Оқшау ойлар

БІР ЖҰТТЫҚ ҚОЙ МА, ӘЛДЕ, МӘҢГІ ӨШПЕС ОЙ МА?

Куандық Шамахайулы

Қуандық ШАМАХАЙҰЛЫ,
ҚР мәдениет қайраткері, 
халықаралық журналист

Сөз басы

Адам баласы дүниеге келгеннен бастап жер еміп, тіршілік нәрін алатыны дәлелдеуді қажет етпейтін шығар. Сондықтан ғой, «жер ана» деп оған бас иіп табынатынымыз. Алайда, жер емудің амал-айласы мен әдіс-тәсілдері әр елде сан алуан түрмен қалыптасқан екен. Табиғаты мен ауа-райы тіршілікке қолайлы өңірде қоныс тепкен, өндірістері қарыштап дамыған елдер әу баста-ақ жермен тікелей қатынасқа көшіп, жайқалып өсіп, көзге көрініп тұрғанын ғана емес, қойнауындағы байлыққа да қолдарын малып үлгерулерінің арқасында қарыштап дамудың шыңына жетсе керек. Ал, көшпенділер біз жер астын айтпағанның өзінде оның үстіндегі өсімдік, шөп атаулыға да ол тұста қол ұшын тигізбедік. Көз алдымызда мөлдіріп, пісіп тұрған жеміс-жидекті үзіп жегенімізді есепке алмай-ақ қоялықшы. Жердің игілігін біз негізінен мал арқылы, одан шығатын өнім арқылы ғана көріп, дәмін таттық. Онымыздың өзі шын мәнінде, делдал арқылы жететін пайдалы коэффициенті шамалы тауар ретінде тұтынылды.

Абайдан соң… Жалпы қазаққа сауалдар

Иген

Игілік  ӘЙМЕН,
жазушы

Сөз алды

…Абайдың жұмбағы. Ия, Абай – Тәкен ақлақ айтқандай «жұмбақ жан». Бірақ-та, «кімге – неге?..» Данышпан, һәкім атамыз айтып кетті емес пе: «Алла – шексіз, Адам – шекті; шектеулімен – шексізді қалайша өлшеп білерсіз» деп. Жарайды-ақ, басқа жұртты былай қойдық-ақ, ал, қара қазаққа (жаңа қазақ, шала қазақ, т. т. туралы айтпай-ақ қоялық) Алла алыс екен-міс; бірақ, өзінің жақыны – Абай неге «шексіз» болмақ? Адамның білгенін, істегенін, сол – адам баласы оқып та, тоқып та болса білмек, істемек емес пе? Е-е-е, міне, гәп қайда? Біздер – қара да қоңыр қазақтар – талапсыз, ниетсіз, керенау-кердең екенбіз. Тек, мақтанға, мансапқа ғана зор екенбіз. «Абай-Абай» деп құр қоқақтағанымыз болмаса, һәкім атамызды шын жүрегімізбен «түсінейікші, таниықшы», сөйтіп, аны­ғынан жадымызға мәңгілікке «тоқы­лықшы» деп жүрмеген екенбіз. Ал, бұрын-соңғы, арамыздағы «болмасаң да ұқсап бағып» жүрген бейбақтарымызды тіптен де қыртымызға қыстырмас екенбіз!.. «Қып-қызыл қырттық!?.» Енді, өз-өзінен сұрақ та туындайды емес пе: «Солай болса, сонда, біз өзі кім болғанымыз?» деген (Негізі, бұл сұрақтың да жауабы атамызда тұрмапты ма: «Адам деген даңқым бар, адам қылмас халқым бар»). Өзін сыйлай білетін һәрбір қазақ оңаша, жеке қалып, өзімен-өзі сөй­лесіп көрсінші…
…Жүрек байғұс сезе-дүр. Біз, бір сөзі­мізде: «Абай – өз халқынан кеткен ақын. Қапалықпен. Жаны жәннат төрінде. Абайыңның қайтып оралуы, оралмауы – ел болғың келуі, келмеуі – қазағым өзі­ңе байланысты» деппіз-ау. Бұл сөзі­мізді оңайшылықпен айттық па? – «өлермендікпен» айтқан едік емес пе.

Өмір жыры немесе қазақ әдебиеті ХХІ ғасыр парадигмасында Эссе

0101

Бақыт Кәрібаева,
жазушы,  филология ғылымдарының докторы

Екі нұсқа арасы жермен көктей. Неге? Әңгіме білімде. Әйтпесе, Шөмішбай Зекеңнен бір елі де кем емес. Ол ауыл арасы ақыны ғана емес, өз сөзімен айтқанда (әрине те­ле­ар­на­дан), дүниежүзі ақындары бас қос­қан небір құрылтайдың «королі», сонда, Әбілақаттай ұлт мақтаныштарын осы өреде таныстырмақ па?! Ол – қажеттілігі болмаса да, тоқсаныншы жылдары қазақ лирикасы бойынша жарыса диссертация қорғалу үстінде диплом алған ғалым. Айтпағымыз – бұл саладағы бүгінгі ортақ жәйт. Ел атынан сөйлеп жүрген шешендеріміздің Шөмішбай секілді, көпшілігінде қарапайым филологиялық білім жоқ. Бұл –  «жаман бала жақсы әкенің (қазақтың асыл сөзі) төрдегі басын есікке сүреу» болмас па?! Телеарнада – өз үйінде хабарлы – лепті сөйлемді ажыратпағандар «кісі үйінде сызу сыза ма?!» 

Шамамыз келгенше, бұл майданда жеңілмеуіміз керек…

Айнур Толеу

Айнұр ТӨЛЕУ,
журналист

Адамзаттың өмір сүру салты да ғаламданып бара жатыр. Қолданбалы ғылымның дамуы өз кезегінде адамдардың бұрынғы тұрмыстық салттан ажырауына алып келеді. Мұндай өзгерісті бірден қабылдап уақыттың ырғағына қарай ілесе алатын адам бар да, жаңалықты қабылдай алмайтын адамдардың тобы тағы бар. Екі топтың бар екенін айту осыншалықты оңай ғана болғанымен, шындап келгенде жаңалық пен есікіліктің тартысы деген мәселе күн тәртібінен түспек емес. Адамзат жаңарудың қаншалықты биік дәрежесіне жеткенімен, кейбір тұста бұрынғы таным-түсініктерге иек артып отырады. Бірақ, адамдар арасын­дағы таным мен түсінік қақтығысы жалғаса беретін секілді. Кейбір жаңалықтар бізді бұрынғы болмысымыздан алшақтауды талап етуі мүмкін. Ал, болмыс – адам үшін ең негізгі тірек болып қала бермек. 

Өмір жыры немесе қазақ әдебиеті ХХІ ғасыр парадигмасында Эссе

0101

Бақыт Кәрібаева,
жазушы,  филология ғылымдарының докторы

… Мен Майра Мұхаммед­қызының дауы­сынан «Алқоңырды» естіп қаларма екен­мін деп, түн ұзақ телеарна күзетемін. Міне, сонда небір «қысыр әңгімеге» қанып,  «той жырына» тоямын. Телерна – халыққа тура жететін құрал, бар мәзір-жоқ жәйімізді осында базарлап қалғымыз келетіндей. Әрине, думанды халқымыздың жаны талмай ән іздейтіні – табиғи тілек. Адам жаны өзгермейді – талғам өзгереді.

Көкейдегі қалың ой…

Игілік Әймен,
жазушы

«Бақыттылық» пен
«бақытсыздықтың» шекарасы

Қатарынан он жыл оқыған алтын-ұя мектебімнің қабырғасынан ұзағаныма да 34 жыл. Ұстаздарымнан шындап үш-төртеуі ғана «шынайы ұстаздық» тұрғысынан есімде қалыпты. Алла тағала о баста һәрбір пендесін бір нәрсеге бейім етіп, сол қасиетті бойына басым дарытып қояды екен ғой. Ұстаздың ең бірінші міндеті, басты парызы – шәкіртінің бойындағы сол қасиетті дер уағында анықтап, ашып, дамытып, өмір-дарияға оң бағыт сілтеп жіберуі екен. Міне, айта беретін – «бақытты адам, бақытты ел, бақытты қоғам» осыдан барып бастау алады. Һәркім «өз ісімен» шұғылдануы тиіс. Әйтпегендейде, «бар бақытсыздық та» осыдан туындайды.

БІЗ КІМГЕ КЕРЕКПІЗ?

Дос КӨШІМ,
Республикалық «Ұлт тағдыры» қозғалысының төрағасы,
саясаткер

Бірнеше ғасырға созылған (Сырым мен Кенесарыдан бастап, кешегі Желтоқсан көтерілісіне дейін) қанды күрестен кейін тәуелсіздігіміз қайта орнады да, саяси сахнада ұлттық ұйымдар пайда бола бастады. Тағы да Алаштың ұстанымы, Желтоқсанның ұраны, Азаттың жанайқайы алдымыздан шықты. Бұл парадокстың себебін саясат танушы ғалымдар жан-жақты талдай жатар, алайда, Кеңес өкіметінің құрсауынан шыққан басқа республикалардың бірде біреуінде бұндай жағдай орын алған жоқ. Украина ғана ана тілін орыс тілінен арашалап алу жолында бірнеше рет ұлтшылдық туын көтерді, ал, басқа республикаларда, алғашқы кезеңде, билік басына, сол тәуелсіздік үшін күрескен ұлтшылдар келді. Бұрынғы компартияның «сенімді солдаттары» өздерінің партияларын өздері жауып, шапандарын ауыстырғанда да, шын ниеттерімен бе, әлде азаттықтың буына мас болған қазақтарды алдарқата тұру үшін бе, әйтеуір, «ұлттық мемлекет» деген сөз тіркесін күніне сан рет қайталайтын болды (90-жылдардағы қандастарды қайтару мәселесі, тіл туралы заңдар да сол жылдары көтерілді. Маған сенбейтіндеріңіз «Тәуелсіздік декларациясы» мен «Тәуелсіздік туралы Конституциялық заңның» мәтінін тағы бір қарап көріңіздер). Бірақ, көп кешікпей, бәрі бұрынғы таз қалпына түсті. Орыстанып үлгірмеген, одақ кезінде де өздерінің тілі мен дінін, мәдениетін сақтап отырған ұлттар ешнәрселерін жоғалтқан жоқ, ал, әрқашан кеш қозғалатын, орысшыл болып келетін елдер жағдайы мүлдем басқаша болды.

ТАРИХ ТАҒЛЫМЫНАН САБАҚ АЛУ

Еркебұлан Әлімханұлы,
Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университетінің PhD докторанты,
Халықаралық және аймақтық зерттеулер орталығының
аға ғылыми қызметкері

Қазақ қоғамының бөлшектенуі, ұлтшылдар мен шовинистердің, әсіредіншілдер мен дәстүрлі қауымның, билік пен демократтардың арасының алшақтауы сияқты, бір-біріне қарсы әлеуметтік топтардың көбеюі күн өткен сайын асқынып бара жатқан сияқты ма, қалай? Мұның арты жақсылыққа апармасы анық. Өйткені, оларға басу айтар аузы дуалы кісілердің қарасы азаюда, елдің басын біріктіріп, бүкіл халыққа жол көрсетер жаңа толқын саясаткер де кемшін. Оның үстіне, өткенімізге көз жіберсек те – әр ғасырдың алғашқы ширегінің аяғы біз үшін ауыр болғанын көреміз. Осылайша, тарих, тұлға және халықтың мінез-құлқын ескере отырып жасалған сараптамаға сүйеніп «алдағы уақытта Қазақстанда үлкен өзгерістер болып, кей тұстағы кемшін тұстарымызда ауа жайылушылық орын алуы мүмкін» екендігін көреміз. Әрине, бұл үдеріс ғаламдастыру кең етек алған кезеңге сәйкес келеді. Мұндай тұжырым жасауға қоғамның қазіргі беталысы мен тарихтың даму динамикасы да негіз болады.