Ойтолғақ

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ЖЕР МӘСЕЛЕСІНЕ ҚАТЫСТЫ КӨЗҚАРАСТАРЫ немесе «Мен қорғамасам елімді (жерімді) кім қорғайды» деген ұғым қазақ зиялыларының басты принципі болған

Үмбетхан Сәрсембин,
философия ғылымдарының кандидаты

Тұлғаны тәрбиелейтін, тәрбиелеп ел алдына шығаратын әлеуметтік орта. Қоғамы күшті ел зиялылардың рухымен өркендеген. Елдің жағдайын, халықтың көңіліндегі дүниелерді зерделеп ұғынуға қабілетсіз, қызығушылығы жоқ, ел тұрмысынан бейхабар, әсершіл, ісін қиялмен тербейтін адамдар қатары басым ортаның дамуы күрделі, қайшылықтарға толы болып келеді. Себебі, ел рухының серпілісіне ықпал ететін рухани дүние кездейсоқ қалыптаспайды. Ұлттық рух серпілісі ұрпақтың мыңдаған жылдар бойы, уақыт талабына сай ұлттық болмысы мен мүддесін сақтап отыру қажеттілігінен туындаған дәстүр тәжірибелерінен шығады. Бұны өз заманында ойшылдарымыз айтып кеткен.

БІР АУЫЗ СӨЗ немесе салбөксе сараңдық, күшәлә күндестік, іріңді іштарлық, қиямпұрыс қызғаныш бізді қайда апарады?

Сабырбек ОЛЖАБАЙ,
жазушы

Қазақы ортада өсіп, жаны да, қаны да қазаққа айналып кеткен Герольд Бельгердің «Күнделік беттерінен» атты ой толғақтарын оқып отырып, мынадай жолдарға тап болдым. «…«Датта», «Пепел Класса» деген мақалам шықты. Оны менен бұрын оқыған тоғызыншы қабатта тұратын көршім Кеңес Түктібаев хабарлады. Сүйінші дайын, кел де ал дедім. Кеңес те, әйелі Сәуле де зейнеткер, екеуі де ізетке бай, мәдениеттері жоғары, кішіпейіл, қарапайым жандар».

ГЕНДЕР ТЕҢЕСТІРЕ МЕ, ӘЛДЕ ЕГЕСТІРЕ МЕ? немесе ФЕМИНИЗМ – ГЕНДЕРОЛОГИЯ – НЕОГЕНДЕРОЛОГИЯ – ПОСТГЕНДЕРОЛОГИЯ ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Аташ_Берик

Берік Аташ,
философия ғылымдарының 
докторы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ философия кафедрасы

Адамзат эволюциясын тым және арғы түп тарих бойынша  ретроспективтік тұрғыдан қайта таразыласақ,  оның ішінде, әйел мен ердің теңдігі туралы ахуалдарды сараласақ, түптеп келгенде, бір ақиқатқа сеніміміз хақ: бір кездерде, бір уақыттарда әйел билігі немесе соған сәйкес ер билігі әйгіленгендігі. Бірақ, осы екі биліктің белгілі бір циклды қайталанатын заңдылығы болмаған шығар, алайда, шартты уақытта кезектесіп келетін сыңайлы.  Бұл әрбір аймақта, әрбір халықта әр түрлі өлшемдер мен шарттар бойынша құрылады. Дегенмен, адамзат тарихын аталған мәселе бойынша жалпылама түрде сараласақ, 18 ғасырға дейін патриархаттық қоғам басым болып келгендігі шындық, кейде, тіпті, орта ғасырлардағы батыс елдерінде, шындығында, әйел мәртебесі тым төмендетіліп, оларға деген кемсітушіліктер орын алған болатын. Осындай мыңдаған жылдық табу қысымшылығы З.Фрейдтің көзқарасы бойынша бір кездерде дүмпу туғызып, қатаң белгіленген шекараларды бұзуға ұмтылады. Ал, В. Райхтың теориясына сәйкес[1], 1970-1980 жылдардағы АҚШ-тағы жыныстық төңкеріс адамзат тарихындағы жыныстық табудың болмай қоймайтын дүмпу туғызуы еді. Ендеше, бұндай психоаналитикалық тұрғыны басшылыққа алсақ, феминизм қозғалысы осындай қысымшылықтардан пайда болған деп бағамдай аламыз. 

УӘДЕГЕ ТҮСТЕ БЕРГЕН КЕШКЕ ТАЙҚЫП…

life01

Сабырбек ОЛЖАБАЙ, журналист

Бүгінгі қоғамда үлгі болатын адамның пендешілікке салынып, ойсыз қылық танытатыны, бетіңе күліп, сыртыңнан өсек тарататыны, жауапкершіліктен жалтаруы үшін құрғақ уәдені үйіп-төгетіні құпия болудан қалды. Қазір біздің жалғандыққа етіміз үйреніп кеткеніміз соншалық, өтірік айтқан адамға (егер оны адам деп танысақ) «Неге бұлай алдадыңыз? Қолыңыздан келмесе, көмек көрсетуге құлқыңыз жоқ болса, неге уәдені үйіп-төктіңіз?» деп кінә қоюды да доғардық. Неге? Өйткені, уәдеден жалтарған жан әйтеуір бір сылтау тауып өзінікін жөнге шығарады немесе «саған қашан уәде беріп едім?» деп өзіңізді күстәналайды.

КҮНДЕЛІК БЕТТЕРІНЕН

Герольд БЕЛЬГЕР,
жазушы

01.03.14 

Өзіміздің кәдімгі «күміс Дельвиг» – Бақытжанымыз  (Қанапиянов) телефон тастады. Екі кітабым да терімге беріліп, редактор белгіленіпті. Екі айдан соң қолға тиеді-міс. Бұл, әрине, үлкен жетістік, қуаныш, мәртебе. Осындай жағымды жаңалық үшін бір бокал – дүниежүзіне аян – «Сарыағаш» шарабын тартып жіберсе қатып-ақ кетер еді. Саулық көтермейді. 
Ананьева Берлинде тұратын  Кошуттың хатын телефонда оқып берді. Жан тербейтін әйбат ықылас. Сәл толқып, ықыластана тыңдадым. Леоға операция жасапты, алда  әйеліне де операция жасайды екен. Иә, олардың да әшкел-тәшкелдері өз бастарына жетеді. Кошуттың жасы 91-де. Шарлотта 90-ға таяп тұр.
Десе де, екеуі де әлі бақуат, жақсы сақталған (деу артық емес).

КҮНДЕЛІК БЕТТЕРІНЕН

Бельгер-1Герольд БЕЛЬГЕР,
жазушы

01.01.14 
О, тәңірім! Дал-дұлы шыққан денсау­лықпен ескі арбадай қиралаңдап, ХХІ ғасырдың 14 жылына жеткенім шын ба, өтірік пе? Шын! Шын! Тәуба, тәуба!
Түрліше уақ-түйекпен айналыстым: өт­кен жылғы қарыздарды (жазу, сызуды айта­мын) өтеу, өзге де шаруаларды реттеу, жүйелеу тәріздес.

ҚАЗАҚ ТӨЗІМДІ, ӘЙТСЕ ДЕ КӨНБІС ЕМЕС… немесе көнбістік-ынжықтық пен надандық үзеңгілес ұғым

Мусатаев

Сейілбек Мұсатаев,
профессор, саяси ғылымдарының докторы

Әлемдік саясаттағы орын алып жатқан оқиғаларға зер салып қарасақ, түрлі соғыстар, жанжалдар, дағдарыстар, террорлық актілер, атыс-шабыстар толастамай тұрғаны анық байқалады.  Ғылым мен техника дамып, мәдениет көркейіп, өркениеттік дамудың жоғарғы сатысына көтерілген сайын, адамзат атаулы шыдам, төзім, сабыр, тағат, көну, шүкір ету, өзара түсінісу, сыйласу, мойындау, толерантты болу сияқты адамгершілік сапаларды шетінен жоғалтып жатқандай көрінеді. Жыл сайын, 16 қарашада Халықаралық төзімділік күні аталып өтетінін көпшілік біле бермес.  БҰҰ мүше-мемлекеттері 1995 жылғы 16 қарашада Париж қаласында өткен ЮНЕСКО-ның 28-ші Бас конференциясында 5.61 қарармен «Төзімділік ұстанымдарының декларациясы» қабылданған. Дүниежүзінің елдері мақұлдап бекіткен бұл декларацияның  6-шы бабы бойынша, «Төзімсіздіктің астарында жатқан қауіптерге назар аударту, оған қоғамды жұмылдыру  және де, төзімділікке  ынталандыру мен оның рухында тәрбиелеуге қолдау көрсету мақсатында, біз 16 қарашаны жыл сайын  аталып өтетін, төзімділікке арналған халықаралық күн деп салтанатты түрде жариялаймыз» делінген.

ҚАЗАҚ ТӨЗІМДІ, ӘЙТСЕ ДЕ КӨНБІС ЕМЕС…

немесе   көнбістік-ынжықтық пен надандық   үзеңгілес ұғым

Әлемдік саясаттағы орын алып жатқан оқиғаларға зер салып қарасақ, түрлі соғыстар, жанжалдар, дағдарыстар, террорлық актілер, атыс-шабыстар толастамай тұрғаны анық байқалады. Ғылым мен техника дамып, мәдениет көркейіп, өркениеттік дамудың жоғарғы сатысына көтерілген сайын, адамзат атаулы шыдам, төзім, сабыр, тағат, көну, шүкір ету, өзара түсінісу, сыйласу, мойындау, толерантты болу сияқты адамгершілік сапаларды шетінен жоғалтып жатқандай көрінеді. Жыл сайын, 16 қарашада Халықаралық төзімділік күні аталып өтетінін көпшілік біле бермес. БҰҰ мүше-мемлекеттері 1995 жылғы 16 қарашада Париж қаласында өткен ЮНЕСКО-ның 28-ші Бас конференциясында 5.61 қарармен «Төзімділік ұстанымдарының декларациясы» қабылданған. Дүниежүзінің елдері мақұлдап бекіткен бұл декларацияның 6-шы бабы бойынша, «Төзімсіздіктің астарында жатқан қауіптерге назар аударту, оған қоғамды жұмылдыру және де, төзімділікке ынталандыру мен оның рухында тәрбиелеуге қолдау көрсету мақсатында, біз 16 қарашаны жыл сайын аталып өтетін, төзімділікке арналған халықаралық күн деп салтанатты түрде жариялаймыз» делінген.