Сараптама

Қазақ бәсекеге қабілетті ҰЛТ па?

011

Мәулен Құдайқұлов, профессор,
Жақан Молдабеков, профессор,
Мәулен Әжіқанова, экономист

Қабілеттілік туралы мәселе – ең күрделі де маңызды әлеуметтік-ғылыми проблемалардың бірі. Оның сипаты мен заңдылықтарын, түрлері мен жетілдіру жолдарын адамның іс-әрекетімен (қаре­кетімен) және мақсат-мұратымен байланысты зерттеумен философтар мен экономистер, психологтар мен педагогтар ұдайы ұзақ жылдар бойы шұғылданып келеді. Қабілеттілік – адамның әлеуметтік-психологиялық күйі­нің ерекше  қуатты әрі қасиеті. Қабі­леттілікті дамыту қажеттіліктен → мотивтен → қызығушылықтан → темпераменттен → мінез-құлықтан → мақсаттан → қа­рекеттен туындайды. Оның пси­холо­гиялық-танымдық негізі сезіну, қабылдау, елес, зейін, ес, қиял, ойлау, сөйлеу, қарекет сияқты оның құрамдас түрлерінен және түрлі жүйесінен түзі­летіні белгілі. Тұлғаның қабілетті қыз­меті аталынған қасиеттердің функционалды жүйесінің жиынтығынан құ­ра­лады. Функционалды қызмет алуан, құбылмалы. Десек те, ол адам бол­мысының а) белсенділігіне, еңбегінің өміршеңдігі мен өнімділігіне, ә) табиғи және тарихи-мәдени ортаға бейімделу мүмкіндігіне, б) өзін-өзі жетілдіру тәсіл­деріне тәуелді. 

Мейірім ұйыған Мекке (Сапарнама)

сакен

Сәкен СЫБАНБАЙ,
журналист

Биылғы  қыркүйек  айында мұсылманның бес пары­зының бірі – қажылықты өтеу мақсатында баяғы «сұрай-сұрай аталарымыз да тауып барған» мәшһүр шаһар – Меккеге сапар шегудің сәті түсті. Дін ислам тамыр тартқан өлкенің өзгеше тынысын сезініп, пайғамбарлар мен әулиелердің табаны тиген киелі топырақты басып, күллі әлем мұсылмандарының құбыласы саналатын қа­сиетті Қағбаға тәуап жасауды Алла-Тағала нәсіп етті.

Биліктің тиімділігі

Сайын Борбасов,
саяси ғылымдарының
докторы, профессор 

Қоғамдық қатынастарды дұрыс реттеудің қайнар көзі биліктің тиімділігі. Билікті дұрыс ұйымдастыра алған қоғамдар ғана жетістіктерге жетіп отырған. Билік тұрақты тәртіптерге, ережелерге, дәстүрлерге не­гізделсе мемлекеттер күшейіп, ұзақ өмір сү­ру мүмкіндіктеріне ие болған. Сонымен қатар, билік мемлекетшіл, халықшыл әділетті болып заңды  басшылыққа  алып отырса  ел гүлденген, халық тыныш және бай-қуатты өмір сүруге   мүмкіндік алған. Басқарушы  элита өкіл­­дерінің  азаматтар алдында абыройлы болып, өздеріне жүктелген мемлекет жұмысын ойдағыдай атқаруы ел аймақтарының және түрлі  әлеуметтік-экономикалық салалардың жақсы дамуының кепілі болған. Биліктің тиімді болуы оның дұрыс саясатты таңдауға қабілеттілігіне тәуелді.

РЕСЕЙ-ТҮРІК ТЕКЕТІРЕСІ: КІМ ҰТЫП, КІМ ҰТЫЛАДЫ?

Мусатаев

Сейілбек Мұсатаев, 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Саясаттану және саяси технологиялар кафедрасының профессоры, саяси ғылымдарының докторы

2015 жылдың 24 қарашасында Түр­кияның F-16 жойғыш ұшағын тізгіндеген әскери ұшқыштары түрік-сириялық шекарада Ресей Федерациясына тиесілі Су-24 бомбалаушы ұшағын атып түсірді. Түркия билігі таратқан мәлімдемеде «Ресейдің әскери ұшағы Түркияның мемлекеттік шекарасын бұзып кіріп, 17 секунд бойы Түркияның әуе кеңістігінде ұшқан, 10 рет ескерту жасалған соң барып ол ұшақты атып түсіруге тура келген-мыс». Осылайша, онсызда жарылуға себеп таппай сыздап тұған халықаралық жағдай одан сайын ушыға түсті.

ҚАЗАҚСТАН КӨП ДІНДІ МЕМЛЕКЕТ РЕТІНДЕ ҚАНДАЙ МОДЕЛЬ ҰСТАНУ КЕРЕК?

Айталы3

Амангелді Айталы,
философия  ғылымдарының
докторы, профессор

 

Дін және жастар

Еліміздің экономикалық, саяси, әлеу­меттік және рухани саласындағы терең өзгерістер мен жаңалықтар дінге де үлкен қызығушылық туғызып отыр. Әсіресе, бұл қызығушылық жастардың арасында басым. Елімізде 14 пен 28 жас аралығында 4483 285 жастар бар. Бес облыста жастардың саны азаюда: Ақмола, Қостанай, Қарағанды, Павлодар, Шығыс Қазақстан. Қазақстан халқы осылай қартая беретін сияқты. Жұмыс орындары көп Батыс өңірлерінде жастар саны өсуде. Атырау облысында жастар 150 мыңнан асады. Ел халқының 70,2%, ал, қазақтардың 98,3% мұсылмандар. Оның ішінде 15-19 жастағылардың 78,2%, 20-24 – 73,2%, 25-29 – 70,8%, 30-34 – 70,8%, 35-39 – 71,9% мұсылмандар. Ел халқының жасы өскен сайын дінге деген салқындығы байқалады: 40 пен 44 жас аралығындағылардың 72,6% мұ­сыл­манбыз десе, кейінгі буындарда бұл көрсеткіш азая береді, 70 жастан асқандардың тек 41,1% мұсылманбыз деген. Жастардың көбі ұлтына, тіліне, мәдениетіне қара­мастан дінді үстіртін болса да өз дүние­танымының, ұлттық болмысының негізіне айналдыруға ұм­тылады. Ал, бір­қатар жастар үшін дін әлемді және өзін танудың жалғыз жолы ғана. 

«АҚПАРАТТЫҚ ТЕРРОРИЗМ» ҚАНДАЙ ҚАУІП ТӨНДІРЕДІ?

Қуандық ШАМАХАЙҰЛЫ, 
ҚР мәдениет қайраткері,
халықаралық журналист

Бүгінгі күнімізді бейбіт заман ретінде сипаттағанымызбен, шын мәнінде дүние­жүзілік үшінші соғыс дүбірінен тысқары қалып отырған жоқпыз. Әлем­нің астаң-кестеңін шығаруға қабілетті аса ұтқыр саналатын ықпалы зор бұл аспектімен санаспауға болмайды. Оның  атауы – «ақпараттық соғыс». Бұл өзі бүгін ғана аяқ астынан пайда болған дүние емес. ХХ ғасырдың екінші жартысында басталған  коммунистік тәртіпті ұстанғандар мен либералдық  көзқарасты негізге алған елдер болып екіге қақ жарылған жүйеаралық «қырғи-қабақ» соғыс 1991 жылы либералдықтардың жеңісімен аяқталған еді. 

ҚАЗАҚ МУЗЫКАСЫ ҚАЛАЙ КОСМОПОЛИТТЕНДІ?

Кожа АхметХасен Қожа-Ахмет,
композитор, өнертанушы

Қазақ халқының музыка саласында да «ұлтшыл емес, интернационалист» екендігін дәлелдейтін мұндай тізімді әлі де жалғастыра беруге болады. Мақаланың келесі тарауында солай етуге тура келеді де. Дегенмен, қазақтың ұлттық иірімдерін қолданбай ән шығаруды өзгелерден ертерек «өзіндік қолтаңба» еткен екi композитордың шығармашылығына арнайы тоқталу керек сияқты.
Қай елдердiң әуендерiнiң құрандысы екенiн анықтау қиын С. Байтерековтiң «Әлия» әнiн Р. Рымбаева орындап халықаралық жүлдеге ие болғанда, неғұрлым қазақша емес музыка жазсаң даңқың шығатын заман орнағаны айқындалған едi…Ендi, осы композитордың «Дос туралы жыр» әнiнiң басқы төрт жолын И.Дунаевскийдiң «Моя Москва» әнiмен, «Өмір, өмір» әнiн украин композиторы П.Майбораданың «Рушничек» әнiмен, «Ақ тілек» әнiн дағыстандық композитор М. Кажлаевтың «Кубачин білезігінің жұмбағы» фильміне жазған «Все слова любви» дуэтімен, «Жаңбырлы түн» әнін А. Зацепиннің: «Есть только миг между прошлым и будущим» – деген қайырмасы бар, «Санников жері» фильміндегі әнiмен салыс­тырып көрiңiз!..Әсiресе, күллi түрiктектес халықтар рухани астана санап құрметтейтiн Түркiстан қаласы туралы әуенi де, сөз ек­пiндерi де қазақшадан жұрдай (1960-жылдары айтылған «Вериш – не вериш» әні сарынындағы) «Түркiстан» шлягер-әнiн есту ыңғайсыз-ақ. (Ал аталған орыс әні М. Равельдің «Антикалық менуэтінен» алынғанын айта кетейік).

Кожа АхметХасен Қожа-Ахмет,
композитор, өнертанушы

Редакциядан: Автордың бұл мақаласы кезінде бірлі-екілі басылымда үзінді түрінде жарияланған болатын. Шағын кітапша да болып шықты. Соған қарамай, редакция Хасекеңнен аталған мақаланы қайта толықтырып, жаңа фактілер арқылы уақыт ағымына сай мақала етіп жазуын өтінген еді. Автор редакция сұранысын орындады. Әрине, назарларыңызға ұсынып отырған мақалада өткір ойлар мен пікірлер айтылады. Оған кәсіпқой сазгердің толық құқығы бар. Ендеше, сөз бостандығы мен ой, ерік еркіндігін берік ұстанған журнал автордың осы мақаласын назарларыңызға ұсынуды жөн көрді. 
Құрметті оқырман, авторға қосып-алар пікірлеріңіз болса, Сіздердің де ой-толғамдарыңызды жариялауға әзірміз. 

«Ей, адамзат! Сендерді Біз еркек және әйел етіп жараттық. Бір-біріңді тану үшін ұлт, ұлыс етіп жасадық».
(«Хужурат» сүресі, 13-ші аят. ) 

1. ҰЛТТЫҢ ТАҒДЫРЫ – РУХАНИ ТАМЫРЫНДА

Ұлт болып ұйысып, іргелі мемлекет құру үшін адамдарға туыстық, мақсат-мүдде ортақтығы ғана емес, рухани нәр алар тамырларының да бірлігі аса қажет. Мұндай тамырлар – ұлтқа ортақ рухани қасиеттерi: ана тiлi, музыкасы (өнерi), дәстүрi, дiнi. Ұлттың тұтастығын қамтамасыз ететiн «желiм» iспеттес осынау рухани құндылықтары тиiсiнше қызметiн атқарып тұрған ұлт қана бiрлігі мықты ұлы күшке айналмақ. Өйткені, өз ұлтының рухани қазынасының нәрiн болмысына сiңiрген адам ғана өзiн хал­­қымен бiртұтас сезiнбек. Ал, ұлт ру­ханиятынан нәрлену мүмкiндiгi шектелген халықтың азаматтары жел қуған қаңбақша түрлi жателдiк мәдениеттердiң ықпалында кетiп, ұлттық тамырынан ажыраған жағдайда бiрлiгi ыдырап, өзге елдiң отарына айналады, ассимиляцияға ұшыратылып, ұлт ретiнде жер бетiнен мүлде жойылмақ.