Ұлттану

ҰЛТТЫҚ САНА немесе «Орыс тәрбиесін алған бала ұлт қызметкері бола алмайды»

c1

Үмбетхан Сәрсембин,
философия ғылымдарының 
кандидаты

Ұлттық сана ұлт руханиятының негізі. Ұрпақтан-ұрпаққа тарихтың білімі, тұлғалар тағылымы,  ұлттық тәрбие арқылы беріліп отырады. Ұлттық сананы ұлт руханиятының өзегі дейтін себебіміз, тарихта қазақты ұлт ретінде сақтап қалған дүние ұлттық сана, ұлттық сананың рухы. Ұлттық сана ұлттың рухани әлемінде сақталып, ұрпаққа рухани дүниелер арқылы беріліп отырғандықтан да тарихтың қиын кезеңдерінің өзінде елдің бірлігі жоғалмаған. 

ҚАЗАҚ НЕГЕ ТОЙШЫЛ? немесе ойлау жүйесінің төрт күйі турасында

Серик Ергали

Серік Әбдірешұлы, 
психология ғылымының магистрі

Сезімкүй/эмоция дегенің бәрінде бірдей болғанмен, бірақ ой алуан… адамдар алуан… жұмыстар түрліше…әр алуан нәтиже.
Роберт Киосаки
Халқымыздың күйі мен қоғамның жайын тану үшін «тұрмыстың сананы» билейтінін ескере отырып, әлеуметтік сана деген психологиялық категорияның ауылына ат басын бұрып отырмыз.  
Әлеуметтануда: қоғамды тапқа және әлеуметтік топтарға (жастық, экономикалық, кәсіби, құқықтар мен міндеттер жүйесі, әлеуметтік мәртебе) бөлу орын алған. Қазіргі қоғамда қоғамдық еңбек бөлінісі, жекеменшік қатынастар, басқа да факторларға сай әлеуметтік жіктелу және ықпалдасу үдерісіне қарай араларында әріптестік, бәсекелестік немесе қақтығыс туындайтын, дегенмен, демократиялық принциптермен реттелетін әртүрлі жіктер мен топтар қалыптасады – делінген. Ғылыми қаптаған анықтамаларға барыспай-ақ, өзіміздің қарапайым қауашаққа шақталған ұғыммен қарағанда, жұртшылық өзінің кәсібі мен тірлік көзіне қарап, түрлі топтар мен жіктерге бөлінеді. Бұлардың ішінен біз тек қана ХХІ ғасыр белгілеп отырған тірлік көзін 4 жүйеге бөліп қарастыру арқылы, жұрттың да сол 4 түрлі ойлау жүйесі мен санаға жіктелетінін қарастырғымыз келіп отыр. Бұны қарастыру бізге не береді? Біздің халқымыздың саналық сапасы мен оның сезім-күйін танумен бірге оны шыңдауға мүмкіндік бермек.

Құдайдан қорықпаған адам Отанын сатып кетеді

Amantai-Toishibai

Амантай ТОЙШЫБАЙҰЛЫ,
дінтанушы

Қазақ қазақ болғалы оның әр заман, әр ғасырлардағы ұлттық мемлекеттілігінің тұғыры Ислам діні негізінде қалыптасқан – ұлттық мәдениетіміз бен ұлттық менталитетіміз болып келген. Бір сөзбен айтсақ, қазақ  ұлтының мәдениеті мен қазақ менталитеті Ислам діні негізінде қа­лыптасқан. Ол ешбір даусыз дүние. Өйткені, Ислам діні біздің ұлттың қанымен біте қайнасып кеткен. Яғни,  ұлт ретінде ұйысып алғаш қазақ хандығы құрылғанда (ХІV-ХV ғасырларда) басты тұғырнамасы Ислам шариғаты болатын.

ҚАЙТСЕК ҚАЗАҚ БОЛЫП ҚАЛАМЫЗ немесе Абай және кешегі қазақ қоғамы

Әбдижалел БакирӘбдіжәлел Бәкір,
саяси ғылымдарының докторы,
ҚазГЗУ профессоры

«Мемлекет және қоғам қайраткері, саяси ғылымдарының докторы, Қазақ гуманитарлық заң университетінің профессоры. 1995 және 1999 жылдары шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Әбдіжәлел Қошқарұлы Бәкір бірнеше кітап, монография және 200-ге тарта әдеби, ғылыми-публицистикалық мақалалардың иесі. 75 жасқа келген авторды торқалы тойымен құттықтай отырып, мына еңбегін назарларыңызға ұсынып отырмыз. 

ҚАЙТА ҚҰРУ САЯСАТЫ ҚАЗАҚҚА НЕ БЕРДІ?

Үмбетхан Сәрсембин,
 философия ғылымдарының кандидаты, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің, Әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының меңгерушісі

Қайта құру жылдары деген тарихи атауды иеленген 1980 жылдардың ортасы мен 1990 жылдардың басындағы уақыт қазақ ұлтының өміріне де зор ықпалын тигізді. 1970-1980 жылдары Кеңестік саяси-экономикалық жүйе тоқырауға ұшырады. Нәтижесінде, саяси-экономикалық реформалар жүргізу қажеттілігі туындады. М.С. Горбачев КОКП ОК 1985 жылғы сәуір пленумында қайта құру саясатын жариялады. Ресей тарихшылары қайта құру жылдарын келесідей кезеңдерге бөліп қарастырады: 1985-1986 жж., 1987-1988 жж., 1989-1991 жж. Қайта құру жылдары туралы алуан -түрлі пікірлер де бар.  «Қайта құру» ХХ ғасырдың 80-жылдарының орта тұсында пайда болған саяси-экономикалық атау.  Тарихшылар жазып жүргендей қайта құрудың мақсаты КСРО-дағы әміршіл жүйені реформалау болды. 

Қазақстанды қазақтандыру мәдени ассимиляциядан басталады

Дина Имамбаева,
Қазақтың мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің магистранты

Әлеуметтік сұрау салу нәтижесі бойынша, еліміздегі өзге ұлт өкілдерінің 30%-ы өздерін «Қазақстанның азаматымын» деп санамайды екен. Алаңдаушылық туғызбай қоймайтын бұл сандар бүгінгі біздің қоғамдағы шындықтың бір көрінісі.  Шынында да, тағдыр жазуымен Қазақ елі көптеген ұлт пен ұлыс өкілдеріне мекен болды.

ҚАЗАҚ ҰЛТШЫЛДЫҒЫНЫҢ МАҚСАТЫ: ҰЛТТЫҚ ЭГОИЗМГЕ ЖОЛ БЕРМЕЙ, ҰЛТ ҚАЛЫПТАСТЫРУ

БорбасовСайын Борбасов,
ҚазҰАУ-дың  О. Сүлейменов атындағы әлеуметтік-гуманитарлық білім және тәрбие институтының директоры, саяси ғылымдарының  докторы, профессор

Қазақстанның әлемдегі орташа дамы­ған мемлекеттер қатарына еніп пост­индус­триалдық даму сатысына бет бұрғаны бел­гілі. Алдағы 10-15 жыл аралығында дамыған, технологиялық ақпа­раттық және энергетикалық міндеттері шешілмек. Дамудың қарқынды болуына елдегі саяси тұрақтылық пен этникалық татулық өзінің позитивтік ықпалын тигізуде. Бұл Қазақстандағы экономикалық үрдістердің әлеуметтік-этникалық үрдістерімен жарасымды болғанын, екі үрдістің бір-біріне дұрыс қозғалыс сыйлағанын атап өткен дұрыс. Саяси-этникалық тұрақтылық экономикалық реформалар арқылы жаңарудың тірегіне айналды. Ел халқының материалдық әл-ауқатының елеулі жақсаруы этникалық және әлеуметтік қайшылықтардың асқынбауына жағдай жасады. Алайда, елдегі ұлттық дамуы үрдістерінде шешілмеген мәселелер, қайшылықтар мен көзге көрінбейтін, ішкі латентті құбылыстар баршылық. Сондықтан, Қазақстанды мекендеп отырған көптеген ұлттар мен диас­порлар өзара татулықты және олардың жасаушы ұлт-қазақ ұлтының қасында топтасуын нығайта берудің маңызы арта түседі. Себебі, Қазақстан қоғамы өзінің жаңа даму кезеңінде ел халқының өзара бірлігі мен татулығын нығайта беруіне мүдделі. Ол үшін көпэтникалық қауымның қазақ ұлтының күн тәртібіне қойған құндылықтарын қолдауы маңызды. Ал, қазақ ұлты өз кезеңінде елдегі аз санды ұлыстар мен халықтар өкілдерінің құқықтық тұрғыдан кемістік көрмеуіне, экономикалық және саяси мүдделерінің қорғалуына, әлеуметтік-мәдени мәселелердің шешілуіне қамқорлық жасап отыруы тиісті.

Тектілік феномені (тарихи-этнографиялық пайым)

Жаңабек Жақсығалиев, 
М.Өтемісов атындағы Батыс 
Қазақстан мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, 
тарих ғылымдарының кандидаты

Тектіден текті туады,
Тектілік тұқым қуады.
Тектілердің тұяғы,
Таңдайды құз-қияны.
Шын тектілер халқы үшін,
Өлімге басын қияды.
Жақсы, жаман деместен,
Жанына жұртын жияды…

Бекасыл əулие (1822-1915)

Қай заманда да, қай қоғамда да ұлы­дан ұрпақ, тектіден тұяқ қалудың оңай­лықпен бола салмайтынын соңғы зерттеулер дәлелдеуде. Олай дейтініміз әлемде  текті асылдандыру тәжірибелері әлі толастаған жоқ, ізденістер жалғасуда. Бұл ретте,  өткен ғасырда Сингапур «кереметінің сәулетшісі» Ли  Куан  Ю елдегі әр сала бойынша  ең дарынды  деген  жоғарғы сыныптың ұл-қыздарын  лагерьлерге жинап, басты мақсат – жас зияткерлердің болашақта  жұп  құрауына «жол ашып»,  кейін  екі таланттан өретін дарынды  ұрпақ арқылы  ұлт генофондын күшейтпек болып, халықаралық қауымдастықтың тарапынан қарсылыққа кез болғанын еске түсіргеніміз жөн. Халқының 80 пайызға жуығы жедел қытайланған елдегі жағдай    кейін  «Сингапур феномені»  деген атауға ие болып, аталған жоба  орта  жолға  жетпей  қаңтарылған еді.