар шырқаған әнұран
Құдай басқа салса қайтесіз, біреулер мына жарық дүниеге мылқау болып келеді. Қазақтың бір тұсы – «мылқау», екінші тұсы «мақау» деп жататын ғаріптерді орыстар «глухонемой» дейді. Бейшаралардың не құлағы естімейді, не сөзі жоқ.
Кеше бір телеарнаның жаңалық­тары­нан осындай ғаріп балалардың әнұран «айтып тұрғанын» көрсетті. Кәдімгі мүбарак елі­міздің – Қазақстан Республикасының гимні! Ішінде қазағы бар, орысы бар, басқа да ұл­ты бар – құрақ көрпенің үйлесіміндей қара, сары домалақтар қол қимылымен мемлекет гимнін шырқап тұрды. Сонда менің көзіме жас келді. Мақтаныш пен аяу­шылықтың жасы!

ҚАЗАҚ ҚАЛПЫ

Дихан Қамзабекұлы,
филология ғылымдарының докторы, профессор

Мылқаулар шырқаған әнұран
Құдай басқа салса қайтесіз, біреулер мына жарық дүниеге мылқау болып келеді. Қазақтың бір тұсы – «мылқау», екінші тұсы «мақау» деп жататын ғаріптерді орыстар «глухонемой» дейді. Бейшаралардың не құлағы естімейді, не сөзі жоқ.
Кеше бір телеарнаның жаңалық­тары­нан осындай ғаріп балалардың әнұран «айтып тұрғанын» көрсетті. Кәдімгі мүбарак елі­міздің – Қазақстан Республикасының гимні! Ішінде қазағы бар, орысы бар, басқа да ұл­ты бар – құрақ көрпенің үйлесіміндей қара, сары домалақтар қол қимылымен мемлекет гимнін шырқап тұрды. Сонда менің көзіме жас келді. Мақтаныш пен аяу­шылықтың жасы!

Жиып-тергендер, көңілге түйгендер…

БердалыБердалы ОСПАН,
мәдениеттанушы

Ұлылар да түс көреді
Базар жырауға: Маңдайыңа берейін бе, таңдайыңа берейін бе? – деп түс көрген.
Қазақ халқы ықылым заманнан бері көр­ген түсте бір тылсым күш бар деп сенген. Түс туралы түрлі мақал-мәтелдердің пайда болуының себебі де сондықтан: «Түс­тің шешімі – жоруында», «Бір қыз күйеуге шық­са, қырық қыз түс көреді», «Түс түлкінің боғы».
Түс туралы түрлі аңыздар да жетерлік. Түстердің көбі ұлы адамдарға телінеді. Шо­қан Уәлихановтың досы Григорий По­та­ниннің жазғаны:
Может быть, о том же воззрении на поэзию как на примиряющий с жизнью элемент свидетельствует и киргизское предание о первом шамане Куркуте, ко­торый, как есть некоторые основания думать, считался по преданию первым киргизским поэтом. Он однажды увидел сон: какие-то люди роют могилу и на вопрос, что они делают, они отвечали, что роют могилу для Куркута. Он бежал на северный край света и думал там спастись от смерти. Но и там тот же сон. Потом он побежал на южный край све­та, на восточный, на западный, и везде его преследовал один и тот же сон. Тогда он убедился, что от смерти не уйти, при­мирился с этим роковым фактом, воз­вратился на родину, в киргизскую степь, и здесь, усевшись, на разостланный ко­вер, начал играть на балалайке и играл и пел до самой смерти. В этой легенде кир­гизский народ, может быть, выразил мысль, что только искусство красит жизнь и удаляет от нас преждевременно по­яв­­ляющиеся мрачные призраки.

Кітап оқымайтын көрші

Олжабай СабырбекСабырбек ОЛЖАБАЙ,
Қазақстан Жазушылар
Одағының мүшесі

Ақтөбе-Астана бағытындағы «Батыс» жүрдек пойызы Алматыдан күн ұясына қонуға жақындағанда аттанды. Іс-сапарда жүргенде бірер-жарым кітап ала шығатыным бар-ды. Сапарластарым сайдың тасындай іріктелген жастар екен. «Әңгімелеріне үйірсектемей-ақ, кітаптың біраз бетін парақтап тастайын» деп ой қорытқам. Расында, олардың менде шаруалары болмады. Азын-аулақ жол дастарқанынан дәмауыз тиген соң, әркім өз қамдарына кірісті. Ақтөбелік екі жігіт «Дурак» деген карта ойнай бастады. Қызылордалық қыздың ешнәрсеге де зауқы жоқ. Оған тыныштық керек. Пойыз қозғалысымен-ақ төсегін қамдап, ұйқыға кетті. Ауық-ауық қалта телефонымен әлдекімдермен күбірлескені болмаса, пәлендей кедергісі де, көп сөзі де жоқ.

Көзбояуы жоқ көріністер

Қуандық Түменбай,
жазушы

Өткен ғасырдың 90-жылдары жақын жездем баукеспе біреумен құда болды. Бұл «Әй дер ажа, қой дер қожаның» жоқ кезі, ұрлыққа дем беруші демеушілердің көрігі қызып тұрған шақ. Сол көріктің қызуы әлі де басылған жоқ, көрік басқандар балбұл жайнап, қолбала «темірді» астаудағы мұздай суға тастай салғанда быж етіп буы аспанға атқылауда. Жанайқайға құлақ салар жан жоқ.
Жаңа құданың ірілігі де бар еді. Ол тек ірі қараға ғана қол былғайтын, аша тұяққа әуре болмайтын. Жездемді «ұрымен құда бопсың ғой» деп құттықтасам, көңілі кең дария, Алатаудай асқақ, Қаратаудай қайырымды.
– Құдайдың бергені де. Жас ет жейтін болдық, – дейді жұтынып.

Көзбояуы жоқ көріністер

Қуандық Түменбай,
жазушы

***
31-ші телеарнаның орыс тіліндегі кешкі жаңалықтары аяқталды (08.02.2012).
«Енді хабарымыз қазақша жалғасады. Атақты сазгер Алтынбек Қоразбаев төңірегіндегі дау-дамайға қазақ тілінде қанық болыңыздар» деп, қаракөз диктор жігіттің миығы тартып, қасындағы серігі – көккөз келіншекке қарады.
Бұл – қазақтың дауын қазақ шешеді деген аңдатпадай көрінді.