Жазылған жайдың жаңғырығы

ЕЛ БАСЫНА КҮН ТУСА НЕ ІСТЕР ЕДІК?.. немесе күркіреуі күшті, жауары аз қазақ намысы туралы үзік сыр

Серик Аббас

Серік Абас-шах, 
тележурналист

Журналымыздың №10 санында Сейілбек Мұсатаевтың «Қазақтың ұлттық на­мысының құны қанша?» және Айнұр Төлеудің «Намысты жоқтау…» атты мақалаларын жариялаған едік. Ендігі назарларыңызға ұсынылып отырған мына мақала да, жоғарыдағы айтылған авторлар тақырыбына орай өзінше ой-толғамдарын білдіреді.

Дін және ұлттық дәстүр

Айталы1Амангелді Айталы,
философия ғылымдарының 
докторы, профессор

Дінсіз ұлт – ұлтсыз дін болмайды             

Әлемдік діндер (буддизм, христиан­дық, ислам) о бастан ұлттан жоғары тұра­тын, белгілі бір ұлтқа арнайы жіберіл­­меген құндылықтар. Бірақ, дін әр ұлт­тың психологиясымен, тарихымен, дәс­­түрі­мен тығыз байланыста болады, ұлт дінді өзінің ерекшелігі тұрғысынан сана­дан өткізді. Дін де ұлттық мәдениетке, психологияға өз ізін, қалыбын салды. Сондықтан, дәстүрлі дін адамның сана-сезімі мен дүниетанымына ең жақын, ең түсінікті ететін, оның адами, мәдени қасиеттерін, табиғат танымын тұтастай бір құндылыққа айналдырады. Дәстүрлі діншілдік әр ұлттың салт-дәстүрлерімен терең байланысты, тарихи қалыптасқан тұрмысына тамырын жайған. Қазақтың дәстүрлі діндарлығы Жаратушыны ақиқат деп қабылдаған, шынайы адалдықтан, ішкі түйсігінен туған сенім. Тағатшылық, қайырымдылық, жанашырлық, кешірім­ділік, табиғатты сыйлау Алла-тағаланың құдіретіндей тұтас қазақ этносының және жеке адамның тіршілігінің амалына айналған. 

Дін және мемлекет қатынасы өтпелі жел емес…

Досай КЕНЖЕТАЙ, 
Л. Н. Гумилев атындағы ЕҰУ 
профессоры, философия және 
теология ғылымдарының 
докторы

Қазақстан Республикасы ата заңында дін реалды құбылыс ретінде танылмаған, яғни, қабылданбаған. Бүгін адам мен қоғамның рухани өмірінің негізін құрайтын пси­хологиялық және әлеуметтік тір­шілікке маңызды ықпал ететін дінді ең басты феномен ретінде қабылдау шарт. Ал, егер, дінді қажетсіз немесе қолдан жа­салған нәрсе сияқты қабылдау, діннің ақиқат екендігін жоя алмайды. Оны басқа емес, кешегі кеңестік атеистік идеологияны бастан өткізген біздің қоғам жақсы түсінеді. Дін туралы кешегі теориялар, бүгінгі қоғамдық өзгерістерге жауап бере алмады. Сондықтан, дінді жеке феномен ретінде, мемлекеттілік тұрғыдан да, мәдениетіміз тұрғысынан да қабылдағанымыз жөн. 

«Кембридж білім бергенімен, Құдай бермеген дарынды дарыта алмайды»

Куандык ШамахайҚуандық ШАМАХАЙҰЛЫ,
филология ғылымдарының
кандидаты
– Қуеке, Моңғолияда ержеткен аза­матсыз. Ол елдің демократиялық үдерісінің бас кезіне де куә болған шығарсыз. Демократияны еркін БАҚ жүйесінсіз елестету қиын, Моңғолиялық журналистика біздікімен салыстырғанда қан­дай деңгейде? Билікке ықпалы қандай? Қоғамдық пікір қалыптастыру қауқары ше? Ол жақта қазақтілді журналистиканың дауысы шыға ма?

Тағы да мемлекетшілдік туралы

Әбдірашит Бәкірұлы, философ

20 ғасырдың екінші жартысы «тәу­ел­­сіздік шеруі» салтанат құрған заман болды. Ресейдің тұңғыш прези­денті Б.Ельциннің «Тәуелсіздікті той­ғандарыңша алыңдар!» дегені расқа ай­налып, жер шарының алып бөлігінде 15 мемлекет өз алдына отау тікті. Бұ­­рынғы «мызғымас» социалистік жүйенің күйреуі – тәуелсіздік шеруінің салтанатты «отшашуына» айналды. Сөйтіп, КСРО құрамындағы 15 мемлекет, Шығыс Еуропа елдеріндегі он­нан аса мемлекеттер тәуелсіздігін «той­ғанынша» алды: қарым-қатынастар жүйе­сі күйреді, экономикалық тоқырау басталды, бірер мемлекеттер өзара со­ғысты, кей елдерде азаматтық соғыс өр­шіді. Осындай тығырыққа тіреліп, әуел бастағы «қателігін» тез ұққан бұ­рынғы коммунистер бірігудің әрекетін жасап, «ТМД» деген құрылым құрып алды, тек ТМД тиянақты бола алмады. Себебі, көптен күткен тәуелсіздік тек халықтардың ғана «тәтті арманы» емес екен.

Иасауи атамыз «Зиялы» деп кімді айтады…

ДосайДосай КЕНЖЕТАЙ,
Л.Н. Гумилев атындағы
Еуразия ұлттық университеті Дінтану кафедрасының
профессоры
Тарихтың қайсыбір беттеріне, көне қойнауына үңілсеңіз де өткен өмірдің белгісіндей тарихи археологиялық қазбаларға, кешегі өркениет, бүгіндері үнсіз күлтөбе болып, қойнауына талай сырды жасырып жатқан мазарларға тап боласыз. Тарихтың ауыр сынына, қатал сұсына төтеп бере алмай талай мемлекеттер шөгіп, орнына басқа жүйедегі мәдениеттердің бой көтергені белгілі жай. Өткеннің бәрі ұлағат, ғибрат қазынасы… сол үшін де тарих ғылымының маңызы зор. Тарихтың тағы бір бетінде қоғамда өшпестей, өлместей із қалдырған, «жақсының аты, ғалымның хаты» екендігінің куәсіндей, «өлмейтұғын артында сөз қалдырған» зиялы қауымның іздері мен тауқыметті де өнегелі өмірі жатыр. Олар өздері өмір сүрген қоғамның надандығы мен қараңғылығын көре біліп, «қараңғылықтың күні болуға» ұмтылған, ұлты үшін өзін құрбан қылған сол заманның, қоғамның зиялы тұлғалары болатын. Зиялы, зиялылық, зиялы қауымның қоғамда алатын орны мәселесі адамзаттың әр түрлі даму сатысында, әр қоғамда тартыс көзі болып келді. Бұл мәселенің қазіргі Қазақстан қоғамы үшін де шешімін тапқан «сұрақтар» қатарында еместігі айқын. Кімнің зиялы, кімнің сұрқия екендігін ажыратып болмайды. «Зиялы деп кімді айтамыз? Бүгінгі тарихтың ұлы сынында еліміздің зиялылары қандай болуы керек?» деген сияқты сан сұрақ, жансебіл жайда тұрған руханиятымыздың бүгінгі жайынан туындауда.
Қазіргі таңда «кеңестік үңгірден» жарыққа шығып, бұрынғы қалыптасқан танымның орнын «жаңа сипаттағы» құндылықтармен толтыру науқанында «батыстық және шығыстық» дүниенің терезелерінен «өзімізді» табу жолында әрекеттер жасалып жатқан сияқты. Яғни, санамызды сансыратқан сансыз сұрақтарға өзімізден емес, өзгеден жауап күтудеміз.

ПАРАЛЛЕЛЬ: ГРУЗИН МІНЕЗІ және БІЗ… немесе Біз намысты жоғалтқан ұлтпыз ба?

Әшірбек АМАНГЕЛДІ,
саяси шолушы

Кешегі кеңес өкіметінің кезінде грузиндер туралы мынадай анекдоттар айтылушы еді…
Бір грузин су жаңа дипломды қолына алып, риза көңілмен әрі-бері аударып қарап тұр екен. Сөйтсе, жанына бір армян жетіп келіп:
– Қайдан сатып алдың? Қайдан сатып алдың?Мен де алайын деп едім? – деп қоймапты. Сонда, әлгі грузин ашуланып, көзін аларта бір қарап:
– Әй, баурым, диплом сатылушы ма еді?! Достарым туған күніме сыйлады, – деген екен.
Тағы бірде…
Бір грузин бар тапқан-таянғанын жинап-теріп, су жаңа «Запорожец» автокөлігін сатып алады. Үйіне мініп келіп, олай бір бұлай бір қызықтап қарайды. Сонан соң, бала-шағасымен көшеде әрі-бері қыдырыстап, мінеді. Сөйтеді де, тазалап сүртіп кешке үйінің алдына қаңтарып қояды. Таңертең тұрса «Запорожеці» жоқ. Оның орнында су жаңа «Газ-24» волга автокөлігі тұр дейді. Бұл таң қалып, автокөлікке үңіліп қараса біреу тілдей қағазға: «Сен бұлай «Запорожец» мініп, біздің грузиндерді ұятқа қалдырып, намысымызға тимесейші!» деп жазып кетіпті дейді… Жәй, бұл күлкі үшін айтылған анекдот болса да, осы екі көрініс бізге грузиндердің табиғатынан, болмысынан хабар беретіндей көрінетін.Әрі мұндай анекдоттарды біріміздің аузымыздан-біріміз қағып алып, реті келгенде басқаларға айтып, ішек-сілеміз қата күлетінбіз. Ал, шын мәнісінде біз грузиндердің болмыс-бітіміне, мінезіне үңіліп көрдік пе? Ол үшін орыстар айтпақшы, грузинмен бірге тұрып, «бірер пұт тұз жалау керек» шығар демей-ақ қояйын. Оған қоса, тарихтың тереңіне бойлап, қайда-жайдағыны қозғап, нақты мысалдар мен деректер келтіріп, ала дорба арқалап, күнкөрістің қамымен жүрген онсыз да алаң көңіл көпшіліктің уақытын алып, басын ауыртқым келмейді.Философияда «Адамды қоғамнан тыс алып қарауға болмайды» деген қағида бар. Сол айтқандай, тым алысқа бармай-ақ, тек беріде грузин қоғамында орын алған құбылыстар мен оқиғаларды талғам таразысына салып ой елегінен өткізіп көрейікші..

Ұлттық патриотизм немесе ҚАЗАҚПЫН ДЕГЕН ҚАНДАЙ БАҚЫТТЫ

Фазылбек Әбсаттарұлы,
журналист

Адамның екі нәрсеге құқы бар: ер­кін­дік пен өлім. Егер, біріншісіне қол жет­кізе алмасам, онда екіншісін таңдай­мын. Себебі, мені ешкім тірі өлік етіп ұс­тауға құқы жоқ. Харриет Тубман.
Қазақтың баласы, берісі ел басқа­руды, арысы адамзатты, әлемді басқаруды мақсат етуі тиіс.