Жас ғалым мінбері

Шетел тілін үйретудегі рөлдік ойындардың тиімді жолдары

Бүгінгі күннің талабы, шет тілі оқытушы­сының алдына қойған мақсаты тіл үренушілерді шет тілінде сөйлету болғандықтан, оқытушы шет тіліне үйретудің түрлі әдістерін сұрыптай келе, оның ішіндегі ең тиімдісін өз сабағында қолдануды басты міндет деп біледі. Осындай әдістердің ішінде коммуникативтілік әдісті алға қоюға болатыны сөзсіз. Ағылшын тілі сабағында оқушылардың сөздік қорын арттыру, сөйлеу тілінің грамматикасын қалыптастыру, дыбыстарды дұрыс айту, диалогтік сөйлеудің қалыптасуы, түсінгенін айта білу, сауатты жазуға дағдыландыру, дүниетанымын, ой-өрісін кеңейту – өмірге деген көзқарасын жан-жақты дамытып, олардың шығармашылық қабілетіне жол ашу.

Т. Драйзердің «Американдық трагедия» шығармасының орыс және қазақ тілдеріне аударылуы

«Американдық трагедия» романының ау­дарылу тарихын қарастырайық. Оның орыс­ша нұсқасы бірінші рет 1928 жылы З.Вершининаның тәржімалауымен шыққан. Бұл нұсқа С.С.Динамовтың басқаруымен басылған 1928-1933 жылдар аралығындағы 12 томдық шығармалар жинағына кірген еді. Сонымен қатар, бұл романды 1936 жылы Д.Горфинкель мен Л.Далгер де аударған. Келесі бір аударма нұсқасы 1950-1955 жылдары И.И.Анисимовтың аударуымен жарық көрген 12 томдық шығармалар жинағына енгізілген. Бұл тәржіманы З.Вершинина мен Н.Галь 1950 жылы жасаған еді /1,309/.
Т.Драйзердің досы Джон Роббин: «Теодор қолына қалам алса болды, ол шындықты жазады», – деп биік баға берген. Осы классик жазушының көптеген туындыларының ішінен «Американдық трагедия» шығармасы ғана қазақ тіліне аударылған. Кітаптың бірінші бөлімін 1960 жылы қазақ тіліне аударғандар – Ғ.Аққұлов пен Ф.Дінісламов, ал, екінші бөлімін 1962 жылы Т.Ысмайылов тәржі­малаған.

Диалектілік лексиканың терминденуі

Аймақтық лексика, оның өзіндік ерекше­ліктері тілші ғалымдар тарапынан едәуір зерттелген мәселе. Оған тіл білімінің диалектология саласын арнайы зерттеген С. Аманжолов, Ж. Досқараев, Ш. Сарыбаев, Ә. Нұрмағанбетов, С. Омарбеков, О. Нақысбеков, Н. Жүнісов, Ғ. Қалиев, Т. Айдаров, Ж. Болатов сияқты ғалым­дардың еңбектері куә.
Диалект деген термин тілінде жалпы­халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән ерекшеліктері тілдік бар жекелеген аймақ, территорияны білдіреді. Бұл мағынада диалект халық не ұлт тілінің қүрамды бөлігі болып табылады /1. 6/.

ҚАЗАҚТЫҢ МӘҢГІЛІК ҰСТАНАТЫН ҚАҒИДАЛАРЫ

Қуандық ОРАЗБЕКҰЛЫ,
педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент

Қазақ халқының ежелден келе жатқан ауыз әдебиетінің тамаша үлгісі – Наурыз жырлары болып табылады. Ол негізінен, әдет-ғұрып, салт-дәстүр жырларына жатады. Себебі оның түпкі мәні еңбекпен, кәсіппен, салтпен байланысты. Қазақтың ескі дәстүрінде көне замандарда наурыз, қазіргі Наурыздың 22-сі күн мен түннің теңелген шағы, жаңа жылдың басы деп есептеліп, ол күн мерекеленетін болған. Кеңестік кезеңде бұл Ұлыстың ұлы күні ескінің жұрнағы, күні өткен әдет-ғұрып деген желеумен тойланбай келді. Қазақстан Тәуелсіздікке қадам басысымен наурыз ұлттық мереке ретінде тойланатын болды.
Қазақ халқы наурыз күнін жоғары бағалаған, елдегі өзге әртүрлі мейрамдар нақ Наурыздай ардақталмаған. Оның жас ұрпаққа берер тәлім-тәрбиесі аса құнды, баға жеткісіз. Наурыз күнінің ерекше бағалануы халықтың еңбекті, шаруашылықты қастерлеуінде жатыр.

Нысанбай жырау

«Кенесары-Наурызбай» тарихи дастанының авторы Нысанбай жыраудың өмірі мен шығармашылығы жайында жазылған зерттеу еңбектер жоқтың қасы. Ақынның жоғарыда аталған жыры туралы сөз болғанда есімі айтылады да әкесінің аты көбінесе көрсетіле бермейді.
Нысанбай есімі М.Әуезовтің «Хан Кене» пьесасында да ұшырасады. Суреткер онда Нысанбайды көтеріліс ақыны, дем берушісі, насихатшысы, жорықшы жырау бейнесінде көрсеткен. Сондай-ақ, М.Әуезов «Әдебиет тарихы» зерттеу еңбегінде: «Нысанбай жырында оқушының көз алдында ағып отырған қандай қызулы, жанды шындық бар. Көп қолмен бірге кешегі тарыққан қайғы, мұң арманы бар. Өзі – сол оқиғаның адамы», – деп, шығарманың шындыққа құрылғанын баса көрсеткен. Ұлы жазушы «Нысанбай жырында қырғыз үнемі жазықты болмайды. Қырғызда кінә аз. Соның бәрін бадырайтып айтпаса да, барымтаны олжалауға таласады. Ақын мұны да жасырмай жырлаған»,– деп Нысанбай жырына әділ баға беріп, өзге ақындардан өзгешелігі – сыншылдығында екенін айтады.

ТИБОР, ҚОҢЫР ЖӘНЕ СЕЙІТБЕК

Бұл түркі әлемінің туыстық һәм достық, жалпы рухани байланыстарына өзіндік жүрек лүпілімен, нақты зерттеуімен үн қосқан осы үш тұлғаның – қыпшақ мадьярлар (Венгрия) Тибор Тот пен Қоңыр Мандокидің және торғайлық қыпшақ Сейітбек Нұрхановтың азды-көпті еңбегі ұрпақ кәдесіне жарарлық мән-мазмұнымен дараланып тұрады. Жаратылысы бөлек, зейіні ерек, ұлттар жақындасуының озық үлгі-өнегесін, ғалымдық күш-жігерін көрсеткен бұл абзал жандарды қысқа түйіп, тағдырлас тұлғалар десек, жарасар. Елдік байлам, тұжырым жасай білетін де осындай ақыл-ойдың иелері болса керек. Түркі әлемінің әр шалғайында туып, мол біліммен сусындап, адамзат проблемасына қатысты жанкешті ізденіске бүкіл саналы ғұмырларын сарп еткен дарабоздардың тындырған жұмыстары қайран қалдырады.

ОСЫ ЖҰРТ МӘДЕЛІНІ БІЛЕДІ МЕ?

Мәделі Жүсіпқожа ұлы 1816-1888 жылдары өмір сүрген, қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданы «Қожатоғай» деген жерде дүниеге келген. Туысқандары дәу­летті кісілер болған. Жас бала ойын-сауық­тарға қатысып, өнерін ұштай беріпті. Наға­шылары шешен кісі болған деседі. Сондай ортаның әсері жас Мәделіге игі-ықпалын тигіз­ген. Оңтүстікте ертеректе ескі кітаптар, қол­­жазбалар тез тарап отырады емес пе? Медреседен хат танып шыққан бала шәкірттің сондай көнекөз кітаптарды оқып, өздігінен ізденістерге түсуі жаман нәтижеге апармаған. Ең алдымен, Мәделінің ауыз әдебиетінің ажарлы мектебінен өтіп, сонан соң барып кітабилық білімге бас қойғаны аңғарылады. Мәделінің «Бір жан жоқ болыстыққа талас емес» деген өлеңі «Түркістан уалаяты» газетінде (1878, 8 февраль) авторсыз жарияланыпты. Революцияға дейінгі жарық көрген ескі хрес­томатия, жинақтардан Мәделі есімін әзір ұшырата алмақ. Мүмкін, алдағы уақытта кездесіп қалар. 72 жыл өмір сүрген ақыннан ел арасында 15000 жолдай өлең қалуы айтар ауызға аздау секілді. Батырлығына, айтқыштығына қарағанда Мәделі сынды мықты сөз шеберлері өлеңді төгіп-төгіп тастап, өмірден өте шыққан ғой. Бағдарлап қарағанда, ақынның тіршілігі бірқалыпты болмағанын, ала-құла күй кешкен жан екенін өлеңдерінен көреміз.

«Бақсы» туындысының көркемдік-философиялық ерекшеліктері

Бүгінгі таңдағы еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі саяси-мәдени, экономикалық-әлеуметтік өрлеу өз кезегінде руханияттық дамумен жалғасын тауып келеді. Осы руханилық аясындағы ілгерілеп келе жатқан салалардың бірі – бейнелеу өнері. Ол өзіндік бір қоғамдық сұраныстармен, табиғи қажеттіліктермен, ұлттық рухтың талаптарымен және жалпыадамзаттық көркемдік таным айшықтарымен сабақтаса отырып, соңғы уақыттарда әлемдік аренадан да мәдени-эстетикалық мәртебесін айғақтау үстіндегі іргелі буынға айналып келе жатыр. Осы орайда, бейнелеу өнерінің даму беталысындағы ұлттық идея аясымен көмкерілген нақты көріністерінің айтарлықтай мазмұнға ие болуы – өткеніміз бен бүгінімізді қайта таразылау, қазақ халқының болмыс-бітімінің шынайы мәнін ашып көрсету ұстанымдарын қуаттайды. Нақтырақ айтқанда, тарихи таным, дәстүршілдік, бұрынғыны бағалау мен оның құндылықтарын паш ету, сайып келгенде, қазіргі ғылыми дискурс аймағында жиі толғанылып жүрген жалпы түркілік идеяға, түркілік рухани құндылықтарды сараптау мен қайта жаңғыртудың қағидаттарына келіп тоғысады.