Келелі кеңес

Қалың қалай, ауыл?

Дина-Имамбаева

Дина Имамбай,
әлеуметтанушы

Ауыл – кіндік қанымыз тамып, туып-өскен жеріміз, алтын бесік, ұлтымыздың ұйытқысы. Ұлтымызды  ұлықтау ауылды аяққа тұрғызудан басталады.   Елбасы: «Біз кез-келген ұлттың түп-тамыры ауыл жұртында жататынын естен шығармауға тиіспіз» деген болатын. Алайда,  сонау 1990 жылдары  жүзеге асырылған реформалардан бері ауылдың еңсесі көтерілмей келеді. Еліміздегі  барлық ауылдық елді мекендердің 780-дейі, яғни, 10%-дан астамы әлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан өте төмен деңгейде. Жалпы,  ауылдың болашағы әрбір қазақ азаматын толғандыратыны сөзсіз.  Өйткені,  ауыл көркейсе ондағы халықтың өмірі жақсарады, әлеуметтік жағдайы көтеріледі. «Келелі кеңестің» кезекті отырысы ауыл және ауыл шаруашылығы проблемаларына арналды. Оған экономика ғылымдарының докторы Тоқтар Есіркеп, қоғам қайраткері Дос Көшім, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі Ғалиолла Мейірман, кәсіпкерлер Нұрмахамбет Айтуғанов пен Құдайшүкір Абдуллаев жә­не «Ақиқат» журналының бас редакторы Аманхан Әлімұлы қатысып, өзекті мәсе­лелерді талқыға салды.  

ЖЕЛТОҚСАН КӨТЕРІЛІСІ – АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ ЗАҢДЫ ЖАЛҒАСЫ

Dina Imanbaeva

Дина ИмамбаЙ,
әлеуметтанушы

Биыл 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінің 30 жылдығы Тәуелсіздіктің 25 жылдығымен тұспа-тұс келіп отыр. Тәуелсіздікке тегеурін берген, ұлттық намыс пен оның болашақ тағдыры сынаққа түскен сол күндер туралы  анықтап білуге, терең ұғынуға талпыныстар бар. Желтоқсан көтерілісі көлемі және ұлттық мүддені қозғауы жағынан Кеңестер Одағындағы демократиялық қозғалыстардың көшбасшысы болды. Ол одақтас республикалардың тәуелсіздік шеруін бастап берді (Баку, Тбилиси, Вильнюс оқиғалары). Олар осы үшін де  Желтоқсан көтерілісіне борыштар. Алайда, көтеріліс құпиялары толығымен ашылған жоқ, қайшылықтар көп.  Тәуелсіздікке жол ашқан, ұлттық рухты дүр сілкіндірген Желтоқсанға жаңа көзқарас, саяси, құқықтық, тарихи тұрғыдан лайықты баға қашан берілмек?  Тәуелсіздік дегеніміздің өзі ең алдымен Желтоқсан емес пе? «Келелі кеңестің» Желтоқсан көтерілісіне арналған кезекті отырысында осы сұрақтар талқыға түсті. Кеңеске «Ұлт тағдыры» қозғалысының төрағасы Дос Көшім, желтоқсаншылар – жазушы Талғат Айтбайұлы, философ-публицист Әбдірашит Бәкірұлы, қоғам қайраткері Геройхан Қыстаубай, қолөнер шебері, ұста Айтберген Құлментегі, ақын Болат Шарахымбай, Республикалық «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық қозғалысының төрағасы Болат Құрымбаев және «Ақи­­қат» журналының Бас редакторы, ақын Аманхан Әлімұлы қатысты. 

Бүгінгі БАҚ және сөз еркіндігі

Дина-Имамбаева

Дина Имамбаева,
әлеуметтанушы

Сөз еркіндігі төңірегіндегі жағдаят – бүгінгі күні Қазақстандағы  маңызды мәселелердің бірі. Бұл мәселеде саяси және азаматтық бостандықтардың ахуалын зерттейтін халықаралық «Freedom House» ұйымының биылғы жылғы рейтингі бойынша Қазақстан 24 индекс­пен 195 елдің ішінде 165-орында тұр. Сөз бостандығына Конституциямызда кепілдік берілген, сондай-ақ, «Ақпаратқа  қолжетімділік туралы» және басқа заңдар бар. Яғни, белгілі бір деңгейде ақпарат алу мүмкіндігі жеткілікті. Осы ретте журналистердің кәсіби біліктілігі мен білім деңгейіне айтылатын сын да негізсіз емес. Кейбір кездесетін шектеулерді айналып өтіп, ойын астарлап айта білетін журналистерге мұқтажбыз. 

Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің тарихи маңызы

Маржан-Себет

Маржан СӘБЕТ,
журналист

1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс отаршылдық езгіге қарсы бағытталды. Сол себептен де, бүкіл Қазақстан аумағын қамтып, ұлттық мемлекетті сақтау үшін талпынған ең ірі көтеріліс ретінде төл тарихымызда сақталды. Ұлт-азаттық көтерілісінің барысын зерттеуде бірнеше буын ауысып, тарихнамалық және деректанушылық дәстүрлері қалыптасты. Алайда, ғылым дамуының міндеттері 1916 жылғы көтерілістің әлі де мұрағат қорларында айналымға енбеген деректерін көпшілік назарына ұсыну жолында зерттеуді жалғастыру қажеттілігін қойып отыр. Міне, осыған орай, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің 100 жылдығына арналған Алматы қаласы Ішкі саясат басқармасының қолдауымен «Адырна» ұлттық этнографиялық бірлестігі» қоғамдық қорының бірлесіп ұйымдастыруымен  келелі кеңес өткен болатын. Келелі кеңес  жұмысына еліміздің іргелі ғылыми-зерттеу институттары, жоғары оқу орындарының ғалымдары мен ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатының қызметкерлері қатысты. Назарларыңызға сол конференцияда айтылған негізгі деген ойларды ықшамдап, ұсынып отырмыз.

ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ МІНЕЗІ, ОЛ ҚАНДАЙ?

Дина-Имамбаева

Дина Имамбай,
әлеуметтанушы

Бүгінгі таңда қоғамда жүріп жатқан әлеуметтік сілкіністер, саясат пен эко­но­микадағы түбірлі өзгерістер қоғам мүшелерінің мінез-құлқына тікелей әсер етуде және бұл ұлттық болмыстың, яғни, ұлттық мінездің шығу тегіне, түп-тамырына үңілуге себеп болып отыр. Жалпы, «ұлттық мінез» әр халықтың рухани, мәдени ерекшеліктерінің, оның құндылықтық бағдарлары мен ұстанымдарының бірлігі ретінде ұлттың тарихи, әлеуметтік, экономикалық өмір салтынан байқалады және ол адамдарды біртұтас халық етіп жұмылдырушы, біріктіруші шарттың бірі. Әсіресе, қазіргі қазақ елі үшін мемлекеттік дәрежеде маңызды мәселелер өзектіленген тұста, өзінің ғасырлар бойы қалыптасқан, қанымызға сіңген ұлттық мінезін өз деңгейінде көрсету, ұлт болып сақталып қалудың амал-тәсіліне, өзегіне айналғандай. Олай болса, қазақтың ұлттық мінезі бұрын қандай еді? Ал, бүгін ше?  Өзгелерден біз қалай, немізбен ерекшеленеміз? Көбінесе, біз қазақ туралы айтқанда, қонақжайлылықпен шектеліп қалуымыз неліктен? Осы және өзге де жауабын күткен сауалдар көпшілікті мазалайтыны анық.  

Тарих толғауы – ұлы өнер ордасында

Маржан-Себет

Маржан СӘБЕТ,
журналист

Қазақтың бас театры М. Әуезов атындағы мемлекеттік академиялық драма театрына – 90 жыл. Киелі өнер ордасы қазақ театр өнерін кеңінен танытып,  рухани байлығымызды еселей түсуде аянбай еңбек етіп келеді. Биылғы «Театр көктемі – 2016» фестивалі қазақ сахнасының көзі тірі аңызы, көрнекті актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Хабиба Елебекованың 100 жасқа толуына арналды. Үш күнге созылған өнер мерекесіне орай театрдың актерлері, режиссерлар, драматургтер, театртанушылар мен Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясының студенттері, журналистердің басын қосқан үлкен келелі кеңес ұйымдастырылған еді. Ол үш кезеңге бөлініп, театрдың кешегі тарихын толғайтын деректі фильмдер көрсетілді.  Үш кезеңді қамтыған келелі кеңес барысында айтылған ойларды ықшамдап, назарларыңызға ұсынбақпыз.

Термин мәселесінің түйткілдері

Дина-Имамбаева

Дина Имамбаева,
әлеуметтанушы

Тіл – тірі ағза, үнемі жаңарып, үздіксіз дамып отырады. Заманның ағымына қарай жаңа сөздер қосылуы заңды. Осындай жаңа сөздердің негізгі легін терминдер құрайды. Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды даму кезеңінде бұл құбылыс, тіпті, үдей түсті. Әлем бойынша ғылым мен білімнің, экономика мен қоғамдық өмірдің саналуан саласында ай сайын емес, күн сайын қаншама жаңа термин дүниеге келуде. Ғылым мен техника бізге негізінен батыстан келетін болғандықтан, жаңа сөздер де сол тұстан келеді. Ал, осы жаңа сөздер мен терминдердің тілімізге тастай батып, судай сіңуі оны қазақша сөйлетуге тікелей байланысты. Жаңа жасалған термин айтуға жеңіл, көкейге қонымды, айтылған ойды анық білдіретін болса, бірден қолданысқа еніп, тарап кетеді. Яғни, терминнің өміршеңдігі оның сапасына байланысты. Міне, осы тұста көбінесе тығырыққа тірелетініміз бар. Әсіресе, өміріміздің ажырағысыз бір бөлшегі – экономика, қаржы, бизнес саласындағы терминдер қолданысы жиі сынға ұшырап келеді.  Мұның бәрі айналып келгенде, тілді тұсап, көкжиегін кеңейтудің орнына кідіртіп, сыңаржақ пікірлердің тууына негіз болып жүр. Өйткені, ғылымның, экономиканың тілінде толыққанды сөйлемейтін тілдің келешегі күмәнді.

Қазақ көші қаңтарылмауы керек…

Маржан-Себет-227x300

Маржан СӘБЕТ,
журналист

Елімізге соңғы 24 жылда 1 миллионға жуық қандасымыз ат басын бұрыпты. Елбасымыз өз сөзінде «Сырттағы отандастарымыздың келуіне жол ашып, олардың ел ішінде орналасуына жағдай жасауымыз керек» деген еді. Алайда, шетелден келіп жатқан қазақ көшінің кейбір тұстағы өзекті мәселелері әлі де күн тәртібінен түспей отыр. Төрткіл дүниеге тарыдай шашылған қазақтың басын біріктіріп, бірлігін нығайтуымыз керек. Осыған  орай, Жалпыұлттық социал-демократиялық пар­тияның «Таным» пікірсайыс клубы «Ақиқат» журналының ақпараттық қолдауымен «Қазақ көші қаңтарылмауы керек…» деген тақырыпта талқылау өткізді. Қазақстан Республикасының биылғы «Көші-қон туралы заңына» енгізілген өзгертулер мен толықтырулар, қандас­тары­мыздың азаматтық алудағы қиындықтары түйткілді мәселелерге қалай әсер ететіні туралы «Таным» пікірсайыс клубының жетекшісі Жұмаш Кенебай, «Жебеу» республикалық қоғамдық бірлестігінің атқарушы директоры Рақым Айыпұлы, тарих ғылымының докторы Нәбижан Мұқамедқанұлы, кинозерттеуші,  ғалым  Шаяхмет Имашұлы, қоғам қайраткері Болат Дүйсенбі, заңгер Кәмиша Ес­мұхамбетқызы, сауда саласының қызметкері Алтынай Қартаңбаева өз пікірлерін ортаға салған еді.