Қазақ халқы. Қазақ халқының жай-күйi. Кiм жерiне жетiп тексередi, қан жылап жүрген қайғылы халiн жүрекпен сезiп, кiм ескередi? Губернаторлар мен ояз бастықтарын былай қойғанда, қазақтың қара шекпендiсi ең кiшi урядниктiң

03d7195043f2067cea283ae980c0313b_XL

Қазақстан халқы Ассамблеясының әрбір жаңа сессиясы ел ынтымағын одан әрі нығайтуға, ортақ мақсаттарды айқындап, жаңа белестерді бағындыруға бағытталған мұратымызды белгілеп келеді. 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі қарсаңында өткен

Дина-Имамбаева

Дина Имамбаева, әлеуметтанушы Тіл – тірі ағза, үнемі жаңарып, үздіксіз дамып отырады. Заманның ағымына қарай жаңа сөздер қосылуы заңды. Осындай жаңа сөздердің негізгі легін терминдер құрайды. Қазіргі ғылым мен технологияның

Кулманов

Соңғы кездері қоржыны бай тіліміздің қорына «Халықаралық терминдердің» қаптап енуі тіліміздің өзге сөзбен шұбарлануына себепші болып отыр. Термин сөздер мен термин емес сөздердің ара-жігін дұрыс ажырата алмауымыздың өзі күрмеуі қиын

KAken

Кәкен Сейітов,  Шығыс  Казақстан  облыстық сотының  судьясы Біз қарыз деп біреуден алған немесе біреуге уақытша берген несиені айтамыз. Алайда, қарыз сөзінің түбі несиеде ғана жатқан жоқ, бұл сөздің мәні тереңде

Ұрпаққа хат (немесе абақты қабырғасынан  жеткен  аманат)

Қазақ халқы. Қазақ халқының жай-күйi. Кiм жерiне жетiп тексередi, қан жылап жүрген қайғылы халiн жүрекпен сезiп, кiм ескередi? Губернаторлар мен ояз бастықтарын былай қойғанда, қазақтың қара шекпендiсi ең кiшi урядниктiң алдында қалтыраумен күн өткiздi, түкке тұрғысыз тiлмаш шенеунiктерi болыс әмiршiлерi қол­дарымен от көсеп, одан сайын үрей шақырып, ұлтты адам төзгiсiз қорлауға көндiрiп келдi; дүрелеу, зорлық, пара алу, өтiрiк ақпар беру үйреншiктi мiнезге айналды; қазақ әйелдерi күң есебiнде кiсi есiгiнде жүрдi, ең тәуiр жер жосқындап келiп жатқан отырықшыларға тартып әперiлдi, ал жергiлiктi қазақтар тұруға жарамсыз, сусыз, шөбi тықыр құмға қуылып тасталды. Ақ патша үкiметi осы халықтың көзi ашылсын-ау, ойы оянсын-ау деп мектеп ашудың орнына, керiсiнше өз қаражатымен мектеп ашуға ұмтылған (мысалы: Қосшығұлов, Науан хазiрет) адамдарды айыптап, тыйып отырды; оларды Якутияның ақ қар, көк мұз елсiзiне жер аударды. Дәрiгерлiк көмектiң не екенiн жергiлiктi жұрт үш ұйықтаса түсiнде көрмедi.

Байлық та, бақыт та – бірлікте

03d7195043f2067cea283ae980c0313b_XL

Қазақстан халқы Ассамблеясының әрбір жаңа сессиясы ел ынтымағын одан әрі нығайтуға, ортақ мақсаттарды айқындап, жаңа белестерді бағындыруға бағытталған мұратымызды белгілеп келеді. 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі қарсаңында өткен алқалы жиынға Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев қатысып, сөз сөйледі. Айта кетейік, Ассамблеяның кезекті ХХІV сессиясының тақырыбы «Тәуелсіздік. Келісім. Болашағы  Біртұтас Ұлт» деген тақырыппен өтті. 

ЕГЕМЕНДІК – ЕРКІН ЕЛДІҢ МҰРАТЫ

Б-Сманов

Бақтияр Сманов,
ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі,
Халықаралық Ш. Айтматов академиясының академигі,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі

Әр  жыл өз ерекшелігімен, өзіне тән жаңалықтарымен назарымызды аударады. Өткен 2015 жылымыз да еліміздің қоғамдық-саяси, рухани-әлеуметтік өмірінде талай-талай дүбірлі оқиғаларымен, ел есінде қаларлық ауқымды іс-шараларымен артта қалды. Олардың ішінде, айталық, Мемлекет басшысын сайлау, Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың тікелей тапсырмасымен жүзеге асырыла бастаған Бес институттық реформа мен «100 нақты қадам», Қазақ хандығының 550 жылдығы, еліміз Конституциясы мен Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығы секілді айтулы оқиғаларды атауға болады. 

Термин мәселесінің түйткілдері

Дина-Имамбаева

Дина Имамбаева,
әлеуметтанушы

Тіл – тірі ағза, үнемі жаңарып, үздіксіз дамып отырады. Заманның ағымына қарай жаңа сөздер қосылуы заңды. Осындай жаңа сөздердің негізгі легін терминдер құрайды. Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды даму кезеңінде бұл құбылыс, тіпті, үдей түсті. Әлем бойынша ғылым мен білімнің, экономика мен қоғамдық өмірдің саналуан саласында ай сайын емес, күн сайын қаншама жаңа термин дүниеге келуде. Ғылым мен техника бізге негізінен батыстан келетін болғандықтан, жаңа сөздер де сол тұстан келеді. Ал, осы жаңа сөздер мен терминдердің тілімізге тастай батып, судай сіңуі оны қазақша сөйлетуге тікелей байланысты. Жаңа жасалған термин айтуға жеңіл, көкейге қонымды, айтылған ойды анық білдіретін болса, бірден қолданысқа еніп, тарап кетеді. Яғни, терминнің өміршеңдігі оның сапасына байланысты. Міне, осы тұста көбінесе тығырыққа тірелетініміз бар. Әсіресе, өміріміздің ажырағысыз бір бөлшегі – экономика, қаржы, бизнес саласындағы терминдер қолданысы жиі сынға ұшырап келеді.  Мұның бәрі айналып келгенде, тілді тұсап, көкжиегін кеңейтудің орнына кідіртіп, сыңаржақ пікірлердің тууына негіз болып жүр. Өйткені, ғылымның, экономиканың тілінде толыққанды сөйлемейтін тілдің келешегі күмәнді.

«Қазақ терминологиясының ғылыми негізі толықтай қалыптасты…»

Кулманов

Соңғы кездері қоржыны бай тіліміздің қорына «Халықаралық терминдердің» қаптап енуі тіліміздің өзге сөзбен шұбарлануына себепші болып отыр. Термин сөздер мен термин емес сөздердің ара-жігін дұрыс ажырата алмауымыздың өзі күрмеуі қиын мәселені күрделендіріп жібергендей. Өзге мемлекеттердің ешқайсысы терминдерді халықаралық атауларымен атамайды. Тиісінше аударып, өз тіліне икемдеп барып, қолданысқа енгізеді. Алысты аңдымай-ақ, көрші Ресейдің өзін мысалға алсақ жетіп жатыр. Біздегі ғылыми терминдердің көпшілігі орыс тіліне икемделіп алынған. Ол қазақ тіліне аударылған күннің өзінде де сапасы сын көтермейтіні белгілі. Ұлттық терминологияны дамытуда қандай жұмыстар атқарылуы керек? Осы және өзге де мәселелер төңірегінде және қазақ терминологиясының бүгінгі бет алысын білу мақсатында А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты Терминология бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымының кандидаты, доцент Сәрсенбай Құлмановпен  сұхбаттасудың орайы келген еді.

Қарыз бен парыз немесе терминге терең үңілсек

KAken

Кәкен Сейітов, 
Шығыс  Казақстан  облыстық сотының  судьясы

Біз қарыз деп біреуден алған немесе біреуге уақытша берген несиені айтамыз.
Алайда, қарыз сөзінің түбі несиеде ғана жатқан жоқ, бұл сөздің мәні тереңде жатса керек, қазақтың нағыз термин ретінде пайдаланатын қастерлі де астарлы сөздерінің бірі осы сөз болуы тиіс. Бүгінгі қазақ елінде қазақ тілінің мәртебесін қажетті деңгейге көтеру мәселесі әлі өз шешімін таба алмағандығы, қазақ тілі ғылыми тіл ретінде қолданудан кенже қалып отырғандығы, мемлекеттік даму үдерісі мен қазақ тілінің даму үдерісі мүлдем салыстыруға келмей бара жатқандығы жасырын құбылыс емес.

Елеусіз қалған бір ерлік

sailau_baibosyn

Сайлау Байбосын, 
жазушы

ХХ ғасырдың бірінші жартысында жалпы қазақ даласында, оның ішінде Арқа жерінде болып өткен аса ірі қоғамдық-саяси оқиға – 1916 жылғы халық көтерілісі. Осы дүрбелеңді қозғалысты зерттеушілердің біразы  оған «ұлттық көтеріліс», «ұлт-азаттық қозғалыс» деген баға берсе, тарихшы  М.Қозыбаев «ұлт-азаттық революция» деп атаған екен. Дегенмен, қалай десе де, бұл ұлан даланың төсіндегі Кенесары көтерілісінен кейінгі ұлы дүбір, ұранды ереуіл болғаны шындық. Бұған дейін осы оқиғаға отарлаушы патша өкіметінің көшпелі қазақ еліне жасаған кезекті бір қиянаты деп қана қарап келдік. Солайы солай ғой. Бірақ, оның ар жақтағы себебі мен салдарына көз жүгіртсек, қазақ жеріндегі халық көтерілісінің басталуына алғышарт болған Бірінші дүниежүзілік соғыс екенін байқар едік. Осы жөнінде оқырманға түсінікті болу үшін қысқаша ғана баяндап өтелік. 

КҮНДЕЛІК БЕТТЕРІНЕН

Герольд Бельгер

Герольд Бельгер,
жазушы

30.03.14 

Газеттерден не оқысам да жыныма тиіп, құсқымды келтіреді. Сондықтан ұйықтар алдында Шығыс жәдігерліктеріне ден қойдым. Иноятолла Канбудың (ХVІІ ғасыр) «Таным ордасы» деген кітабын парақтадым.
Редактор Алёна алдағы бір-екі күнде жаңадан шығатын «Казахские арабески» атты кітабымның версткасын әкелетінін айтты. Жақсы хабар. «Есік ашық, келе бер», – дедім. Көңілім көтеріліп қалды, әрине.